پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا: ء«بىز ەڭبەك كۇشى كوپ وڭتۇستىك ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتارعا قونىستانۋىنا قولايلى جاعداي جاساپ, وسى جۇمىستى نازاردا ۇستايمىز. بۇل – وتە وزەكتى ءارى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلە. بۇعان قوسا كەيىنگى جىلداردا ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى باسەڭدەپ قالعان قانداستار كوشىن بارىنشا قولداپ, ولاردى جوعارىدا ايتىلعان وڭىرلەرگە ورنالاستىرۋدى جانداندىرامىز. بۇل ەكى ماسەلەنىڭ دە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار», دەپ جازدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل پايىمى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى قالىپتاسقان دەموگرافيالىق جاعدايىن گەوساياسي تۇرعىدان تالداۋعا نەگىزدەلگەنى انىق. سەبەبى 1999 جىلعى ساناق بويىنشا 14,9 ملن عانا بولعان حالقىمىزدىڭ قاتارى كەيىنگى جىلدارى بىرتىندەپ قالىڭداپ, بيىل 20 ملن-عا جەتكەنىمەن, بىرقاتار وڭىردەگى ءبىر-بىرىنە كەرەعار احۋال الاڭداتپاي قويمايدى. ناقتى ايتقاندا, وڭتۇستىك جانە كەيبىر باتىس وبلىستاردا بالا تۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعى جانە شەتەلدەن اتاجۇرتقا ورالعان قانداستاردىڭ كوپتەپ قونىستانۋى ەسەبىنەن تۇرعىندار سانى ۇزدىكسىز ءوسىپ, ارتىق جۇمىس كۇشى پايدا بولدى.
ال سولتۇستىك وڭىرلەردە بالا تۋ ازايۋدىڭ جانە تۇرعىنداردىڭ باسقا جاققا, اسىرەسە رەسەيگە ۇدەرە كوشىپ كەتۋىنىڭ سالدارىنان حالىق سانى جىلدان-جىلعا كەمىپ, بۇگىندە جۇمىس كۇشىنىڭ تاپشىلىعى سەزىلىپ وتىر. مۇنداي تەڭگەرىمسىزدىككە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كوشى-قون ۇدەرىستەرىن تيىسىنشە ۇيلەستىرمەۋىنىڭ جانە قانداستاردى دەموگرافيالىق جاعدايى تومەن وڭىرلەرگە قونىستانۋعا ىنتالاندىرۋ شارالارى جەتكىلىكسىز بولعاندىعىنىڭ سالدارىنان جول بەرىلدى.
«وتانداستار قورى» كەاق مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازىر ەلىمىزدە 1991-2023 جىلدار ارالىعىندا شەت مەملەكەتتەردەن قونىس اۋدارعان 1 113 196 قانداس تۇرىپ جاتىر. ونىڭ 560 483-ءى (نەمەسە 50,3%-ى) – وزبەكستاننان, 358 673-ءى (32,2%) – قىتايدان, 76 859-ى (6,9%) – تۇرىكمەنستاننان, 57 335-ءى (5,2%) – موڭعوليادان, 17 241-ءى (1,5%) – رەسەيدەن, 13451-ءى (1,2%) – اۋعانستاننان, 8 865-ءى (0,8%) – يراننان, 7 679-ى (0,7%) – قىرعىزستاننان كوشىپ كەلگەندەر.
