ءور دە كەسەك مىنەز يەسى

ەسىمىن «جالىن» رەسپۋبلي­كالىق جاستار جۋرنالىندا جا­ريالانعان «كىشكەنە كۇن» اڭگى­مەسىنەن بىلەتىن مالىك اعامەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق «لەنين تۋى» (قازىرگى «سولتۇستىك قازاقستان») گازەتىنىڭ رەداك­تسياسىنا ءتىلشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسقان كەزىمدە تانىس­­تىم. حات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەكەن. رەداكتسيا باسشىلىعى­­نىڭ ونى وسى قىزمەتكە نەگە قوي­عان­دى­عىنىڭ سەبەبىن كەيىن ءبىلدىم. ماكەڭ جەر-جەردەن اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن حاتتاردىڭ ءبىرازىنىڭ اۆتورلارى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بەدەلدى ورگانىنان ادىلدىك كۇتەتىن قاراپايىم ازاماتتار ەكەنىن ەسكەرىپ, ولاردىڭ مۇقتاجدىقتارىن ورىنداۋعا ايانباي كۇش سالادى ەكەن. بۇل جۇ­مىسىنا قازاق جانە ورىس تىل­دەرىنە بىردەي جۇيرىكتىگىنىڭ تيگى­زەتىن پايداسى زور بولىپ شىقتى. سەبەبى ول كەزدە – كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قىزىلجار وڭىرىندە ءىس قاعازدارى تەك ورىس تىلىندە جۇر­گىزىلگەندىكتەن, جەرگىلىكتى پار­تيا جانە كەڭەس ورگاندارىنا رە­داك­تسيانىڭ اتىنان جولدانا­تىن قاتىناس قاعازدى ساۋاتتى جازۋ تالاپ ەتىلەتىن. ونىڭ ۇستىنە مالىك اعا ادىلەتشىل, بىر­بەتكەي مىنەزىنىڭ ارقاسىندا «قا­دال­عان جەرىنەن قان الاتىنداي» تابان­دىلىق تانىتىپ, تالاي كوكەي­كەستى ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنە ۇيىتقى بولعان. بۇعان ءوز باسىم «لەنين تۋىنىڭ» جامبىل اۋدانىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەنىمدە كوز جەتكىزدىم: ماكەڭ ءبىر اۋىلدا تراكتورشى بولىپ ىستەيتىن قىزدىڭ جاڭا تراكتور الا الماي, قيىندىق كورىپ جۇرگەندىگى تۋرالى جازىلعان حاتتى ماعان تەكسەرتىپ, گازەتكە سىن ماقالا جاز­دىرتتى. ونىمەن قويماي, ءتيىستى ورىندارعا وسى جونىندە رەداك­تسيا اتىنان قاتىناس قاعاز جازىپ, اقىرى تراكتورشى قارىن­داسىمىزعا سۋ جاڭا تراكتور بەرى­لۋىنە قول جەتكىزدى.

«باتىر بولساڭ, جاۋ قايتار» دەيدى قازەكەم. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا كسرو كومپارتياسىنىڭ باس حاتشىسى ميحايل گورباچەۆ جاريالاعان قايتا قۇرۋ مەن جا­ريالىلىق ساياساتىن پايدالا­­نىپ, ء«بىز رەسەيدى قالاي كوركەيتە­مىز؟» دەگەن اتىشۋلى ماقالاسىن جاز­عان جازۋشى الەكساندر سول­جەنيتسىننىڭ ايتاعىنا ەرگەن پەتروپاۆل قالاسىنداعى كازاچەستۆو وكىلدەرى سەپاراتيس­تىك پيعىلدارىن اشىق ايتا باستا­عان. بۇل جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزعان. سول ءبىر سىن كەز مالىك اعانىڭ ەل مەن جەر تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن سايا­ساتكەر جۋرناليست دەڭگەيىنە كو­تەرىلۋىنە تۇرتكى بولدى.

