تەڭگەنىڭ مەرەيتويىنان ەكى كۇن وتكەن سوڭ قازاقستان قور بيرجاسى (KASE) دا ءوزىنىڭ وتىز جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. بۇل – ءتىپتى دە ءرامىزدى ەمەس, زاڭدى سايكەستىك. سەبەبى KASE بيرجاسىنىڭ ىسكە كىرىسۋىمەن ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تولىققاندى تولەم قۇرالىنا اينالىپ, ەلىمىزدىڭ قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتتى. قازىرگى تاڭدا KASE پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى بيرجالار اراسىندا باعالى قاعازدارمەن ساۋدا-ساتتىق كولەمى بويىنشا 2-ورىندى, ال FEAS – ەۋرو-ازيا قور بيرجالارى فەدەراتسياسىنىڭ اكتسيالار نارىعىن كاپيتالداندىرۋ كولەمى بويىنشا 4-ورىندى ەنشىلەپ وتىر. KASE باسقارما توراعاسى الينا الدامبەرگەنمەن بيرجانىڭ وتكەن جولى جايىندا عانا ەمەس, ونىڭ ەگەمەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىن دامىتۋداعى ءرولى تۋرالى دا اڭگىمە قوزعاۋدى ءجون كوردىك.
– الينا وتەمىسقىزى, ەگەر بيرجانىڭ دامۋ كەزەڭدەرىنە كوز جۇگىرتسەك, KASE-ءنىڭ قانداي ءتيىمدى شەشىمدەرى مەن ءىس-ارەكەتتەرى قور نارىعىنا جانە تۇتاستاي العاندا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتتى؟
– ءوز دامۋىنىڭ 30 جىلى ىشىندە KASE زاماناۋي ەكونوميكانىڭ كەز كەلگەن مىندەتىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن, ساتىلى ينتەگراتسيالانعان پلاتفورماسى بار امبەباپ بيرجاعا اينالدى. پلاتفورما ساۋدا الاڭىن, KASE كليرينگ ورتالىعىن بارلىق نارىقتاعى ورتالىق كونتراگەنتتىڭ فۋنكتسيالارىمەن بىرىكتىرەدى. ول مامىلەلەر بويىنشا ەسەپ ايىرىسۋدى اياقتاۋدىڭ كەپىلى رەتىندە قىزمەت ەتەدى. بيرجا قازاقستاننىڭ اقشا نارىعىنىڭ نەگىزگى تاۋەكەلسىز بەنچماركى – TONIA ينديكاتورىن ەسەپتەۋ وپەراتورى بولىپ سانالادى. ال KASE يندەكسى – ۇلتتىق قور نارىعىنىڭ نەگىزگى ينديكاتورى.
KASE قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى – باعالى قاعازدار نارىعى, اقشا جانە ۆاليۋتا نارىقتارى, دەريۆاتيۆتەر نارىعى. وسى ارقىلى بيرجا ءوزىنىڭ ءارتۇرلى كەزەڭدەرىندە قارجى قۇرالدارى مەن قىزمەتتەرىنىڭ ءارتۇرلى سىنىپتارى سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعان ەكونوميكالىق تسيكلدىڭ بارلىق اۋىتقۋىنان ورنىقتى تۇردە ءوتىپ كەلەدى.
ءبىز ارتاراپتاندىرىلعان ونىمدەر جەلىسىن ۇسىنامىز. وعان KASE Global الاڭىنداعى جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق اكتسيالار, وبليگاتسيالار, تۋىندى قارجى قۇرالدارى, مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار, ينۆەستيتسيالىق قورلار, شەتەلدىك اكتسيالار, ۆاليۋتالىق, مەرزىمدى جانە اقشالاي نارىقتاردىڭ قۇرالدارى كىرەدى. KASE ستاندارتتى بيرجالىق سەرۆيستەر مەن ەسكىرگەن پراكتيكالار اياسىنان تىس تسيفرلىق شەشىمدەردى جۇيەلى تۇردە دامىتىپ وتىر.
شەتەلدىك ينۆەستورلار نارىعىنا قول جەتكىزۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن بيرجا ساۋدا-ساتتىق پەن ەسەپ ايىرىسۋدىڭ, رەپو نارىعىنىڭ جانە ت+2 تولىققاندى رەجىمىنىڭ زاماناۋي ينفراقۇرىلىمىن ۇسىنادى. KASE بيرجالىق نارىقتاردا اقشالاي ەسەپ ايىرىسۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ كوررەسپوندەنتتىك جەلىسىنە يە. بيرجا پلاتفورماسى قازاقستاندىق كاپيتال نارىعى تۋرالى نەگىزگى اقپارات كوزى بولا وتىرىپ, حالىقارالىق بيرجالىق قاۋىمداستىقتاردىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋ ەسەبىنەن ينۆەستورلاردىڭ گەوگرافياسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
KASE الاڭى قازاقستاننىڭ FTSE, MSCI جانە S&P جاھاندىق نارىقتىق رەيتينگتەرىندە كورىنۋى كەزىندە ەسكەرىلەدى. وتاندىق قور نارىعىن دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ جانە KASE كۇش-جىگەرىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىق قور نارىعى 2017 جىلدان باستاپ MSCI, FTSE جانە S&P يندەكستەرىنىڭ حالىقارالىق قىزمەتتەرىمەن «Frontier Markets» رەتىندە جىكتەلىپ وتىر. KASE ساپالىق پارامەترلەرى بويىنشا Emerging market تالاپتارىنا تولىق سايكەس كەلەدى.
