ساپانى سىناعان داۋىل

سىرتى – ءبۇتىن, ءىشى – ءتۇتىن

ماسەلەن, كۇنى كەشە عانا ەكپىنى 15-20 م/س بولاتىن وڭتۇستىك-باتىس جەلى قالاداعى تۇرعىن ۇيلەر مەن مەكەمەلەردىڭ قاسبەتىن وپىرىپ, شاتىرلارىن ج ۇلىپ اكەتتى. سالدارىنان ماتەريالدىق شىعىن كەلگەن وقيعالار دا, زارداپ شەككەندەر دە بار. بىراق اۋا رايىنىڭ قۇبىلۋىن سىنىققا سىلتاۋ ەتەتىن بىزدەگى زاڭدا تەمىرگە ەمەس, ءتىرى جانعا زاقىم كەلسە دە, جاۋاپكەرشىلىك ەشكىمگە جۇكتەلمەيدى. ءبىر قىزىعى, بار كىنانى تابيعاتتىڭ موينىنا ءىلىپ قوياتىندار جەلگە دە شىداس بەرە المايتىن تۇرعىن ۇيلەردىڭ ساپاسىنا باس قاتىرعىسى جوق. قايدا بارسا دا »قور­قىت­تىڭ كورىن» كورسەتكەندەردىڭ ارە­كەتى اينالىپ كەلگەندە قاراپايىم حالىق­تىڭ قالتاسىنا سالماق سالىپ جاتىر.

بىلتىر ءماجىلىستىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى رەسپۋبليكالىق كوميسسيا قۇرىپ, بارلىق وبلىستا پروبلەمالىق تۇرعىن ۇيلەردى قايتا تەكسەرۋدەن وتكىزۋدى ۇسىن­دى. باسپانا كەزەگىندەگىلەرگە بەرى­لەتىن جاڭا ۇيلەردىڭ ساپاسى سىن كوتەر­مەيتىنىن ايتقان ولار كىنالى ادامداردى جاۋاپقا تارتۋدى تالاپ ەتكەن ەدى. ويت­كەنى سانى بار, ساپاسى جوق تۇرعىن ۇي­لەر­دىڭ جىل وتپەي شاتىرىنان سۋ سور­عالاپ, كىرپىشى ۇگىتىلىپ, قابىرعاسى جا­رى­لىپ, ەدەنى كوتەرىلىپ, قاسبەتى تۇسە باس­تايدى ەكەن. 

ال باس­تاپقىدا قۇرىلىسقا بەرىلگەن كەپىل­دە­مە اياسىندا كەم-كەتىگىن جوندەپ بە­رىپ وتىراتىن مەردىگەرلەر مەرزىم اياقتالعاننان كەيىن جاۋاپكەرشىلىكتەن مۇلدەم بوساتىلادى. بۇگىندە تابيعات­تىڭ توسىن مىنەزى تۇگىلى, جاڭا تۇر­عى­زىلعان تۇرعىن ۇيلەردىڭ ءوزى جىل وتپەي قابىرعاسى قاقىراپ, تەرە­زە­سى سىقىرلاپ جاتىر. مۇنداي ۇي­لەر­دى سانامالاي بەرسەك, سانىنان جاڭى­لاتىنىمىز انىق. ماسەلەن, ءاۋ باستا جارناماسى جەر جارعان ال­ما­­تىداعى «الما سيتي» تۇرعىن ءۇي كە­شە­نىنىڭ تۇرعىندارى ەرتەگىگە سە­نىپ قالعانىن قونىستانعاندا ءبىر-اق بىلگەن. قالاداعى جەتىسۋ اۋدانىندا بوي كوتەرگەن 3 كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ يەلەرى دە «سىرتى – ءبۇتىن, ءىشى – ءتۇتىن» پاتەرىن جوندەۋ ءۇشىن اي سا­يىن بالا-شاعاسىنىڭ اۋزىنان جىرىپ اقشا شىعارۋعا ءماجبۇر.