– جايناپ تۇرعان جاز ايى بولاتىن. كازاكتار ساياسي اعارتۋ ءۇيىنىڭ الدىندا رۇقساتسىز ميتينگ وتكىزۋگە جينالىپ جاتقانىن ەستىپ, ءبىز, ءبىر توپ قازاق جىگىتى جۇگىرە باسىپ جەتتىك. ءبىر كەزدە كازاكتاردىڭ بىرەۋى وزىمەن بىر­گە الا كەلگەن كسرو-نىڭ ەتەك­تەي قىزىل تۋىن جەلبىرەتىپ قا­داي باستادى. ونى ءبارىمىز دە بىر­دەن بايقادىق. ال مالىك بولسا بىزدەي ويلانعان جوق: قىزىل تۋدى ج ۇلىپ الدى دا, لاقتى­رىپ جىبەردى. ابىروي بولعاندا, ەدى­رەيگەن كازاكتار تۋعا جارماسپادى. مالىككە دە تارپا باس سالمادى. مالىك مۇقانوۆ, مىنە, وسىنداي ەدى. كۇرەسكەرلىك ونىڭ بولمىسىنا بىتكەن قاسيەت-ءتى, – دەپ ەسكە الادى بەلگىلى جۋرناليست, اقىن بولات قوجاحمەتوۆ.

90-جىلدارى پەتروپاۆلدا ءبىر توپ شوۆينيست ءارتۇرلى اران­داتۋشىلىق ارەكەتتەرگە بارىپ, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قا­زاق­تار مەن ورىستاردىڭ اراسىنا شي جۇگىرتۋگە تىرىسقانى بەلگىلى. ال ولارعا قارسى كۇرەستىڭ باسىندا مالىك اعا ءجۇردى. ونىڭ, اسىرەسە قازاق ءتىلىنىڭ مۇشكىل ءحالى تۋرالى ورىس تىلىندە ايتقان سا­لي­قالى سوزدەرى, جازعان وي­لى ماقالالارى جەرگىلىكتى ورىس زيالىلارىنىڭ تاراپىنان قول­داۋ تاۋىپ, قوعامداعى ەتنو­سارا­لىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراق­تى­لىقتى ساقتاۋعا سەپتىگىن تي­گىز­دى. ماكەڭ ءتىپتى ءبىر شەكتەن شىق­قان ارانداتۋشىنى سوتقا سۇيرەپ, اقىرى تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنا توعىتتىردى. سول جولى ونىڭ ۇلتى ورىس سۋدياعا: ء«سىز ەگەر بۇل ارانداتۋشىعا ءادىل جازاسىن بەرمەسەڭىز, وندا ءسىز دە مۇنىڭ ايتقاندارىن قول­دايتىن بولعانىڭىز, ءسىز دە «قا­زاق ءتىلى – جابايىلاردىڭ ءتىلى, قازاق­تاردىڭ وزدەرى ناس, نادان» دەپ ساناعانىڭىز», دەگەن وتكىر ءسوزى كوزدەگەن نىساناسىنا ءدوپ تيگەن ەكەن.

1991 جىلى جەلتوقسان ايى­نىڭ ورتاسىندا پەتروپاۆلدا كازاك­تاردىڭ جيىنى وتكىزىلىپ, وعان رەسەيدىڭ كورشىلەس ومبى مەن قورعان وبلىستارىنداعى كازاچەستۆو وكىلدەرى قاتىستى. بۇعان جەرگىلىكتى قازاقتار نارازىلىق ءبىلدىرىپ, 7 ساعاتقا سوزىلعان بويكوت جاريالادى. سول سەبەپتى كازاكتار جيىندى سوڭىنا جەتكى­­­زە الماي, توقتاتۋلارىنا تۋرا كەل­­دى. الايدا سودان كەيىن جەرگىلىك­تى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسشىلىعى بوي­كوتقا قاتىسقان قازاق ستۋ­دەنتتەرىن قۋدالاي باستادى. وسى تۋرالى مالىك اعا ەكى تىلدە «اراز­دىقتى قوزدىرۋدىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى» دەگەن ماقالا جازىپ, گازەتتەردە جاريالاعان سوڭ عانا جاستاردى قۋدالاۋ ساپ تىيىلدى.