وسى جىلدار ىشىندە بيرجادا «قازترانسويل» اق, «كسەلل» اق, «KEGOC» اق, «قازمۇنايگاز بارلاۋ ءوندىرۋ» اق سياقتى ءىرى كومپانيالاردىڭ بىرقاتار IPO-سى تابىستى وتكىزىلدى. 2022 جىلعى جەلتوقساندا «قازمۇنايگاز» ۇك» اق IPO-سىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا KASE ساۋدا جۇيەسىندە 137,5 ملرد تەڭگەنىڭ جاي اكتسيالارى ورنالاستىرىلدى, بۇل ينۆەستورلاردىڭ قاناعاتتاندىرىلعان وتىنىمدەرىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 89%-ىن قۇرادى. 2023 جىلى «KEGOC» اق SPO-سى ناتيجەسىندە KASE الاڭىندا 18,7 ملرد تەڭگە تارتىلدى, بۇل ورنالاستىرىمنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 82,4%-ىن قۇرادى.
– بيرجا 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان دامۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرىپ جاتىر. تاياۋ بولاشاققا قانداي ماقساتتار قويىلىپ وتىر؟
– «ۇلتتىق تولەم كورپوراتسياسى» اق-مەن بىرلەسىپ, بيرجا تسيفرلىق تەڭگەمەن ەسەپ ايىرىساتىن بلوكچەين تەحنولوگياسى نەگىزىندە توكەندەلگەن باعالى قاعازداردى شىعارۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبانى ازىرلەپ جاتىر. ءداستۇرلى باعالى قاعازدارمەن سالىستىرعاندا تسيفرلىق باعالى قاعازدار شىعارۋدىڭ ارتىقشىلىعى – راسىمدەر مەن دەلدالداردى قىسقارتۋ ارقىلى ولاردى شىعارۋدى جەڭىلدەتۋ, جەدەلدەتۋ جانە ارزانداتۋ, سونداي-اق مامىلەلەر بويىنشا ەسەپ ايىرىسۋلار مەن ترانزاكتسيالاردى جۇرگىزۋدىڭ جوعارى جىلدامدىعى, دەرەكتەردى ساقتاۋ قاۋىپسىزدىگىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى.
2024 جىلى بيرجانىڭ 2025-2027 جىلدارعا ارنالعان دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋگە كىرىسۋ جوسپارلانىپ وتىر. قۇجاتتا مىناداي جاڭا ترەندتەر ەسكەرىلەدى: قور نارىعىنداعى بولشەك ينۆەستورلاردىڭ ءرولى مەن سانىنىڭ ءوسۋى; تسيفرلىق اكتيۆتەر ماڭىزىنىڭ ارتا ءتۇسۋى جانە قارجى نارىقتارىن تسيفرلاندىرۋ; كاپيتال نارىعىنداعى ەكوجۇيەلەر مەن ESG فاكتورلارىنىڭ دامۋى; وڭىرلىك ەكسپانسيا جانە ورتالىق كونتراگەنتتەردىڭ ارتىپ كەلە جاتقان ءرولى; كورشىلەس نارىقتارعا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى كەڭەيتۋ مۇمكىندىكتەرىن اشۋ.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن, ەلىمىز 2060 جىلعا دەيىن قازاقستاننىڭ كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ ستراتەگياسىن جانە ەكولوگيالىق كودەكستى قابىلداعان ەدى. سوندىقتان KASE ورنىقتى دامۋ قاعيداتتارىن ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى كەشەندى جۇمىستى جالعاستىرادى. ونىڭ ىشىندە ESG وبليگاتسيالارىن شىعارۋ ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ, جاڭا ESG قارجى ونىمدەرىن ەنگىزۋ, ورنىقتى دامۋ تۋرالى اقپاراتتى اشۋ ستاندارتتارىن دامىتۋ, كەڭىنەن اعارتۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ بار.
بيرجا قازاقستاننىڭ قارجى جۇيەسى مەن ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى قۇرىلىمدىق ەلەمەنتى رەتىندە كورپوراتيۆتىك باسقارۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, باسقارۋ ەسەپتىلىگىن جەتىلدىرۋ, جوبالاردى ولاردىڭ مارجينالدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ باعالاۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن قولدانۋ, سونداي-اق ديۆيدەندتىك ساياساتقا جاڭا تاسىلدەردى ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىرادى. بۇل KASE-ءنىڭ ورنىقتى دامۋىنا جانە ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا, ستراتەگيالىق جانە باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن كۇشەيتۋگە سەپتەسەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
كارىباي مۇسىرمان,
«Egemen Qazaqstan»