ۇلى ميسسيامىز – ۇلتتىق مەملەكەت ورناتۋ

وسىعان وراي, ء«بىز ەندى مونوۇلت, مونوۇلتتىق مەملەكەت بولدىق پا؟», دەگەن ساۋال قويىپ جاتقان اعايىندار دا بار. بۇل سۇراققا ۋيكيپەديادان: «ۇلتتىق مەملەكەت كوپ ۇلتتى مەملەكەتكە قاراما-قارسى مونوەتنوستىق, مونوۇلتتىق مەملەكەتتىڭ ءسينونيمى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن», دەگەن جاۋاپ تاپتىق. ال 2007 جىلى استانا قالاسىنداعى جۇيەلى زەرتتەۋ­لەر ينستيتۋتى شىعارعان «ساياسي تۇسىندىرمە سوزدىكتە»: «ۇلتتىق مەملەكەت – قانداي دا ءبىر ەتنوستىڭ, ۇلت­تىڭ تاريحي قالىپتاسقان وتانىندا قۇرىلعان, ۇلتتىڭ ەگەمەندىگىن بىل­دىرەتىن مەملەكەت. ۇلتتىق مەملە­كەت قۇرۋ – قوعامدىق دامۋدىڭ اسا ماڭىزدى ۇردىستەرىنىڭ ءبىرى. تەك ۇلت­تىق مەملەكەتتەر حالىقارالىق قاتى­ناستاردىڭ تولىققاندى سۋبەك­تىلەرى رەتىندە ءومىر سۇرە الادى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. ۇلتتىق ەمەس مەملەكەتتەر تولىققاندى بولىپ ەسەپتەلمەيدى. ولار نە ۇلتتىققا اينالۋى كەرەك, نە ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتۋى كەرەك», دەپ جازىلعان ەكەن.

بۇل رەتتە ەگەمەندىك دەكلاراتسيا­سىن ازىرلەگەن اكادەميك سالىق زي­مانوۆ باستاعان زاڭعار تۇلعالى ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ كەمەڭگەرلىگى مەن ەرەن ەڭبەگىن اسا ريزاشىلىقپەن ەسكە الىپ, اسقاق رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – پارىزىمىز. سەبەبى ولار ۇلتىمىزدىڭ ءوز جەرىندە ازشىلىق بولىپ وتىرعانىنا قاراماستان, اتالعان دەكلاراتسياعا: «قازاق كسر-ءى ۇلتتىق مەملەكەتتiگiن ساقتاۋ, قورعاۋ جانە نىعايتۋ جونiندە شارالار قولدانادى» دەگەن قاعيدانى اسقان تاباندىلىقپەن ەنگىزدى. سول ءۇشىن جوعارى كەڭەستەگى ەلىمىزدە ۇلت­تىق ەمەس, ازاماتتىق قوعام ورنا­تۋدى ۇسىنعان «دەموكراتيالىق قا­زاقستان» دەپۋتاتتار توبىمەن قىزۋ پىكىرسايىسقا ءتۇسىپ, ءوز ۇستانىمدارىن بىلىمدارلىقپەن قورعاي ءبىلدى. ماسە­لەن, دەپۋتات, اكادەميك سۇلتان سار­تاەۆتىڭ: «ۇلتتىق مەملەكەت ازاماتتىق قوعامعا, ياعني قۇقىقتىق مەملەكەتكە قايشى كەلمەيدى. ماسەلەن, انگليا – كۇقىقتىق مەملەكەت. الاي­دا ول – اعىل­شىنداردىڭ ۇلتتىق مەملەكەتى. سونداي-اق فرانتسيا, يسپانيا, جاپو­نيا جانە باسقا كوپتەگەن ۇلتتىق نەگىز­دەگى قۇقىقتىق مەملەكەتتى مىسال­عا كەل­تىرۋگە بولادى. ءبىز دە وسى مەم­لە­كەتتەردىڭ ۇلگىسىندە ءوزىمىزدىڭ ەگە­مەن­دى, ۇلتتىق رەسپۋبليكامىزدى دامىتىپ, كوركەيتەتىن بولامىز», دەگەن تا­ري­حي ءسوزى جادىمىزدا ساقتالىپ قال­دى.

ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىنىڭ نە­گى­زىندە 1993 جىلى قابىلدانعان اتا زاڭنىڭ پرەامبۋلاسىندا: ء«بىز, قا­زاقستان حالقى, دۇنيەجۇزىلىك قوعام­داستىقتىڭ اجىراماس بولىگى بولا وتى­رىپ, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ بۇل­جىماستىعىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىنىڭ با­سىم­دىعىن تاني وتىرىپ, دەموكرا­تيالىق قوعام مەن قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا بەكەم بەل بايلاپ, ازا­مات­تىق تاتۋلىق پەن ۇلتارالىق كەلى­سىمدى, ءوزىمىز ءۇشىن جانە ءوز ۇرپاق­تا­رىمىز ءۇشىن لايىقتى ءومىردى قام­تا­­ماسىز ەتۋدى قالاي وتىرىپ, وسى كونس­تيتۋتسيانى قابىلدايمىز», دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىلدى. بۇل قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مەملەكەت ەكەندىگىن زاڭ جۇزىندە جاريا­لاۋ بولىپ تانىلدى. ال 1995 جى­لى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان اتا زاڭنىڭ پرەام­بۋ­لاسىندا: «بiز, ورتاق تاريحي تاع­دىر بiرiكتiرگەن قازاقستان حال­قى, بايىرعى قازاق جەرiندە مەملە­كەت­تiلiك قۇرا وتىرىپ, ءوزiمiزدi ەر­كiن­دiك, تەڭدiك جانە تاتۋلىق مۇرات­­تارى­نا بەرiلگەن بەيبiتشiل ازامات­تىق قوعام دەپ ۇعىنا وتىرىپ, دۇنيە­جۇ­زi­لiك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋدى تىلەي وتىرىپ, قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاقتار الدىن­داعى جوعا­رى جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى سەزى­نە وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ ەگەمەندىك قۇ­قىعى­مىزدى نەگىزگە الا وتىرىپ, وسى كونس­تيتۋتسيانى قابىلدايمىز», دەپ «جۇقا­لاڭقىراپ» جازىلعانىمەن, ونىڭ استارىندا دا ۇلتتىق مەملەكەت ۇعىمى جاتىر. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت – 1993 جىلعى كونستيتۋتسياداعى «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا مەملە­كەت­تىك ءتىل – قازاق ءتىلى. ورىس ءتىلى ۇلت­­­ارا­لىق قارىم-قاتىناس ءتىلى بولىپ تابىلادى» دەگەن قاعيدا جاڭار­تىلعان اتا زاڭدا: «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى», دەپ وزگەرتىلىپ, كەلەشەكتە رەسپۋبليكامىزدا قازاق ءتىلىنىڭ ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس تىلىنە اينالۋىنا جول اشىلدى. سونىڭ نەگىزىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى العاشقى جولداۋىندا: «قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلەدى دەپ ەسەپتەيمىن. بىراق مۇنداي دارەجەگە جەتۋ ءۇشىن ءبارىمىز داڭعازا جاساماي, جۇمىلا جۇمىس جۇرگىزۋىمىز كەرەك», دەدى.

جالپى, ۇلتتىق ءھام مونوۇلتتىق مەملەكەتتى انىقتاۋدىڭ ولشەمشارت­تارى زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتىلمە­گەن ەكەن. «Freedom House» حالىق­ارالىق ۇيىمى مونوۇلتتىق مەملەكەت – حالقىنىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكىسى ءبىر ەتنوسقا جاتاتىن مەملەكەت دەپ سانايدى. رەسەيدىڭ گەوگرافيا ءپانى وقۋلىعىندا تيتۋلدى ۇلتى بارلىق حالقىنىڭ 90 پا­يىزىنان اساتىن مەم­لەكەت – ءبىر ۇلتتىق مەملەكەت دەپ كورسەتىلگەن. كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكى­رىنشە, حالقىنىڭ 95 پايىز­دان استامىن ءبىر ۇلت قۇرايتىن ەلدى عانا مونوۇلتتى مەملەكەت دەپ ساناۋ­عا بو­لا­دى. مۇنداي مەملەكەتكە البا­نيا, ارمەنيا, بانگلادەش, برازي­ليا, گرەكيا, يسلانديا, يتاليا, ما­­جارستان, موڭعوليا, نورۆەگيا, پولشا, پورتۋ­گا­­ليا, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك كو­­رەيا, جاپونيا جانە اراب ەلدەرى جاتقى­زىلعان.