1992 جىلى جازدا ءسىبىر كازاچەستۆوسى پەتروپاۆلدا تاعى ءبىر ۇلكەن جيىن وتكىزىپ, كۇن تار­­تىبىنە سولتۇستىك قازاقستان وب­­لى­سىن رەسەيگە قوسۋدى تالاپ ەتۋ ماسە­لەسىن شىعارماقشى بول­دى. مۇنى ەستىگەن ءيىسى قازاق­تىڭ قانى باسىنا شاپشىدى. ال جامبىل وبلىسىنداعى جاڭا­تاس قالاسىندا تۇراتىن جۇزدەن اس­تام جىگىت «ازات» ازاماتتىق قوز­عالىسى بەلسەندىلەرىنىڭ ۇيىم­­داستىرۋىمەن پويىزعا ءمى­نىپ, قىزىلجارعا تارتقان. وسى جاي­لى حابار قۇلاقتارىنا تي­گەن سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سى­نىڭ باسشىلارى قاتتى ساسىپ, ىقتيمال قانتوگىستىڭ الدىن الۋ قامىنا كىرىسەدى. سول كەزدەگى اكىم ۆلاديمير گارتمان دەرەۋ ەل ىشىن­دە بەدەلى زور مالىك مۇقانوۆتى شا­قىرىپ الىپ, شيەلەنىستى ۋشىق­تىرماۋعا كومەكتەسۋىن سۇ­رايدى. اقىلداسا كەلە, ماكەڭ باس­تاعان بىرنەشە بەدەلدى ازامات جاڭاتاستىقتاردىڭ الدىنان شىعىپ, كەلىسسوز جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى كولىكپەن اقمولا قالا­سى­نا اتتاندىرىلادى. الايدا ولار اشۋعا بۋلىققان جاستاردى اقمولادا پويىزدان تۇسىرە الماي, پەتروپاۆل قالاسىنان الپىس شاقىرىمداي جەردەگى سمير­نوۆو ستانساسىنا دەيىن ۇگىت جۇرگى­زىپ, سول جەردە ارەڭ توقتاتادى. جاڭا­تاستىقتار سول كەزدە «حا­لىق كەڭەسى» رەسپۋبليكالىق گازە­تىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى رەتىندە وزەكتى دە وتكىر ماقالالارىمەن ەلگە تانىلعان مالىك اعانىڭ سا­بىرعا شاقىرعان سوزىنە ويلانىپ, اشۋدى اقىلعا جەڭدىرگەن ەدى.

ماكەڭنىڭ جۋرناليستىك دارىنى «حالىق كەڭەسى» جابىلعان­نان كەيىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تەلەارناسىنىڭ شو­لۋشىسى بولعانىندا دا جارقى­راي كورىندى. ول جۇرگىزەتىن «وقيعا­لار ورتاسىندا» سەنبىلىك اپتا­لىق شولۋ حابارىن قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى ەرەكشە ىقىلاسپەن تاماشالايتىن. شە­نەۋ­نىكتەرگە جارامساقتانۋدى بىل­مەيتىن ءجۋرناليستىڭ رەس­پۋبليكا مەن وبلىستا بولعان ما­ڭىزدى وقيعالار حاقىنداعى سى­ني پايىمى ەشكىمدى بەيجاي قال­دىرمايتىن. ماكەڭ اپتالىق شولۋ حابارىن قۇراستىرىپ بولعان سوڭ سول كەزدە تەلەارنا باسشىسى بولىپ ىستەيتىن ماعان: «مەن ايتار ءسوزىمدى ايتتىم, قالعانىن ءوزىڭ بىلەسىڭ...», دەپ ايتىپ كەتۋشى ەدى. بىراق ول سىن ايتۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, شەكتەن شىقپايتىن.

وبلىستىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە ارالاسىپ, قىزىلجار جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىمال قوعام قايراتكەرىنە اينالعان مالىك اعا 1994 جىلى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ول ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگىنەن بالامالى نەگىزدە سايلانعان حالىق قالاۋلىسى رەتىندە سايلاۋشىلار مۇددەسىن قورعاۋدا دا ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتتى.