اتاجۇرتقا ورالعان اعايىنداردىڭ 784 783-ءى (70,5%-ى) كليماتى جايلى 4 ءوڭىردى تاڭداعان. سونىڭ ىشىندە الماتى وبلىسىنا – 310 451 (27,9%), تۇركىستان وبلىسىنا – 217 969 (19,6%), ماڭعىستاۋ وبلىسىنا – 163 530 (14,7%), جامبىل وبلىسىنا 92 833 (8,3%) قانداس ات باسىن تۇپكىلىكتى تىرەپتى. الايدا شەت مەملەكەتتەردەن كوشىپ كەلگەن اعايىندار ۇكىمەت ايقىنداعان جانە ءتيىستى كۆوتا بويىنشا قونىستاندىرىلاتىن 8 وڭىردە قازىرگى كەزدە 185 564 قانداس (16,7%) قانا تۇرىپ جاتىر. مىسالى, كەيىنگى 22 جىل ىشىندە حالقىنىڭ سانى 179,6 مىڭ ادامعا ازايىپ, 534 مىڭ تۇرعىنى عانا قالعان, دەموگرافيالىق احۋالى ەڭ كۇردەلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا نەبارى 9 919 قانداس قانا تۇراقتاپتى. ال شىعىس قازاقستاندا – 54 147, اقمولا وبلىسىندا – 48 746, قوستاناي وبلىسىندا – 33 445, پاۆلودار وبلىسىندا – 21 562, اتىراۋ وبلىسىندا – 13 576, باتىس قازاقستاندا – 4094, اباي وبلىسىندا 75 قانداس ورنىعىپ قالعان.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, شەتەلدەگى اعايىندار بۇرىن وزدەرى تۇرعان ايماقتارمەن شەكارالاس وڭىرلەرگە كوبىرەك قونىستانعان. ماسەلەن, الماتى وبلىسىندا كورشىلەس قىتايدان كوشىپ كەلگەن 229 092 اعايىن (وسى وڭىردەگى بارلىق قانداستىڭ 74%-ى) ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. تۇركىستان وبلىسىنا قونىس اۋدارعان قانداستاردىڭ 202 009-ى (93%) – وزبەكستاننىڭ تۋمالارى. ماڭعىستاۋداعى قانداستاردىڭ 80 558-ءى (49,3%) – وزبەكستاننان, 69 095-ءى (42,3%) – تۇرىكمەنستاننان كوشىپ كەلگەندەر. بۇل رەتتە دەموگرافيالىق جاعدايى ءماز ەمەس وبلىستاردىڭ ىشىندە تەك شىعىس قازاقستاننىڭ «جولى بولىپ», كەندى التاي وڭىرىنە قىتايدىڭ كورشىلەس ايماقتارىنان 41 905 قازاق (77,4%) قونىس اۋدارعان.
شەتەلدەن كەلگەن قانداستاردى وڭىرارالىق كۆوتا بويىنشا قونىستاندىرۋدا ءبىر ەسكەرىلمەي كەلە جاتقان ماڭىزدى ماسەلە – سولتۇستىك جانە شىعىس وبلىستارعا قىتاي, موڭعوليا سياقتى ەلدەردەن كوشىپ كەلگەن قانداستاردىڭ ورىس ءتىلىن بىلمەۋىنە بايلانىستى بەيىمدەلۋى قيىنعا سوعاتىنى. مىسالى, قازاعىنىڭ ۇلەس سالماعى 37%-عا ەندى عانا جەتكەن سولتۇستىك قازاقستانعا قىتايدان – 4 474 (45%), موڭعوليادان – 2 352 (24%), اۋعانستاننان 1 059 (11%) قانداس قونىستاندىرىلعان. ولاردىڭ ءورىستىلدى ورتاعا سىڭىسە الماي, قينالىپ جۇرگەنىن ءوز اۋىزدارىنان تالاي رەت ەستىدىك. ال قىزىلجار وڭىرىنە وزبەكستاننان كوشىپ كەلگەن, ورىس ءتىلىن ءبىرشاما بىلەتىن اعايىندار جەرگىلىكتى جاعدايعا تەز بەيىمدەلىپ ءجۇر.
وكىنىشكە قاراي, شەتەلدەگى اعايىنداردىڭ قازاقتاردىڭ حالىق تىعىز ورنالاسقان, يەسىز ءبىر سۇيەم جەرى جوق, بوس جۇمىس ورىندارى دا تاپشى وڭتۇستىك وڭىرلەرگە قونىستانۋ ءۇردىسى ءالى دە ۇدەپ تۇر. سول سەبەپتى بيىل كوشىپ كەلگەن 19 476 قانداستىڭ 2 310-ى, ياعني 11,8%-ى عانا ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەرگە ءتيىستى كۆوتا بويىنشا قونىستانعان.
