ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ءبىرازى جاڭارتىلىپ, بۇگىندە حالىق يگىلىگىنە جاراتىلىپ وتىر. الايدا وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوجولداردىڭ كوپشىلىگى ۇزاق جىلدار بويى ەشقانداي جوندەۋ كورمەي, ابدەن توزىپ, جەڭىل كولىكتىڭ جۇرۋىنە جارامسىز بولىپ قالعاندىقتان, وڭىرلەر تۇرعىندارىنىڭ, اسىرەسە اۋىلداعى اعايىننىڭ ەڭ باستى مۇقتاجدىعىنىڭ بىرىنە اينالدى.
ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى «ساۋمالكول – سىرىمبەت – سۆەتلوە» باعىتىنداعى اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولى شۇرق تەسىك بولعاندىقتان, جەرگىلىكتى جۇرگىزۋشىلەر مەن جولاۋشىلاردىڭ جۇيكەلەرىن جۇقارتىپ تۇر. وسى تۋرالى ورىندى رەنىشتەرىن جۇرە تىڭداعان اكىمقارالاردان كوڭىلدەرى قالعان ايىرتاۋلىقتار التىنشى شاقىرىلعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىنا شاعىمدانعان ەدى. سولاردىڭ ارالاسۋىنىڭ ناتيجەسىندە سەڭ قوزعالىپ, ءوڭىر باسشىلىعى اتالعان اۆتوجولدى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ جايلى جازباشا ۋادە بەرگەن. بىراق ونى ناقتى ىسكە اسىرۋ ءارتۇرلى سەبەپپەن سوزباققا سالىنىپ, بيىل عانا قولعا الىندى. ءسويتىپ, جول ماشاقاتىن كورىپ جۇرگەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار: «جاقسىلىقتىڭ ەرتە-كەشى جوق», دەسىپ ءبىر قۋانىپ قالعان. الايدا ولاردىڭ قۋانىشى كوپ ۇزاماي سۋ سەپكەندەي باسىلدى. سەبەبى اۆتوجولدىڭ بۇزىلعان اسفالتىنىڭ ورنىنا جاڭاسىن سالىپ جاتقان مەردىگەر ۇيىم جۇمىسىنىڭ كوزگە ۇرىپ تۇرعان شالاعاي تۇستارىن بايقاعان بەلسەندى ازاماتتار ولاردى ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىگە سالىپ, دابىل قاققان ەدى. وسىعان وراي ءبىز وبلىستىڭ سول كەزدەگى اكىمى ايداربەك ساپاروۆپەن سويلەسكەنىمىزدە ول: «ايىرتاۋ اۋدانىنداعى اۆتوجولدى كۇردەلى جوندەۋ بارىسىندا جىبەرىلگەن كەمشىلىكتى ءبىلىپ, ءوز تاراپىمىزدان شارا قولدانىپ جاتىرمىز. ەگەر ءتيىستى ساپا قامتاماسىز ەتىلمەسە, وندا ءبىز مەردىگەر ۇيىمنىڭ اتقارعان جۇمىسىن قابىلداپ المايمىز», دەپ كەسىمدى ءسوزىن ايتقان. ال جاقىندا ايىرتاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەڭبەك يسينمەن حابارلاسىپ, اۆتوجولدى قالپىنا كەلتىرۋ جاعدايى نە بولعانىن سۇراعانىمىزدا ول: «مەردىگەر ۇيىم تەكسەرىس بارىسىندا انىقتالعان كەمشىن تۇستاردىڭ ءبارىن ءوز ەسەبىنەن تۇزەتىپ, ءۇش جىلعا ارنالعان جوندەۋ جۇمىسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن تولىق اياقتادى», دەدى.
وسى مىسالدان كوڭىلگە تۇيگەنىمىز – جول جوندەۋ ساپاسىنا جۇيەلى قوعامدىق باقىلاۋ قاجەت. «كوپتىڭ كوزى – كورەگەن» دەمەكشى, ايىرتاۋلىق ازاماتتار قىراعىلىق تانىتىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە شۋ شىعارماعاندا «ساۋمالكول – سىرىمبەت – سۆەتلوە» اۆتوجولىن قالپىنا كەلتىرۋگە بولىنگەن قىرۋار بيۋدجەت قارجىسى قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ, كۇتكەندەگىدەي ناتيجە بەرمەۋى مۇمكىن ەدى.
