ەلدىك جوبانىڭ قورىتىندى جيىنى

زەرتتەۋ-ىزدەۋ جانە جي­ناقتاۋ-تالداۋ جۇمىستارىنا باسا دەن قويىلعان كوميسسيا قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن جوبالىق كەڭسە قۇ­رىلىپ, قۇرا­مىنا عالىمدار, زەرت­تەۋشىلەر جانە مەملەكەتتىك ورگان­­دار­دىڭ وكىلدەرى كىرگەن ەدى. ءتۇرلى سانات­تا­عى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن قام­تۋ ءۇشىن ناقتى تاقىرىپتار ب­و­يىنشا بولىنگەن ءۇش عىلى­مي توپ جا­ساق­تا­لىپ, ءار وڭىردە ايماقتىق كوميسسيا قۇرىلعان.

وتىرىستى اشقان مەملە­كەت­تىك كە­ڭەسشى ەرلان قارين كوميسسيا جۇ­مى­سىنا اتسا­لىسقان عالىمداردىڭ ارقا­سىندا وتكەن عاسىردىڭ 20-50-جىلدارىندا جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كە­زەڭىندەگى جۇمىستى جۇيەلەۋگە مۇم­­كىندىك تۋعانىنا توقتالدى. بۇل ەلىمىزدىڭ زور عىلىمي الەۋەتىن جۇ­مىل­دىرۋعا, تەڭدەسسىز مۇرا­عات ماتە­ريال­دارىن اشۋعا جانە بۇرىن-سوڭدى بولما­عان ادىستەمەلىك زەرتتەۋ جۇمى­سىن قالىپتاستىرۋعا جول اشتى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك كوميس­سيا قۇ­رامىندا 425 عالىم مەن زەرت­تەۋشى, ونىڭ ىشىندە 260-تان اسا مامان ايماقتىق كوميسسيا­دا ەڭبەك ەتتى. ولار ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇك­پى­رىن­دەگى 60-تان اسا مەملەكەتتىك جانە ۆە­دومستۆولىق ارحيۆتە اۋقىمدى جۇ­مىس اتقاردى.

«بۇرىنعى كەڭەس وداعى رەس­پۋب­لي­كالارىندا وسىنداي اۋقىمدى دەڭ­گەيدە ۇيىم­داس­تىرىلعان جۇمىس بول­عان جوق. وسىنشاما عالىمدى جيناپ, جۇيەلى جۇمىس ىستە­لىنبەگەن. سون­دىق­تان ەڭ الدىمەن اتسالىسقان بارشا ازاماتقا العىس ايتامىن. سىزدەردىڭ ەڭبەكتەرىڭىز ەرتەڭ ىزدەرىڭىزدى باساتىن عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەرگە عىلى­مي كاپيتال بولماق. ەكىنشىدەن, ىزدەستىرۋ جانە ەكسپەديتسيا جۇمىستارىنا ايماقتىق كوميس­سيا­نىڭ عالىمدارى زور ۇلەس قوستى. ولار ەلى­مىزدىڭ ءار وڭىرىندەگى 60-تان اسا ارحيۆتە اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. ولار كوپشىلىككە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن كوپتەگەن قۇندى ماتەريال تاپتى. ۇشىنشىدەن, ارحيۆ ماتەريالدارى قۇپيا قۇجات بولعاندىقتان ونىمەن اينالىساتىن ارنايى ۆەدومستۆولىق كوميسسيا قۇ­رىلدى. وعان ارناۋلى قىز­مەتتىڭ وكىلدەرى كىردى. ءاربىر قۇجات مۇقيات قارالىپ, تالدانىپ, ءتيىستى باعا بەرىلگەننەن كەيىن قۇپيا ۇستالعان قۇجات­تىڭ بارلىعى ارنايى ورتالىق­تارعا جىبەرىلگەن. قازىردىڭ وزىندە 2,6 ميلليوننان اسا قۇجات پەن ماتەريالدان قۇپيا بەلگىسى الىنىپ تاستالدى. بۇل عىلىمي ورتاداعى بىرەگەي تاجىريبە دەپ ايتۋعا بولادى. وسى رەتتە عا­لىمداردىڭ جۇ­مىسىنا اتسالىسىپ, قولداۋ كور­سەتكەن مەملەكەتتىك قۇرى­لىمداردىڭ وكىل­دەرى مەن باسشىلارىنا العىس ايتامىن», دەدى مەملەكەتتىك كەڭەسشى. سونداي-اق پرەزيدەنت ءارحيۆى جانىنداعى وتكەن عاسىردىڭ 20-50 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ماتەريالدارىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسىن اتاپ وتكەن ەرلان قارين: «بۇل – مەملەكەتتىك كوميسسيا قىز­مەتىنىڭ قورى­تىن­دىسى زەرتتەۋشىلەرگە قول­جەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بىرە­گەي ۇيىم. ورتا­لىقتىڭ بازاسىندا ەرەكشە ين­فراقۇرىلىم بار. تابىلعان تاريحي قۇجات­تار­دى ءبىر قورعا بىرىكتىرۋگە, ساق­تاۋ­عا, سارالاۋعا, كاتالوگكە بولۋگە جانە تسيفر­لىق فورمات­قا كو­شىرۋگە مۇمكىندىك تۋدى. ورتا­لىق­تا تاريحي مۇرا­لاردى قالپىنا كەلتىرۋ­دەن باس­­تاپ, ساقتاۋعا, عىلىمي زەرت­تەۋگە دەيىن بارلىق سا­تى­نى قامتيتىن ارحيۆتىك قۇجاتتارمەن جۇ­مىس ىستەيتىن تولىق تسيفرلىق جۇيە ءتۇزىلدى. ارنايى جابىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەردەن ەكى جىل ىشىندە وسى ورتالىققا رەپرەسسيا قۇر­بان­دا­رىنا قاتىستى 688 مىڭنان اسا ءىس جانە 48 مىڭعا جۋىق ەسەپكە الۋ كارتوچكاسى بەرىلدى. بۇل جۇمىس ءارى جالعاسىپ جاتىر. ءجۇز جىلدا وسى ارحيۆكە 700 مىڭنان اسا ماتەريال جينالسا, ەكى جىلدا 600 مىڭنان اسا ماتەريال قوسىلىپ وتىر. جۇمىس ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك كوميسسيا ساياسي قۋعىن-سۇر­گىنگە ۇشىراعان 311 مىڭ­نان اسا ادامدى اقتاۋ ءۇشىن قول­دا­نىستاعى زاڭناما اياسىندا ناقتى جۇمىس جۇرگىزدى. زەرتتەۋ ناتيجەسى مەملە­كەت­تىك كوميسسيا ماتەريال­دارى­نىڭ 72 تومنان تۇراتىن جيناعى رەتىندە ءبىر سەريامەن ازىر­لەندى. جيناققا بىرەگەي سي­رەك تاريحي قۇجاتتار ەنەدى», دەدى.

جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك كوميسسيا جۇمىسى ءساتتى جۇر­گىزىلۋىنە سالا باسشىلىعى مەن جەرگىلىكتى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەيلىنشە قولداۋ كورسەتكەنىن جانە الداعى كەزدە وسى باعىت عىلىمي گرانتتار نەگىزىندە سالالاناتىنىن مالىمدەدى.

باسقوسۋدا ارنايى بايانداما جاساعان جوبالىق ءوفيستىڭ باسشىسى, تانىمال زاڭگەر سابىر قاسىموۆ اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ادىسنامالىق نەگىزىنە, سونداي-اق اقتاۋ جۇ­­مىستارى حالىقارالىق جانە وتاندىق زاڭ­نا­مالارعا سۇيەنىپ اتقارىلاتىنىن, بۇل شا­را­لار­دىڭ ادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا ساي­كە­سەتىنىن ايتتى. سونداي-اق ول وڭىر­لىك عىلىمي توپتاردىڭ جۇمىس­تارى­نا وڭ باعا بەرىپ, ورتاق تا ناتي­جەلى جۇمىس كەلەشەكتە عىلىمي ايادا جال­عاسا بەرەتىنىن جەتكىزدى.

سونىمەن بىرگە جيىندا بەلگىلى تاريحشى-عالىمدار كۇلعازيرا بالتاباەۆا,  زاۋرەش ساقتاعانوۆا, پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى  ءاليا مۇستافينا ءار باعىتتا اتقار­عان جۇمىستار بويىنشا بايانداما جاسادى. ءجارىسسوز كەزەڭىندە سەنات دەپۋتاتى ن.ءجۇسىپ, ءماجىلىس دەپۋتاتى ا.سارىم, «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك د.قامزابەك ۇلى, مەملەكەت تاري­حى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ب.اياعان, جەرگىلىكتى كوميسسيا مۇشەسى, ياساۋي ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ح.تۇرسىن, ت.ب. پىكىر ايتتى.     

ايدوس سارىم پرەزي­دەنت­­تىڭ باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ورتاق ءىس ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ار­حيۆشىلەر مەن تاريح­شىلاردى بىرىكتىرەتىن بىرەگەي قوعامدىق, عىلىمي-تانىمدىق ۇيىم قۇرۋدى ۇسىندى. سونداي-اق ول تاريحي كونتسەپتسيا اۋاداي قاجەتتىگىن, ارحيۆتەردىڭ دەڭ­گەيىن كۇشەيتىپ, تارىداي شاشى­لىپ ءار ۆەدومستۆولارعا بولىنگەن قۇرىلىمداردى ءبىر مەكە­مەنىڭ قاراۋىنا تاپسىرۋ ماڭىزىن ايتتى. دەپۋتات­تىڭ پىكىرىنشە, زەرتتەۋ جۇ­مى­سىن جانداندىرۋ ءۇشىن قول­دا­نىستاعى ءتيىستى زاڭنامالارعا وزگەرىس ەنگىزىپ, تاريحشىلار مەن زەرت­تەۋشىلەردى مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدە قول­داۋ­عا نازار اۋدارعان دۇرىس.

اكادەميك ديحان قامزا­بەك­ ۇلى جەرگىلىكتى جەردە زەرت­تەۋ جۇمىسىن ولكە­تا­نۋمەن بايلانىستىرۋ قاجەت­تىگىن, سونىمەن بىرگە مامان­دان­­دى­­رۋدى جۇيەلەۋدى ۇسىندى. قازىر ما­گيسترلىك, دوكتور­لىق باعدارلامالار بار. ەن­دىگى جەردە زاماناۋي ارحيۆ ءىسى باعىتىنا دا تارتىپ, ما­­مان­­دان­دىرۋ نەگىزىن قالىپتاس­تىرۋ قاجەت دەدى. 

وتىرىس سوڭىندا مەم­لەكەتتىك كوميسسيا مۇشەلەرى, عالىم-زەرتتەۋشىلەر, ساراپشىلار كوميسسيا جۇمىسىنا جانە عىلىمي زەرتتەۋ قىز­مەتىن جۇرگىزۋگە مەملەكەت تارا­­پى­نان ءاردايىم قولداۋ كور­سەتكەنى ءۇشىن مەم­لەكەت باس­شىلىعىنا, جاۋاپتى ورىن­دارعا ريزا­شىلىق ءبىلدىرىپ, ۇرپاق بو­يىن­دا­عى ۇلت­تىق رۋحتى قالىپتاستىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسا بەرە­تىنىن جەتكىزدى.