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاندا باستالعان ۇلى كوشتى تۇرعىندارىنىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا سيرەپ بارا جاتقان سولتۇستىك وڭىرلەرگە قالاي بۇرۋعا بولادى؟ وسى ماقساتپەن بيىلعى 19 ساۋىردە قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى اكىمشىلىك رەفورما ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ارقىلى «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭنىڭ 20-بابى مىناداي جاڭا رەداكتسيادا جازىلىپتى: «جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان قانداس مارتەبەسىن بەرۋدەن جانە ۇزارتۋدان جانە (نەمەسە) قانداستاردى قابىلداۋدىڭ وڭىرلىك كۆوتاسىنا ەنگىزۋدەن مىناداي نەگىزدەر بويىنشا باس تارتادى: 5) قانداستاردى اۋماقتىق-اكىمشىلىك بىرلىكتە قابىلداۋدىڭ وڭىرلىك كۆوتاسىنىڭ بولماۋى نەمەسە ولاردى قونىستاندىرۋ ءۇشىن ۇسىنىلعان اۋماقتىق-اكىمشىلىك بىرلىكتەن باس تارتۋى. بۇل جاڭا زاڭ نورماسى – قانداستاردى قابىلداۋ كۆوتاسىنا ەنگىزىلمەگەن نەمەسە قونىستانۋ ءۇشىن ۇسىنىلعان وڭىرگە بارۋدان باس تارتقان اعايىندارعا قانداس مارتەبەسى بەرىلمەيدى دەگەن ءسوز. مۇنىڭ ءوزى ولاردىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋىن قيىنداتادى. سەبەبى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى تۋرالى» زاڭنىڭ 16-1-بابىندا جەڭiلدەتiلگەن تارتىپپەن, ياعني تىركەۋ تارتiبىمەن قازاقستان ازاماتتىعىنا قانداستار, وزدەرىنىڭ ەرىك قالاۋىنان تىس ازاماتتىعىنان ايىرىلعان نەمەسە ونى جوعالتقان جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگiننiڭ اقتالعان قۇرباندارى مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الاتىن اعايىندار قابىلدانۋى مۇمكiن دەپ كورسەتىلگەن. دەمەك ەندى قانداس مارتەبەسىن الا الماعان اعايىندار وزدەرىنىڭ جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ اقتالعان قۇرباندارى نەمەسە ولاردىڭ ۇرپاقتارى ەكەنىن ايعاقتاۋى تالاپ ەتىلەدى.
ارينە, قانداس مارتەبەسىن الۋدىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدان قيىنداتىلۋى قازىرگى كەزدە اتامەكەنگە ورالىپ جاتقان اعايىنداردىڭ رەنىشىن تۋعىزدى. «وتانداستار قورى» كەاق-تىڭ قانداستاردى اقپاراتتىق قولداۋ ورتالىعىنا بيىلعى جىل باسىنان بەرى تۇسكەن 4 424 ءوتىنىش پەن سۇراقتىڭ 708-ءى – قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ, 590-ى – قانداس مارتەبەسىن الۋ ماسەلەلەرىن قوزعاعاندىعى – سونىڭ ايعاعى. وسى تاقىرىپ اتالعان قوردىڭ جانىنداعى قوعامدىق كوميسسيانىڭ جاقىندا بولعان وتىرىسىندا قوعام قايراتكەرلەرى مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن قىزۋ تالقىلاندى. ماجىلىسمەن قازىبەك يسا قولدانىستاعى زاڭناماعا قانداس مارتەبەسىنە قاتىستى سوڭعى وزگەرىس ءماجىلىستىڭ كوشى-قون ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتى ارقىلى ەمەس, باسقا كوميتەتى ارقىلى ەنگىزىلگەندىكتەن, ءوزى سياقتى كەيبىر دەپۋتاتتار ول تۋرالى بىلمەي دە قالعاندىعىن جاسىرماي ايتتى. ول وسى ماسەلەنى قازىر ماجىلىستە قارالىپ جاتقان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە حالىقتىڭ كوشى-قونى سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا ەسكەرۋگە ۋادە بەردى.
شىنتۋايتىندا, قانداس مارتەبەسىن بەرۋدىڭ قيىنداتىلۋى شەتەلدەن اتاجۇرتقا ورالعان اعايىنداردىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرگە كوبىرەك قونىستانۋىنا ءسال دە بولسا سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن, بىراق وسى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋى ەكىتالاي. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ تەرىسكەي وبلىستارىنا قونىستانعىسى كەلمەيتىن الىستاعى اعايىندار ەندى وزدەرىنىڭ جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگiننiڭ اقتالعان قۇرباندارى نەمەسە ولاردىڭ ۇرپاقتارى ەكەنىن دالەلدەيتىن انىقتاما الۋعا ارەكەتتەنەتىنى كامىل. سوندىقتان دا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوشى-قون ساياساتىنىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, قانداستاردىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرگە قونىستانۋىن ىنتالاندىرۋدىڭ وڭتايلى مودەلىن قۇرۋ جۇمىسىن كەشىكتىرمەي قولعا الۋ قاجەت.