شىنتۋايتىندا, مونوۇلتتى مەم­لە­كەتتىڭ ارتىقشىلىعى كوپ. مۇنداي ەلدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇستەمدىك قۇ­رۋى ۇلتتىق ساياساتتى ۇعىنىقتى دا نا­تي­جەلى جۇرگىزۋگە, ساپالى ءبىلىم بەرۋگە جانە زاڭداردى دۇرىس تۇسىندىرۋگە وڭ ىقپالىن تيگىزەدى. بىرىڭعاي ءومىر سالتى مەن داستۇرلەر جاس ۇرپاققا ۇلت­­تىق تاربيە بەرۋگە, بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ەتنوستاردى جا­قىن­­­­داستىرا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تا­­ريح جاۋگەرشىلىك زاماندا ۇلتى ءبىر كوش­پەلى تايپالار تەز بىرىگىپ, سانى كوپ ءارى قارۋ-جاراعى مىقتى دۇش­پان­دارعا تويتارىس بەرە العانىن اي­عاق­تادى. الاپات سۋ تاسقىنى, جەر سىل­كىنىسى, جانارتاۋ اتقىلاۋى كەزىندە دە مونو­ۇلتتى مەملەكەتتەردىڭ حالىقتارى ءبىر جاعادان – باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا قيمىلداپ, تابيعي اپاتتاردى ەڭسەرە بىلگەن. ال وڭتۇستىك كورەيا  1998 جىلعى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە قولما-قول اقشا تاپ­شىلىعىنان ۇلكەن قيىندىققا تاپ بول­عاندا ۇكىمەتتىڭ ۇندەۋىنە وراي كورەي حالقى ءوز مەملەكەتىن دامىتۋ قو­رىنا التىن بۇيىمدارىن تەگىن تاپ­سىر­عانى ءمالىم. وسىلاي جينالعان 250 توننا التىن تاڭعى شىق ەلىنىڭ تىرەل­گەن تۇيىقتان شىعۋىنا تاپتىرماس كومەك بولىپ, بۇگىندە وڭتۇستىك كورەيا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى دا­مى­تۋ, كومپيۋتەرلىك تەحنيكانى, اۆ­تومو­بيلدەردى جانە تۇتىنۋ زاتتارىن شى­عارۋ بويىنشا الەمدەگى جەتەكشى ورىنداردىڭ ءبىرىن يەمدەنىپ وتىر.

مونوۇلتتىق مەملەكەتتە ءىس قاعاز­دارى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلۋگە, مەملەكەتتىك ورگانداردا تيتۋلدى ۇلت­­تىڭ وكىلدىگى بولۋعا جانە زاڭنا­ما­سىندا ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرى­لۋگە ءتيىس. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ عىلىم, ءبىلىم جانە مادەنيەت كوميتەتى (يۋنەسكو) ۇلتتىق مەملەكەت – مادە­ني شەكارالارى ساياسي شەكارالارىنا سايكەس كەلەتىن مەملەكەت, ال ۇلت­تىق مەملەكەت يدەالى – ەتنوسى مەن ما­دەني ءداستۇرى ءبىر ادامداردى بى­رىك­تىرگەن مەملەكەت  دەپ سانايدى. وسىنداي تالاپتار تۇرعىسىنان العان­دا, قازاقستاندا ناعىز ۇلتتىق مەم­لەكەت ءالى تولىق قالىپتاسىپ بول­عان جوق. اسىرەسە مەملەكەتتىك ءتىل مارتە­بەسىنە يە انا ءتىلىمىزدىڭ جاعدايى كوڭىل كونشىتپەيدى. وتكەن ۇلتتىق ساناق قورىتىندىسى كورسەتكەنىندەي, 117 784 قازاق باسقا ۇلتتىڭ ءتىلىن ءوز انا ءتىلى دەپ ەسەپتەيتىنى – سونىڭ ايعاعى. بۇل مالىمەت ەلىمىزدە ءوز انا تىلىندە سويلەمەك تۇگىل, ونى بىلگىسى دە كەلمەيتىنىن جاسىرماي ايتۋدى ار سانامايتىنداردىڭ از ەمەستىگىن كورسەتتى.