– 1995 جىلى وبلىستا الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي وتە اۋىر بولدى. وبلىستىق ءماس­ليحاتتىڭ ءبىر سەسسياسىندا سول كەزدەگى وبلىس اكىمى ۆلاديمير گارتمان ەسەپ بەرىپ: «جىلۋ جوق, گاز جوق, كومىر جوق, اقشا جوق, قايدان الۋدى بىلمەيمىز», دەپ جىلاڭقىراي باستاپ ەدى, مالىك ورنىنان اتىپ تۇرىپ: «ون­دا ءسىز بۇل جەردە نەگە تۇرسىز؟ بۇل ءسوزدى بىزگە جىلۋ-ەلەكتر ورتا­لىعىنىڭ وت جاعۋشىسى دا ايتىپ بەرەر ەدى عوي. ال حالىقتى قاراڭعىلىقتا توڭدىرىپ-جاۋرا­تىپ وتىرعان, قولىنان تۇك كەل­مەيتىن سىزدەردەي باسشىلاردى ور­نىنان الماق تۇگىل, سوتتاۋ كەرەك», دەپ وزىنشە نىعىزسىپ تۇر­عان اكىمدى ءبارىمىزدىڭ ايىزىمىزدى قاندىرىپ, جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ ەدى, – دەيدى وبلىستىق ءماسليحاتتتىڭ ەكس-دەپۋتاتى سابىر سەڭكىباەۆ.

وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ 1996 جىلى 26 ساۋىردە بولعان سەس­سيا­سىندا ءسوز العان دەپۋتات مالىك مۇقانوۆ: «مەملەكەت اۋىل شا­رۋاشىلىعىنا كومەكتەسە ال­مايتىنىن كورىپ وتىرمىز. 1994 جىلى مەملەكەتتىك تاپسىرىس ناعىز دراكوننىڭ ادىس­تەرىمەن ورىندالدى. ول ءۇشىن شارۋا­شى­لىقتار ءالى كۇنگە ەسەپ ايىرىسا الماي وتىر. مەملەكەت حالىق ال­دىندا قارىزدار. كوپ جىل بوي­عى الداۋ ءالى دە جالعاسىپ جاتىر», دەي كەلىپ, جەرگىلىك­تى كوم­مەرتسيالىق قۇرىلىمدار 1 تون­­نا بەنزين ءۇشىن شارۋالار­دان 2,7-2,8 توننا عانا بيداي سۇرا­عانىمەن, ولاردى كوزگە ىلمە­گەن وبلىس باسشىلىعىنىڭ قول­دا­ۋىنا سۇيەنگەن كورشىلەس كوك­شەتاۋ وبلىسىنىڭ «سينە­گورە» كومپانياسى جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتاردى تاقىرعا وتىر­عىزىپ, 1 توننا بەنزين ءۇشىن 4 توننا استىق العانىن, مۇنىڭ ءوزى ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا اۋىر سوققى بولعا­نىن اشكەرەلەي ايتتى. 1997 جىلى كۇزدە بولعان ءبىر سەسسيادا ماكەڭ: «شەتەلدىك كومپانيالار ەلدى ­توناپ جاتىر. ويتكەنى بيلىك تومەنگى بۋىننان باستاپ جوعارى جاققا دەيىن سىبايلاس جەمقورلىققا بەلشەسىنەن با­تىپ وتىر. مەن مۇنداي ۇكى­مەتتەن ءتۇڭىلدىم. جاعدايدىڭ تۇزە­لەتىنىنە ەش ءۇمىتىم قالمادى», دەپ كۇيزەلە سويلەدى...

مالىك اعامىز اقجارقىن, جال­عاندىق اتاۋلىعا جانى قاس, وتى­رىك كولگىرسۋدى بىلمەيتىن, كىمگە بولسا دا ايتار ءسوزىن بەت-جۇزىنە قاراماي, تۋرا ايتىپ سالاتىن, شىنشىل دا بىربەتكەي مىنەزدى ادام ەدى. جۋرناليستىك بەدەلى زور بولا تۇرا, شەنەۋنىكتەردەن ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن بىردەڭە سۇراپ كورگەن ەمەس. ءتىپتى ءومىر بويى جازعان ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرىن ءبىر جيناق ەتىپ شىعارۋ ءۇشىن قارجىسى جەتپەي جۇرگەنىن ايتقانى بار. ونىڭ بۇل جوسپارى كوزى تىرىسىندە جۇزەگە اسپاي, قايتىس بولعاننان كەيىن «الۋا – مەنىڭ ايدىنىم» كىتا­بىن ءاديا ىسقاققىزى جەڭگەمىز شىعارتتى.