باس قالادا دا باسپانا ساپاسى باس­تى ماسەلەگە اينالعالى قاشان. قالا تۇرعىنى يرينا الەكساندروۆنا: «قا­زىر قۇرىلىستىڭ ساپاسىن مەملە­كەت­تىك ورگاندار باقىلامايدى. ولار باقىلاۋدان شەتتەتىلگەن. مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ باسقارماسى قۇ­رىلىس الاڭدارىنا تەكسەرىس جۇر­گىزۋگە وزدىگىنەن بارا المايدى. باقىلاۋ بولماعان سوڭ قۇرىلىس كومپانياسى مەن باس مەردىگەر ءبىر-ءبىرىنىڭ جۇمىسىن وڭ باعالايتىنى انىق. وسىلايشا مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ باسقارماسى نىسانعا بارماي-اق ءۇيدى پايدا­لانۋعا قابىلداي سالادى. مى­سا­لى, «اسىلىم», «اسىلىم پاركى-1», «اسى­لىم پاركى-2», «اسىلىم پرايم» سياقتى تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى كوپ­تەگەن كەمشىلىك پەن اۋىتقۋمەن ساتۋ بولىمدەرىندە ۇسىنىلعان. قازىر ونىڭ زاردابىن تۇرعىندار كورىپ وتىر. قۇرىلىس كومپانياسىن سوتقا بەرەدى. بىراق قۇرىلىس كومپانيالارى كەپىل­دەن­دىرىلگەن ۋاقىتى بىتكەننەن كەيىن جاۋاپكەرشىلىك المايدى. ەگەر مەم­لەكەتتىك ورگاندار سالىنىپ جات­قان ۇيلەردىڭ قۇرىلىس ساپاسىنا تەك­سە­رىس جاساعاندا, حالىق ادىلدىك ىزدەپ ءار ەسىكتى جاعالاپ جۇرمەيتىن ەدى», دەيدى.

ەلورداداعى ەكى جىل بۇرىن عانا قول­دانىسقا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇي كە­شەنى ميب-ءنىڭ توراعاسى گۇلايىم قىرىقباەۆا دا بۇل ايتقاندى راستاپ وتىر. ونىڭ سوزىنشە, جىلدار بويى كۇتكەن جاڭا باسپاناسىنىڭ جىرتىعىن جاماۋدان كوز اشا الماي كەلەدى ەكەن. باسپالداعىنان باستاپ شاتىرىنا دەيىن بەكىتىلگەن ەرەجەنى ەسكەرمەي سالعان مەردىگەرلەردىڭ سالعىرتتىعى مەن ۇنەمشىلدىگىنەن قۇبىرى جارىلىپ, بىرەسە جەدەلساتىنىڭ استىن سۋ باسىپ جاتىر. قاقاعان سۋىقتا قابىرعاسى قاقىراپ, تەرەزەسى سىقىرلاپ تۇراتىن ءۇي تۇرعىندارىنىڭ تۇننەن امان شىق­قاندارىنا تاۋبە ەتكەننەن باسقا امالدارى قالماعان سەكىلدى.

تەكسەرىسكە جاۋاپتى ءتورت مامان

ەلۋ جىلدان اسا قۇرىلىس سالاسىن­دا­عى قاداعالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن مامان ەرلان قابدەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر جاڭا سالىنعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا بۇرىنعىداي 10-15 ادام ەمەس, قۇرىلىس ساپاسىن قارايتىن تاپسىرىس بەرۋشى, مەردىگەر كومپانيا, اۆتورلىق جانە تەحنيكالىق باقى-لاۋشىدان قۇرالعان 4-5 ادام تورەلىك ەتەدى. ولار قۇرىلىس باسىنداعى كۇن­دە­لىكتى اتقارعان جۇمىستان باستاپ قول­دانىلعان ماتەريالدىڭ ماركاسىنا دەيىن تەكسەرەدى. تەمىردەي تەكسەرىستىڭ قالاي جۇرەتىنىن قايدام, باس قالانىڭ وزىندە الگىندە ايتقانداي ۇيلەر ء«ۇپ» ەتكەن جەلگە دە شىداس بەرە المايدى. ال تۇرعىنداردىڭ تىنىشتىعىن بۇزىپ, قالتاسىنا سالماق سالعانى قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ دا, ولاردىڭ جۇمىسىن قابىلداپ العان اكىمدىكتىڭ دە باسىن اۋىرتىپ, بالتىرىن سىزداتپايدى.