وسى رەتتە حالقىنىڭ 98 پايىزدا­يىن ارمياندار قۇرايتىندىقتان, الەمدەگى ەڭ مونوۇلتتى مەملەكەت بو­­­لىپ سانالاتىن ارمەنيا رەس­پۋب­­­لي­كاسىندا تيتۋلدى ۇلت ازامات­تا­رى­نىڭ ءوز بالالارىن باسقا تىل­دەگى سىنىپتارعا بەرۋىنە تىيىم سا­لىن­عانىن ايتا كەتكەن ءجون. ونداي سى­نىپتارعا ۇلتتىق ازشى­لىق وكىلدەرى مەن رەسەي ازامات­تىعى بار ادامداردىڭ بالالا­رىنىڭ بارۋىنا عانا رۇقسات ەتىلگەن. بۇل ارميان ۇلتىنىڭ انا ءتىلىن ارداقتاۋ نيەتىنەن تۋىنداعان شارا ەكەندىگى انىق. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ەلدە ۇلتىمىزدىڭ ۇلەس سالماعى 70,4 پايىزعا جەتكەنىمەن, بالالارىن ورىس تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەرگە بەرىپ جاتقان كوپتەگەن اعايىننىڭ اراسىندا حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيليالى سياقتى بىرەن-ساران قوعامدىق بىرلەستىكتەر عانا حال-قادەرىنشە ۇگىت جۇرگىزىپ, ولاردىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن وياتۋعا تىرىسىپ جۇرگەنى بولماسا, باسقا پارمەندى شارا قولدانىلماي وتىر. بالكىم, ول ءۇشىن ۇلتىمىزدىڭ سانى مەن ساپاسى ءالى دە  ارتا ءتۇسۋى قاجەت شىعار. ارينە, بۇل – كوپ بولىپ كەڭەسىپ شەشەتىن ماسەلە.

يۋنەسكو-نىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتە مادەني شەكارالار مەن ساياسي شەكارالار سايكەس كەلۋى تۋرالى قاعيداسى دا ويلاندىرماي قويمايدى. ويتكەنى ەلىمىزدەگى سولتۇستىك وڭىرلەرىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن مەملەكەتتىك ءتىل كەڭ قولدانىسقا ەنە الماي تۇر. بۇل وبلىستاردىڭ مەم­لەكەتتىك ورگاندارىندا ءارتۇرلى ءىس-شارالاردى قازاق تىلىندەگى ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن باستاپ, «كوپشىلىككە تۇسىنىكتى تىلدە» جالعاستىرۋ ۇيرەنشىكتى ادەتكە اينالعان. سونداي-اق ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك مەرەكەلەردە قويىلاتىن كونتسەرتتەردە قازاق تىلىندەگى ءان مەن ءبيدىڭ ۇلەسى 50 پايىزعا دا جەتپەيتىندىگى جونىندە سىني پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. مىنە, وسىنداي كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزەتىن كەز جەتتى.

اتا زاڭىمىزدا ەلىمىز ۇلتتىق مەملەكەت بولىپ جاريالانعانىمەن, ونى ورناتۋ جولىندا وتىز جىل ىشىندە اتقارعان ىسىمىزدەن اتقارماعان ءىسىمىز كوپ سياقتى. ايتەۋىر, وسى كەزەڭدە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتىمىزدىڭ سانى ەكى ەسەدەي وسكەنى – كوڭىلگە مەدەۋ. «كوبەيمەسەك, كوسەگەمىز كوگەرمەس» دەيتىنىمىزدەي, ورتا جاسى 32-دەگى قىل­شىل­داعان جاس ۇلتىمىزدىڭ قاتارى ودان ءارى قالىڭداي تۇسسە, بۇزىلماس وردا, الىنباس قامال بولماسى حاق.

تۇيىندەي ايتقاندا, اتا-بابامىز ميراس ەتكەن ۇلى دالامىزدا تولىق­قاندى ۇلتتىق مەملەكەت ورناتۋ – ءبىزدىڭ ۇلى مىندەتىمىز ءھام ميسسيامىز.