ماكەڭنىڭ ادامگەرشىلىگى زور ەدى. كىسىلىك جولىنان جى­عى­­لىپ كورگەن ەمەس. ء«الى ەسىم­دە, توق­سانىنشى جىلدارى پەترو­پاۆلعا مۇرات اۋەزوۆ پەن پەتر سۆويك ءبىر شارۋالارىمەن كەلەتىن بولدى. سول كەزدە بۇل ەكەۋى دە وپپوزيتسيادا بولعاندىقتان, ۇكىمەت تاراپىنان قاعاجۋ كورىپ جۇرگەن ەدى. سوندا ماكەڭ وزىمەن سىيلاس جىگىتتەردى جيناپ الىپ: «مۇرات – اسىلدىڭ تۇياعى عوي. مۇمكىن, قاتەلىكتەرى دە بار شىعار. بىراق شەنەۋنىكتەر قۋعىنعا ۇشىراتتى ەكەن دەپ, ءبىز سىرتقا تەپپەيىك, جاقسىلاپ قارسى الايىق», دەدى», دەپ ەسكە الادى سابىر سەڭكىباەۆ.

مالىك اعا ءوزى تاڭداعان جۋرناليست ماماندىعىنا ادالدىق ۇلگىسىن كورسەتىپ ءوتتى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ جۇرگەنىندە دە تالاي كەم­شىلىكتىڭ بەتىن اشىپ, ەلگە جا­ريالادى. جوعارى جاققا وتى­رىك اقپار بەرەتىن اكىمدەردى دا­لەلدى تۇردە اشكەرەلەۋ ءۇشىن قاسىنا وبلىستىق تەلەارنانىڭ ءجۋرناليسى مەن وپەراتورىن ەر­تىپ الىپ, كوزگە ۇرىپ تۇرعان كەم­شىن جايلاردى بەينەتاسپاعا تۇسىرتكىزەتىن ادەتى دە بار ەدى. ال وسىنداي ىسساپارعا بىرگە بارعان ارىپتەستەرى ماكەڭنىڭ گازەتكە شىققان سىن ماقالاسىن وقىپ, ونىڭ جۋرناليستىك شەبەرلىگىنە ءتانتى بولىپ جاتاتىن.

ماكەڭنىڭ اقىندىعىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. تەرەڭ ويلى اقىن ەدى. ء«بىر اشۋ كەرەك» ولەڭىندە:

تىنىشىن كۇننىڭ ومىردە تۋ قىپ وتسەك تە,بارشا ەسىكتەرگە تەك ك ۇلىپ قانا ەنسەك تە,الىس پەن جاقىن سوزىنە بىردەي سەنسەك تە,كەشىرىمدىلىكتى قانشاما كەرەك دەسەك تە,نامىسقويلاردى تاڭساق تا نەشە وسەككە –ز ۇلىمدىق اسىپ, بەل العان كەيبىر كەزدەردەۇيالماس ءۇشىن قادالعان ءسابي كوزدەردەنبىر اشۋ كەرەك ءارى ءور, ءارى كەسەك تە - دەپ جازعان ەكەن مالىك اقىن.

مۇنداي اشۋ ونىڭ سوناۋ قيلى كەزەڭدەگى ەرلىككە پارا-پار ءىس-قيمىلىنان, ايتقان سوزىنەن, جازعان ماقالاسىنان انىق سەزىلىپ تۇراتىن.

ول قاسيەتتى قالامىن اقتىق دەمى تاۋسىلعانشا قولىنان تۇ­سىرگەن جوق. داۋاسى جوق دەرتكە ۇشىراپ, ونكولوگيالىق ديس­پانسەردە ەمدەلىپ جۇرگەن سوڭ­عى كۇندەرىندە جازعان ء«تىرى ارۋاق­تاردىڭ مۇڭىن كىم مۇڭدايدى؟» دەگەن اقىرعى پروبلەمالىق ما­قالاسى ساي-سۇيەگىمىزدى سىر­قى­راتقان ەدى...

ءوزى دە ءور ءارى كەسەك تۇلعا ەدى عوي, جارىقتىق.