ويتكەنى حالىقتىڭ تۇرمىسىنا جاۋاپتىلار ەلدەگى ەرەجە بىتكەندى وزدەرى جاساپ, زاڭنامالارداعى وزگەرىستەردىڭ دەنىن ءوز ىڭعايلارىنا قاراپ قابىل­دا­تا­دى. ايتالىق, قۇرىلىس سالاسىنىڭ ارداگەرى اتانعان فاريد اكبەرديەۆ «قۇرىلىستا باقىلاۋ جوق» دەيدى. ەسەسىنە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسى­نا باقىلاۋ جاساۋعا ءتيىس تۇلعا­لار­دىڭ سالعىرتتىعى سىنالمايدى. سى­نالعان كۇننىڭ وزىندە قۇجاتتا بە­كى­تىل­گەن ەرەجەنى العا تارتادى. الاي­دا قۇرىلىستىڭ بارلىق كەزەڭى قۇ­رىلىس باقىلاۋىن جۇرگىزەتىندەردىڭ كوزىنەن تاسا قالۋعا بولمايتىنىن ايتقان ول: «سمەتالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ مەرزىمدەرىن قاداعالايتىن جانە قۇ­رى­لىس جوباسىن ىسكە اسىرۋ ۋاقى­تىن ۇزارتۋدىڭ زاڭسىزدىعى تۋرالى باقىلاۋ جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حابارلايتىن تەحنيكالىق قاداعالاۋ ينجەنەرلەرى بولۋى كەرەك. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەزىنەن باستاپ قاداعالاۋ كوميسسياسى دۇرىس جۇمىس ىستەسە, قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ سالعىرتتىعىنان حالىق تاباننان تاۋسىلماس ەدى. وكىنىشكە قاراي, قۇرىلىس باقىلاۋىنىڭ جوقتىعىنا بىرنەشە سەبەپ بار», دەپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, كەلمەسكە كەتكەن كەڭەستىك كەزدىڭ وزىندە ادامداردىڭ شاعىمى مۇقيات قا­رالعان. قازىر جۇرتتىڭ جاناي­قا­يى­نا قۇلاق تۇرەتىن قۇزىرلى ورگان تابۋ قيىنعا سوعىپ وتىر.

