كەيىنگى جىلدارى ءبىلىم سالاسىنداعى جەمقورلىققا قاتىستى جاعا ۇستاتار سۇمدىقتاردىڭ سانىنان جاڭىلىپ, ۇرپاق بولاشاعىن كىمگە سەنىپ تاپسىرارىمىزدى بىلمەي دال بولاتىن كۇنگە جەتتىك. بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ تە جوق ەمەس. ايتالىق, بيىل دا رەسپۋبليكا بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتتەرىنىڭ ايماقتاعى ءبىلىم بەرۋ بولىمدەرىنە جۇرگىزگەن تەكسەرىسى بارىسىندا ەسەپشىلەردىڭ ەبىن تاۋىپ قارجىعا قارىق بولىپ كەلگەنى انىقتالىپ وتىر. وسىلايشا, اۋداندىق ءبىلىم بولىمدەرىنىڭ كەيبىر لاۋازىمدى تۇلعالارى مەن ەسەپ-قيساپقا جاۋاپتى ماماندارى زاماناۋي جۇيەدە كەتكەن ۇرىمتال ءساتتى دە ۇتىمدى پايدالانىپ, ەل قازىناسىنا وراسان شىعىن كەلتىرگەن.
جىمقىرۋ سحەماسى «جەمىستى» جۇمىس ىستەگەن
بيىل جامبىل وبلىسىندا 200-دەن استام پەداگوگ 24 ميلليون تەڭگە كولەمىندە زاڭسىز جالاقى العانى بەلگىلى بولدى. بۇل قاراجات نەگىزىنەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى 225 بالانى ۇيدە وقىتۋ ءۇشىن بولىنگەن ەكەن. الايدا بىردە-ءبىر رەت ساباق بەرمەگەن مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە جالاقى جازىلىپ وتىرعان. مۇنداي زاڭسىزدىق وبلىستاعى 6 بىردەي اۋداننان انىقتالىپ وتىر. ولاردىڭ ەڭ كوبى بايزاق اۋدانىندا. ونداعى 26 مەكتەپتىڭ وتىزعا جۋىق مۇعالىمى وتكىزبەگەن دارىستەرى ءۇشىن 11 ميلليون 200 مىڭ تەڭگە جالاقى الىپتى. ال قاراعاندى وبلىسىنداعى ءبىلىم سالاسىنا تەك كەيىنگى ءۇش جىلدا مەملەكەت 12,1 ترلن تەڭگە جۇمساعان. بۇل 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ بارلىق شىعىستارىنىڭ 28%-ىن قۇرايدى. ايتكەنمەن مەملەكەتتىڭ سالاعا دەپ بولگەن قاراجاتى تولىق ءبىلىمدى ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا جۇمسالماعان. ويتكەنى وبلىستىڭ ءبىلىم باسقارماسىنا جاسالعان سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى وسىنى ايعاقتايدى. تالداۋ كورسەتكەندەي, ايماقتاعى جالاقى قورىنان بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرۋ سحەمالارى جىپكە ءتىزىلىپتى. جالپى العاندا بيىل 102 ملن تەڭگە سومانى قۇرايتىن 12 جىمقىرۋ فاكتىسى انىقتالسا, قازىر مەملەكەتكە تەك 77 ملن تەڭگەسى عانا قايتارىلدى.
شىمكەنتتىك ءبىلىم باسقارماسىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى جۇيەلى جەمقورلىق قىلمىستار ءۇشىن سوتتى بولىپ جاتسا, ەسەپشىلەرى بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرۋدىڭ ءتۇرلى ءتاسىلىن قولدانىپ كەلگەن. ماسەلەن, ەكى قالالىق مەكتەپتىڭ بۋحگالتەرى 2020-2023 جىلدار كەزەڭىندە جەكە شوتىنا مەكتەپ قىزمەتكەرلەرىنە ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنا بولىنگەن 67 ملن تەڭگەدەن استام قاراجاتتى زاڭسىز اۋدارعان. مۇنداي قىلمىس قالاداعى №2 مەكتەپتى دە اينالىپ وتپەگەن. وندا 6 جىلدان استام ۋاقىت بويى ديرەكتور, باس مەنەدجەر جانە باس بۋحگالتەر بىرلەسىپ, قازىنا قارجىسىن قالتاعا باسقان.
جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ اۋداندىق ءبىلىم بولىمدەرى دە بيۋدجەت قاراجاتىن جۇيەلى نەگىزدە اسا ءىرى مولشەردە جىمقىرعانى انىقتالعان. كۇدىكتىلەر ءۇش جىل بويى جۇمىس ىستەمەيتىن ادامدارعا جالاقى تولەپ, مەكتەپ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ ارقىلى 4,6 ملرد تەڭگە شىعىن كەلتىرگەن. وسىنداي سوراقىلىق الماتى قالاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا دا «جەمىستى» جۇزەگە اسقان, مۇندا 12 سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلى انىقتالىپ وتىر. الماتى قالاسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ارمان راحيموۆ اتاپ وتكەندەي, بۇگىندە مەگاپوليستەگى ءبىلىم بەرۋ سالاسى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنە بارىنشا بەيىم كورىنەدى. سەبەبى سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستى تالداۋ ناتيجەسى دە قالاداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى قىلمىستاردىڭ سانى ازايمايتىنىن كورسەتەدى. مىسالى, 2019-2022 جىلدار ارالىعىندا دەپارتامەنتپەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى 17 قىلمىستىق ءىس تەرگەلگەن. ال تۇركىستان وبلىسىندا 22,6 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ نەگىزسىز جۇمسالۋىنىڭ الدى الىندى. بۇل تۋرالى جاقىندا وبلىستىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتىڭ باسشىسى مۇرات تولەۋباەۆ اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق قىزمەت ورتالىعىندا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ايتقان ەدى. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, وڭىردەگى ءبىلىم سالاسىنىڭ ماماندارى ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنىڭ «تيىمدىلىگىن» جىلدار بويى كورىپ كەلگەن.
قازىنانىڭ قارجىسىن مايشەلپەككە اينالدىرعان الماتى وبلىسىندا جۇمىس ىستەمەيتىن «مۇعالىمدەرگە» دە جۇيەلى جالاقى تولەنگەن. وسىعان دەيىنگى دەرەكتەردە كۇدىكتىلەردىڭ كەلتىرگەن شىعىنى 609 ملن تەڭگە بولسا, سوڭعى مالىمەتتەرگە سەنسەك, 848 ملن تەڭگەگە جەتكەن. ەڭ سوراقىسى – الگى ايتقان 609 ملن تەڭگە شىعىن جامبىل جانە ىلە اۋداندارىنا عانا تيەسىلى بولىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە 500 ملن-نان استامى ىلە اۋدانىنىڭ ۇلەسىنە تيگەن. الماتى وبلىسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتىنىڭ ءباسپاسوز ءبولىمى اتاپ وتكەندەي, العاشىندا 6 بۋحگالتەرگە قاتىستى قىلمىستىق ءىس تىركەلسە, قازىر قيتۇرقىلىققا بارعان ەسەپشىلەردىڭ دە ەسەبى ءوسىپ وتىر.
جۇيەنىڭ ءوزى جەمقورلىققا نەگىزدەلگەن
ءبىلىم سالاسىنداعى ۇرلىق ەكى جولمەن جۇزەگە اسادى ەكەن. ءبىرىنشىسى – مەكتەپتە جۇمىس ىستەمەيتىن ادامداردىڭ قۇجاتىن تىركەتىپ, جۇيەلى جالاقى اۋدارىلادى. ەكىنشىسى – مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىنا رۇقسات ەتىلگەن كولەمنەن اسىرىپ ايلىق رەسىمدەلەدى. ەسەپشىلەردىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىكتى مولىنان قاراستىرىپ بەرگەن جۇيەنىڭ ءوزى جەمقورلىققا نەگىزدەلگەن. قالاي؟ ويتكەنى بۇرىنعىداي ءاربىر مەكتەپتە وزدەرىنىڭ ەسەپشىلەرى جوق. سوندىقتان ءار اۋداندا ورتالىقتاندىرىلعان بۋحگالتەريا جۇمىس ىستەيدى. ولار وزدەرىنە قارايتىن بارلىق ءبىلىم مەكەمەسىنىڭ قارجىلىق ماسەلەسىنە ەسەپ جۇرگىزەدى. سونىڭ ىشىندە مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىن تاعايىنداۋ دا سولاردىڭ قۇزىرىنا كىرەدى. ياعني اۋداندىق ءبىلىم بولىمدەرى «Parus-Kaz» جانە 1س جۇيەلەرىمەن جۇمىس ىستەيدى. جۇيەدەگى اقپارات كەيىن استاناداعى قازىناشىلىق بازاعا جىبەرىلەدى. ءبىر قىزىعى, تولىق اۆتوماتتاندىرىلماعان وسى جۇيەلەردە كەز كەلگەن اقپاراتتى قولمەن جازۋ مۇمكىندىگى بار. مىسالى, 100 مۇعالىم بولسا, 101-«مۇعالىمنىڭ» قۇجاتتارىن قوسىپ قويادى. وسى ارقىلى «پەداگوگكە» جالاقى اۋدارىلادى نەمەسە ەڭبەكاقىسى ەكى ەسە كورسەتىلەدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆانىڭ مالىمدەۋىنشە, ءبىلىم سالاسىنداعى قارجىلىق زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى بولدىرماۋدىڭ ءبىرىنشى قادامى – اشىق جانە ەسەپ بەرەتىن جۇيە قۇرۋ. ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق سالاسىندا جانە بارلىق قۇرىلىمىندا اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتەتىن قاتاڭ ەرەجەلەر مەن ءتارتىپ ازىرلەۋ قاجەت. «جەمقورلىق مۇمكىندىگىن بولدىرماس ءۇشىن قازىناشىلىق بارلىق قارجىلىق ترانزاكتسيالاردىڭ قۇجاتتارىنا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ مىندەتىن قوسۋ جانە قارجى وپەراتسيالارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك. وقۋ جىلى بارىسىندا 2 رەت جەلىلەر تۋرالى, كونتينگەنت تۋرالى جانە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ شتاتى تۋرالى ەسەپ بەرۋ ءىسى قايتادان جانداندىرىلۋعا ءتيىس. بۋحگالتەرلىك ەسەپ جۇرگىزەتىن ۇلتتىق پلاتفورما ازىرلەۋ دە كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. ونى بارلىق ەڭبەك, ءبىلىم پلاتفورمالارىمەن, ونىڭ ىشىندە نوبد ۇلتتىق مالىمەتتەر بازاسىمەن بىرىكتىرىپ, ينتەگراتسيالاۋ ماڭىزدى», دەيدى ول.
ەكىنشى ماڭىزدى اسپەكت – ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە اشىقتىق ءپرينتسيپى نەگىزىندە مۇعالىمدەر اراسىندا ەتيكالىق نورمالار مەن قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ ارقىلى سىبايلاس جەمقورلىققا مۇلدەم توزبەۋشىلىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ. وسىلاي دەگەن دەپۋتات: «وندا ءاربىر تاربيەشى, ءاربىر مۇعالىم جانە اكىمشى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستەگى ءوز ءرولىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنەدى. بۇعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى, ەتيكالىق تاربيە جانە سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرى ءۇشىن قاتاڭ جازا قولدانۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى», دەيدى.
ءۇشىنشى فاكتور – قوعامدىق باقىلاۋدى ەنگىزۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت, ۇكىمەت, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جانە جالپى قوعام اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى قۇرۋعا نەگىزدەلۋگە ءتيىس. ازاماتتار سىبايلاس جەمقورلىق ىستەرىن باقىلاۋعا جانە حابارلاۋعا, قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە بەلسەندى قاتىسۋى قاجەت. سپيكەردىڭ سوزىنشە, باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ – بارىنشا وزەكتى. قارجىلىق وپەراتسيالاردى قاداعالاۋعا جانە تەكسەرۋگە جاۋاپتى تاۋەلسىز كوميتەتتەردى نەمەسە ورگانداردى قۇرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. قارجىلىق وپەراتسيالاردىڭ اشىقتىعىن حالىققا قولجەتىمدى ەتۋدىڭ امالدارىن دا قاراستىرعان ابزال. «قارجىلىق قىزمەتكەرلەردىڭ شتاتىن كوبەيتۋ, ءبىلىم سالاسىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن قارجى جانە ەسەپ قىزمەتكەرلەرىنە ليتسەنزيا نەمەسە ودان ءارى جۇمىس جاساۋىن توقتاتاتىن مەحانيزمدى ەنگىزۋ ماڭىزدى. ءبىلىم باسقارمالارى جانىنان اۋديت ءبولىمىن قۇرۋ, بىراق سوعان قاراماستان جىلىنا 1 رەت مەملەكەتتىك اۋديت وتكىزۋدى زاڭمەن بەكىتۋدى ۇسىنامىن. ەلەكتروندىق ەسەپكە الۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ وزەكتىلىگىن كورسەتىپ وتىر. بۇل رەتتە زاماناۋي اقپاراتتىق تەنولوگيالار مەن ەلەكتروندىق ەسەپ جۇيەلەرىن قولدانۋ دا كەزەك كۇتتىرمەۋگە ءتيىس. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى قارجىلىق وپەراتسيالاردى قاداعالاۋ ۇدەرىسىنە اتا-انالاردى, ستۋدەنتتەردى جانە قوعام وكىلدەرىن بەلسەندى تارتۋ ماڭىزدى. جەمقورلىققا جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ مەن ءارتۇرلى باقىلاۋدى ەنگىزىپ قانا توسقاۋىل بولا الامىز», دەيدى ج.سۇلەيمەنوۆا.