بۇل رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» جولداۋىندا: «اۆتوكولىك جولدارىنىڭ قۇرىلىسى ماسەلەسى شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. قازىر ونىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. ءتيىستى جۇمىستار ۋاقتىلى جانە ساپالى جاسالمايدى. جەمقورلىق بەلەڭ الىپ تۇر, باسەكە دە جوقتىڭ قاسى. مۇنىڭ ءبارى – وسى سالادا ابدەن تامىر جايعان كەمشىلىكتەر. سوندىقتان جىل سوڭىنا دەيىن ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت. مىندەتىن ادال اتقارماعان بارلىق كومپانيا زاڭ بويىنشا جاۋاپقا تارتىلادى. بۇل ماسەلەگە مەن باسا نازار اۋدارامىن. باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, جاڭا نورماتيۆتىك قۇجاتتار قابىلداۋ كەرەك», دەگەن بولاتىن. وسى ماڭىزدى مىندەتتى ويداعىداي ورىنداۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى ءوز جارلىعىمەن كولىك مينيسترلىگىن قۇرعانى ءمالىم. جاڭا مەملەكەتتىك ورگان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ اۆتوكولىك جولدارى سالاسىنداعى جۇيەلى كەمشىلىكتەردى جويۋعا باعىتتالعان ءتيىمدى شارالاردى كەشىكتىرمەي قابىلداسا, قۇبا-قۇپ.
اۋىلدى جەرلەردەگى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ توزىعى جەتىپ تۇرعانىنا ماجىلىستەگى «اۋىل» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ ەربولات ساۋرىقوۆ باستاعان ءبىر توپ دەپۋتاتى نازار اۋدارىپ, بيىلعى 31 مامىردا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكلياردىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. وندا ماجىلىسمەندەر: «قازىرگى جولداردىڭ ساپاسىن وسىدان ون نەمەسە جيىرما جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. بۇگىندە توزىعى جەتكەن جولداردى كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋگە بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى بولىنۋدە. بىراق وسى قارجى كوپتەگەن ەلدى مەكەندە قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ جاتىر. ونىڭ باستى سەبەبى – وبلىستىق ماڭىزى بار, اۋىل جانە اۋدان ارالىق جولداردا نورمالانعان مولشەردەن ارتىق سالماقپەن قۇم, تاس, شاعىل, كىرپىش, تسەمەنت, تۇز, ت.ب. زاتتاردى تيەگەن جۇك كولىكتەرى تولاستار ەمەس», دەي كەلىپ, ەلىمىزدەگى ءارتۇرلى جۇك تيەلگەندەگى سالماعى 40 توننادان 80 تونناعا دەيىن جەتەتىن 400 مىڭداي اۋىر جۇك كولىگى بارلىق اۆتوجولدى جانشىپ ءبۇلدىرىپ جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىندا وتكەن جىلى 1 200 كيلومەتر جولعا كۇردەلى جوندەۋ جاساۋ ءۇشىن 51 ملرد تەڭگە قارجى جۇمسالعان. الايدا اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ جەرگىلىكتى كەن ورىندارىنان شامادان تىس جۇك تاسىمالداۋىنىڭ سالدارىنان وسى جولدىڭ 300 كيلومەترى قازىردىڭ وزىندە ويدىم-ويدىم بولىپ, جارامسىزدانىپ قالعان. ال «اۆتوموبيل كولىگى تۋرالى» زاڭ تالابىن ورەسكەل بۇزعان اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ يەلەرىنە سالىنعان ايىپپۇل كولەمى 42 ميلليون تەڭگە عانا. بۇل – وسى اۆتوجولدى قايتا جوندەۋگە قاجەت 15 ملرد تەڭگەنىڭ 0,3 پايىزى عانا.
مىنە, وسى كوپتەن بەرى ءسوز بولىپ كەلە جاتقانىمەن, ءتۇيىنى ءالى تارقاتىلماعان كوكەيكەستى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ماجىلىسمەندەر كولىكتىك باقىلاۋدىڭ جىلجىمالى بەكەتتەرى مەن كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋدى, سونداي-اق قولدانىستاعى زاڭنامانى بۇزعان اۋىر سالماقتى اۆتوكولىك يەلەرىنە سالىناتىن ايىپپۇل مولشەرىن بىرنەشە ەسە ۇلعايتۋدى ۇسىنعان. دەپۋتاتتىق ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن ر.سكليار وڭىرلەردەگى 48 جىلجىمالى كولىكتىك باقىلاۋ بەكەتىنىڭ 20-سى تەحنيكالىق اقاۋلارعا بايلانىستى جاڭا 21 جىلجىمالى بەكەت ساتىپ الىناتىنىن, سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن بولدىرماۋ ماقساتىندا كولىك سالاسىن تسيفرلاندىرۋ جۇرگىزىلىپ جاتقاندىقتان, كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسيالارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋ قاراستىرىلمايتىنىن جانە اۋىر سالماقتى اۆتوكولىك قۇرالدارىنىڭ جۇك تاسۋدىڭ بەكىتىلگەن سالماقتىق پارامەترلەرىنەن اسىپ كەتكەنى ءۇشىن كاسىپكەرلەرگە سالىناتىن 40-تان 1000 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىنگى اكىمشىلىك ايىپپۇل سوماسى ءادىل بولىپ سانالاتىنىن حابارلاپتى.
