بىرەر جىل بۇرىن ەلىمىزدە بالاسىنىڭ الدىنداعى بورىشىن وتەۋدەن جالتارعاندارعا جازا كۇشەيتىلىپ, ايىپپۇل مولشەرى ءوستى. الايدا اتا-انالىق پارىزىن ورىنداۋعا كەلگەندە ق ۇلىقسىزدىق تانىتاتىنداردىڭ سانى ازايعان جوق. سەبەبى بالا اقىسىن بەرمەۋدىڭ سان امالىن قاراستىراتىن بورىشكەرلەردىڭ زاڭدى سىرت اينالىپ كەتۋگە مۇمكىندىگى مول. سوندىقتان قاشقىن اتا-انالاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتقىزىپ, تۇرمەگە قامايتىن سوڭعى تۇزەتۋلەر دە ءتيىمدى بولماي تۇر.
ەلىمىزدە اليمەنت تولەۋدەن جالتارعان 6 مىڭ بورىشكەر جاۋاپقا تارتىلعان. ايتالىق, بۇگىندە پروكۋراتۋرا ورگاندارى اليمەنتتەردى ءوندىرىپ الۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. سونداي-اق ۇيلەستىرۋ شارالارىمەن سوت ورىنداۋشىلارى, پوليتسيا, اكىمدىكتەر جانە باسقا دا ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلدارىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى باعىتتا ەكى جىل ىشىندە پروكۋراتۋرا 236 ءماجىلىس, القا جانە ۇيلەستىرۋ كەڭەسىن وتكىزگەن. قۇزىرلى ورگان ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, اليمەنتتى تولەمەۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى – بورىشكەرلەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسپاۋى مەن تۇراقتى تابىستىڭ بولماۋى. سوندىقتان جاعدايدى شەشۋ ءۇشىن تۇراقتى تابىسى جوق بورىشكەر اتا-انالاردى جۇمىسپەن قامتۋعا كوڭىل بولىنگەن. بيىل دا كاسىپكەرلەردى تارتا وتىرىپ 200-گە جۋىق بوس ورىندار جارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلدى. بۇدان باسقا, جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارىندا 20 مىڭ جۇمىسسىز بورىشكەر ەسەپكە الىنسا, ونىڭ 9,5 مىڭى جۇمىسقا ورنالاسقان. سونىمەن بىرگە اكتسيا, رەيد, الەۋمەتتىك روليك, بيلبوردتاردى تاراتۋ سەكىلدى 500-دەن اسا ءتۇرلى ىنتالاندىرۋ شاراسى وتكىزىلدى.
بالاسىنىڭ اقىسىن تولەۋگە الەۋمەتتىك جاعدايى كوتەرمەي جۇرگەندەردەن بولەك, تابىسىن جاسىرىپ, قاشىپ جۇرگەن جاۋاپسىز اتا-انالاردىڭ دا بارى راس. ماسەلەن, جاۋاپتى ورگاندار اليمەنت وندىرۋدەن جالتارعان وسىنداي 6 مىڭعا جۋىق بورىشكەردى اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىپتى. سونداي-اق 700 قاداعالاۋ اكتىسى بويىنشا 825 جەكە سوت ورىنداۋشىسىنا تارتىپتىك جازا بەرىلگەن. جۇيەلى جانە كەشەندى شارالار قابىلداۋدىڭ ناتيجەسىندە پروبلەمالىق ءىس جۇرگىزۋلەردىڭ سانى ۇشتەن بىرگە دەيىن قىسقارعان. وسىلايشا, 140 مىڭ بالانىڭ پايداسىنا 23 ملرد تەڭگە قارىزى وتەلىپ, بورىشكەرلەردەن 322 م ۇلىك ءوندىرىپ الۋشىلارعا بەرىلدى. دەگەنمەن بالا الدىنداعى قارىز ءالى دە 22 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
«نەكە جانە وتباسى تۋرالى» زاڭنىڭ 138-بابى ءاربىر اتا-انانى كامەلەتكە تولماعان بالالارىن كۇتىپ-باعۋعا مىندەتتەيدى. قۇجاتتىڭ 60-بابىندا ءار بالانىڭ وتباسىندا ءومiر سۇرۋگە جانە تاربيەلەنۋگە, اتا-انالارىنىڭ قامقورلىعىندا بولۋعا قۇقىعى بار ەكەنى تايعا تاڭعا باسقانداي كورسەتىلگەن. ونىڭ ىشىندە بالاسىنىڭ مۇددەسىن قامتاماسىز ەتىپ, جان-جاقتى ءوسiپ-جەتiلۋiنە اتا-اناسى مۇمكىندىك جاساۋعا ءتيىس. ايتكەنمەن وتباسى, ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك دەگەنگە ءجۇردىم-باردىم قارايتىنداردىڭ قۋلىعىنا قۇرىق بايلاۋ قيىن بولىپ تۇر. جەكە سوت ورىنداۋشىلارى رەسپۋبليكالىق پالاتاسىنىڭ مالىمەتىنشە, بالالارىنىڭ نەسىبەسىن بەرۋدەن جالتارۋشىلاردىڭ سانى ءوسىپ كەلەدى ەكەن. ەڭ سوراقىسى, پەرزەنتى الدىنداعى پارىزىن وتەمەۋ ءۇشىن جالاقىسىن جاسىرىپ, ەندى ءبىرى بالاسىنان باس تارتىپ, جاۋاپكەرشىلىكتەن اتتاپ وتۋگە اسىعادى.
ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە 80 مىڭنان اسا اليمەنت الۋشىنىڭ كوبى – ايەلدەر. ونىڭ ءبىرى, ون جىل بۇرىن كۇيەۋىمەن زاڭدى تۇردە اجىراسقان استانالىق تۇرعىن ۇلبوسىن وماروۆا بالاسىنىڭ قارجىلىق شىعىندارىن جالعىز ءوزى جابۋعا ءماجبۇر. سەبەبى ۇلىنىڭ اكەسى اليمەنت تولەگىسى جوق ەكەنىن ايتقان ول: «بۇرىنعى كۇيەۋىمنەن 2014 جىلدان 2021 جىلعا دەيىن اليمەنت ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن قۋدالاپ كوردىم. زاڭ بار بولعانىمەن, بىزدەگى قۇجات قارىزدى وتەتۋگە كەلگەندە قاۋقارلى ەمەس. ويتكەنى جەكە كاسىپپەن اينالىساتىن بۇرىنعى كۇيەۋىم قۇجاتتا ءوزىن جاعدايى جوق ەتىپ كورسەتسە جەتىپ جاتىر. شارۋاشىلىق قوجايىنى – قايىن اتامنىڭ كۇيەۋىمنىڭ جاعدايى جوق ەكەنىن, الاتىن جالاقىسى ماردىمسىز ەكەنىن جازىپ, قول قويعان قاعازى قارىزدى قايتارتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. وسىلايشا, بالامنىڭ اكەسىنىڭ قۇجاتتا قاراپايىم مالشى بولىپ ىستەيتىنى جانە ايلىعى شايلىققا جەتپەيتىنى كورسەتىلگەن. تۇرعىلىقتى جەردەگى سوت ورىنداۋشىلارى ونىڭ تۇرمىس جاعدايى جاقسى ەكەنىن بىلسە دە, اليمەنت ءوندىرتىپ بەرۋگە شاماسى كەلمەيدى», دەيدى.
الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىنى مەرەيلىم قونىسباەۆا دا سوت پەن سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ 16 جىل بويى جۇگىرگەنىمەن, بۇرىنعى كۇيەۋى تۋعان قىزىنا ءبىر تيىن تولەمەگەن. اليمەنت ءوندىرتۋ ءۇشىن اكىمدىكتىڭ دە ەسىگىن كۇزەتىپ, سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ سوڭىنان قۋعانىمەن, اي سايىنعى ايلىعىن ەسەپتەۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. قىزى ءبىر جاسقا تولماي اليمەنت ءوندىرتۋ تۋرالى سوتقا جازعان تالاپ-ارىزى سول بويى ورىندالماعان مەرەيلىم دە جالاقىسىن جاسىرىپ, «جۇمىسسىزداردىڭ» قاتارىن تولتىرىپ جۇرگەن بۇرىنعى كۇيەۋىنەن كۇدەرىن ۇزگەن.
شىندىعى سول, بالاسىنىڭ نەسىبەسىن بەرگىسى كەلمەيتىندەردىڭ قيتۇرقىلىعى كوپ. سوندىقتان پروكۋراتۋرا ورگاندارى بورىشكەرلەردىڭ ەسەپكە الىنباعان جانە جاڭا كىرىس كوزدەرىن انىقتاۋ ءۇشىن جاڭا تاسىلدەر مەن الگوريتمدەر ازىرلەۋدى قولعا العان. ەندىگى جەردە «ياندەكس», «inDriver», «DiDi», «Uber» سەكىلدى تاكسي قىزمەتىندەگى ءموبيلدى قوسىمشالارى, بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردەگى ستاۆكالارى مەن ەلەكتروندىق امياندارىنداعى كىرىس كوزىنە دە تەكسەرىس جاسالادى. ال بۇل سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ دا جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ بەرەدى. ولار بورىشكەرلەردىڭ وسىنداي تابىستارى تۋرالى مالىمەتتەردى پروكۋروردىڭ سانكتسياسى ارقىلى الادى ەكەن. مىسالى, قاراعاندى وبلىسىندا پروكۋرورلار ەلەكتروندىق امياندارعا اقشاسىن جاسىرعان 86 بورىشكەردى انىقتادى. قازىردىڭ وزىندە زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستار ادىلەت مينيسترلىگى جانە پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا جىبەرىلگەن. پروكۋراتۋرا ورگاندارى اليمەنتتەردى ءوندىرىپ الۋ جانە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىن تۇراقتى باقىلاۋىنا الىپ وتىر. قاشقىن اتا-انالاردىڭ كىرىستەرىنەن ءوندىرىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيە جەمىسىن بەرسە, جۇمىسسىزدىقتى سىلتاۋراتىپ, جالاقى كولەمىن جاسىرىپ, جيعان-تەرگەنىن تۋىسىنىڭ اتىنا تىركەپ قوياتىنداردىڭ اياعىنا تۇساۋ سالىنار كۇن الىس ەمەس.