ال «Qazaqtanu» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى باقتىباي اسان ۇلى: «جاڭا تەحنولوگيا جەمقورلىققا جول اشىپ بەردى», دەيدى. ايتۋىنشا, ونىڭ يگىلىگىن ەڭ اۋەلi بۋحگالتەرلەر جاقسى كوردى. «بۇرىن بارلىق ارەكەت قاعازدا تiركەلiپ, باسشىنىڭ قولى قويىلسا, قازىر ديرەكتورلاردىڭ ەلەكتروندى قولى كوبiنە بۋحگالتەردە جۇرەدى. ال «قازانشىنىڭ ەركى بار, قايدان قۇلاق شىعارسا». سول سەنiمدi ءوز پايداسىنا جاراتۋ وڭاي بولدى. قازىر كوپ ديرەكتورلار تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى تولىق يگەرگەن جوق», دەيدى ول. سونداي-اق ول مەكتەپتە ەمەس, بارلىق مەكەمەدەگى قاراجاتتىڭ قايدا جۇمسالىپ جاتقانىن قوعام بىلەتىن اشىق جۇيە جۇمىس ىستەگەن دۇرىس ەكەنىن جەتكىزدى. ماسەلەن, شەتەلدە ءار مەكتەپتە اتا-انالاردىڭ قامقورشىلىق كەڭەسىنە مەكتەپ باسشىلىعى جاۋاپ بەرەدى.
مۇنداي پىكىردى قوعام بەلسەندىسى, پەداگوگ اياتجان احمەتجان دا ايتىپ وتىر. «بۋحگالتەر جەپ, ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى مەن مەكتەپ ديرەكتورى جەمەدى دەگەنگە سەنبەيمىن. بارلىعى ۇلەسىن الادى. ياعني, تازا سىبايلاستىقتىڭ تامىرى تەرەڭ جايىلعانىن كورسەتىپ وتىر. نە مەكتەپ ديرەكتورى قارجىلىق ساۋاتسىز. بۋحگالتەردىڭ جۇمىسىن بىلمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۋحگالتەر ديرەكتوردىڭ سىرتىنان بىلدىرتپەي بىلگەنىن ىستەيدى. جالپى العاندا بىزدەگى تۇتاس جۇيە جەمقورلىققا نەگىزدەلگەن. سوندىقتان تەك ءبىر سالانى عانا جەمقورلىقتان تازارتۋ مۇمكىن ەمەس, ول ءۇشىن تۇتاس جۇيە وزگەرۋ كەرەك», دەيدى پەداگوگ.
ءتۇيىن. وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى سوزدەن ىسكە كوشۋدىڭ قارەكەتىن قىلماق كەرەك. سەبەبى وسىعان دەيىن سالا باسشىلارى ماسەلەنىڭ سالدارىن شەشۋدى سوزبۇيداعا سالىپ جۇرگەندە, ءبىلىم سالاسى قازىنا قاراجاتىن قالتاعا باسۋدىڭ ءتۇرلى ءادىس-ءتاسىلىن قولدانۋعا كوشىپ جاتىر. ال ۇرلىقتىڭ سوڭى ۇرپاق تاربيەسىنە دە اسەر ەتەتىنىن ەسكەرسەك, سالاداعى سالعىرتتىققا ەرتەرەك توسقاۋىل قويعان دۇرىس.