شىنتۋايتىندا, ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەردىڭ كەلتىرگەن ۋاجدەرىمەن كەلىسپەۋ قيىن. ويتكەنى اۆتوجولداردى ءبۇلدىرىپ جاتقان اۋىر سالماقتى جۇك اۆتوكولىك يەلەرىن قاتاڭ جازاعا تارتىپ, وسى سالادا ءتيىستى ءتارتىپ ورناتۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭنامادا كوزدەلگەن شارالار جەتكىلىكتى. تەك كىلتيپان – وڭىرلەردەگى كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسيالارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى قالاي ورىنداپ وتىرعانىندا بولسا كەرەك. 2022 جىلعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى ۇلتتىق باياندامادا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, كولىك كوميتەتىندە بيۋدجەتتىڭ جىل سايىن 10 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا ىسىراپ بولۋىنا اكەلەتىن سىبايلاس جەمقورلىق سحەمالارى انىقتالعان. ولار – اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى حاتتامالاردى جاساماۋ, زاڭدى تۇلعالاردىڭ ورنىنا جەكە تۇلعالاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ, اسىرا جۇك تيەۋگە ارنايى رۇقساتتاردى فورمالدى تۇردە رەسىمدەۋ سياقتى پاراقورلىق ءيىسى مۇڭكىپ تۇرعان كەلەڭسىزدىكتەر.
وسى ورايدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت 2021 جىلى كولىك كوميتەتىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ 11 قىزمەتكەرىن توپتاسىپ پارا العانى ءۇشىن ۇستاعانى ويعا ورالادى. سول جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «پەتروپاۆل – مامليۋتكا» اۆتوجولىنداعى جىلجىمالى كولىكتىك باقىلاۋ بەكەتىنىڭ ەكى باس مامانى جەرگىلىكتى كومپانيالاردىڭ ءبىرىنىڭ «كاماز» ءاۆتوموبيلىن توقتاتىپ, ونىڭ جۇرگىزۋشىسىنەن «كاسىپورىن كولىكتەرىنىڭ ەش كەدەرگىسىز جۇرۋىنە قامقورلىق جاساۋ ءۇشىن» 100 مىڭ تەڭگە پارا العانى اشكەرەلەنگەن. بىلتىر انتيكور قىزمەتكەرلەرى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ دەپارتامەنتىمەن جانە تالدىقورعان كولىكتىك پروكۋراتۋراسىمەن بىرلەسىپ, الماتى وبلىسىنداعى كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ ءبولىم باسشىسى مەن ونىڭ ەكى باعىنىشتى قىزمەتكەرىن كاسىپكەرلەردەن جۇيەلى تۇردە پارا العاندارى ءۇشىن ۇستاعانى ءمالىم. ال بيىلعى تامىزدا انتيكوردىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى جەتىسۋ وبلىسى بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ وبلىستىق دەپارتامەنتىمەن بىرلەسىپ, وبلىستىق كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارىن سەنىمدى ادامىنىڭ دەلدالدىعىمەن كاسىپكەرلەردەن جۇيەلى تۇردە پارا الدى دەگەن كۇدىكپەن قاماۋعا العانىن حابارلادى.
تۇيىندەي ايتقاندا, كونە گرەك اڭىزىنداعى اۆگي پاتشانىڭ وتىز جىل بويى تازالانباعان ات قوراسىنا ۇقساپ, بىلىق-شىلىققا بەلشەسىنەن باتقان اۆتوجول سالاسىندا ءتارتىپ ورناتۋدىڭ ەڭ ىقپالدى قۇرالدارى ەلگە جاناشىر ازاماتتار تاراپىنان جاسالاتىن پارمەندى قوعامدىق باقىلاۋ مەن جاپپاي تسيفرلاندىرۋ ەكەنى انىق.