ەكى جىلعا بەرىلەتىن كەپىلدىك

بۇرىن قۇرىلىستىڭ ساپاسىنا بايلانىستى شاعىم تۇسسە, قۇ­رى­لىستى سالعان كومپانيامەن بىرگە كو­ميس­سيالىق كەزدەسۋ وتەدى ەكەن. الما­تىداعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلى­سى­نا قا­تىستى شاعىمدى قاراۋ ءۇشىن ماس­كەۋدەن رەسپۋبليكالىق ورگان­دار­­دىڭ قىزمەتكەرلەرى كەلەتىن كورى­نە­دى. ال قازىر تۇرعىندار كىلتىن جاڭا العان ءۇيدىڭ تەسىگىن جاماتا الماي جاۋاپتىلاردىڭ ورتاسىندا دوپ سەكىلدى تەبىلىپ ءجۇر. سەبەبى مەملەكەتتىك قابىلداۋ كوميس­سيا­­لا­رىنىڭ جۇمىسىندا ناقتى جۇيە بەل­گىلەنبەگەن. سوندىقتان قولدا­نىس­قا بەرىلگەن سۋ جاڭا ۇيلەردىڭ قۇ­رىلىس ماتەريالدارىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. بۇرىنعى جانە قا­زىرگى قۇرىلىس نورمالارى مەن ەرە­جە­لەرىندەگى ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. بۇرىن ۇيلەر اراسىنداعى الشاقتىقتان باستاپ, قۇرىلىس ساپاسىنا دەيىن بارلىق سانيتارلىق نورمالار ءبىر ەرەجەگە ەنگىزىلگەن. ول قازىرگى قۇرىلىس نورمالارى مەن ەرەجەلەرىندە جوق. بۇل قۇرىلىس كومپانيالارىن ەش نارسەگە مىندەتتى ەمەس ەتىپ كور­سەتەدى. سالدارىنان الگىندەگىدەي تەح­نيكالىق قاداعالاۋ كوميسسيالارى ارماتۋرانىڭ قالىڭدىعىن باقىلا­ماي­تىنىن, تسەمەنتتىڭ قانداي ماركاسى قويىلعانى دا قىزىعۋشىلىق تۋدىرمايدى. ال بۇرىن قۇرىلىس بولىمشەلەرىنىڭ ارقايسىسىندا بەتون سىنامالارىن الىپ, زەرتحانالىق جاعدايدا ساپاسىن تەكسەرىلگەن. قازىر قۇرىلىس ساپاسى سان سۇزگىدەن ءسوز جۇ­زىن­دە وتكەنىمەن, ءىس جۇزىنە كەلگەندە قاتاڭ شارا قابىلداۋدا جاۋاپ­كەر­شىلىك جوقتىعىن اڭعارتادى. دەمەك ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن تۇرعىن ءۇي كە­شەندەرىن قابىلداپ العان اكىم­دىك پەن باقىلاۋ كوميسسياسىمەن بىرگە قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ جاۋاپ­كەر­شىلىگىن ارتتىرماي, قولدان جا­سالعان قولدانىستاعى ەرەجە جۇرت­تىڭ جيعان-تەرگەنىن تۇرعىن ءۇيدى جا­ماۋ­عا جۇمساۋعا عانا كەتەدى. ال قا­زىر­گى زاڭناما بويىنشا ءاربىر قۇ­رى­لىس كوم­پا­نياسى ءۇيدىڭ ساپاسىنا ەكى جىلعا عانا كەپىلدىك الادى. ەكى جىلدان كەيىن اقاۋلىقتارى بايقالسا, ونى جوندەۋ, كۇتىپ ۇستاۋ پيك نەمەسە ميب-ءتىڭ وزدەرىنە جۇكتەلەدى. كۇر­دە­لى جوندەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە حا­لىقتىڭ قالتاسى كوتەرمەسە, مەملەكەت قايتارىمدى تۇردە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جاساۋعا نەسيە بەرەدى. ول دا اينالىپ كەلگەندە تۇر­عىنداردىڭ قالتاسىن تەسپەي سورۋعا جۇمىس ىستەيدى. سەبەبى نەسيەنى تولەيتىن تۇرعىنداردىڭ ءوزى.

ايتپاقشى, ءبىزدىڭ ەلدە باسىندا ايتقانداي, تۇرعىن ءۇيدىڭ ساپاسىنا جاۋاپتىلاردى شىراق ىزدەپ تاپپايسىڭ. ساپاسىز تۇرعىن ءۇيدىڭ قاسبەتى قۇلاپ, جازىم بولا قالساڭ, تاعى جازىقتى جوق. ويتكەنى تابيعاتتىڭ بول­ماشى مىنەزىنە شىداس بەرمەيتىن ۇيلەردىڭ شاتىرى قۇلاۋىنا كىنالى – اۋا رايى عانا. تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىنە تەحنولوگياسى مىڭ جەردەن مىقتى ەلدەردىڭ ءوزى دە تويتارىس بەرە المايتىنى راس. الايدا الدىن الۋعا مۇمكىندىك بولماسا دا ادام ءولىمىن ازايتىپ, ەل ەكونوميكاسىنا وراسان شىعىن بولماۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ وتىرعان ەلدەر كوپ. الا­پات تسۋناميگە توتەپ بەرە الاتىن جاپوندىقتاردىڭ تەحنولوگياسىن قاجەتكە جاراتپاساق تا, قۇرىلىس تەحنولوگيالارىنان باستاپ قاجەتتى ماتەريالدارىنا دەيىن قاتاڭ سىناقتان وتكىزەتىن قاداعالاۋشى ورگانداردىڭ ءادىس-ءتاسىلىن وزگەرتۋگە كەدەرگى جوق شى­عار دەيسىڭ.