ەگەمەندىك العان ەلەڭ-الاڭ تۇستا ەلىمىز كوپتەگەن تاعدىرشەشتى شەشىم قابىلدادى. تاۋەلسىزدىك جونىندەگى زاڭ, سەمەي پوليگونىن جابۋ سەكىلدى حالىقارالىق ارەنادا جوعارى باعالانعان جەتىستىكتەر جەتەرلىك. سونىڭ ىشىندە سىرتقى ساياساتتاعى قول جەتكىزگەن تابىستارىمىز ءبىر توبە.
بارشاعا ءمالىم, قازاقستان كوپۆەكتورلى ساياسات ۇستانادى. ەلىمىز قاۋىپسىزدىك, ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ سالالارىندا جاھاندىق جانە وڭىرلىك كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسادى. بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت رەتىندە كوپتەگەن باستاماعا مۇرىندىق بولدى. ۇلتتىق مۇددەنى قورعاي وتىرىپ, سىرتقى ساياسي جانە ەكونوميكالىق باسىمدىقتاردى ىلگەرىلەتۋگە باستى نازار اۋدارىلادى. قازاقستاندى بەيبىتسۇيگىش ەل رەتىندە الەمگە تانىتقان جۇمىستىڭ ىرگەتاسى قالاندى, ەلىمىز سىرتقى ساياساتتى سىندارلى ءارى بەلسەندى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
دەگەنمەن مۇنداي دەڭگەيگە ءبىر كۇندە قول جەتكىزبەگەنىمىز تاعى دا بەلگىلى. ازاتتىق العالى قىرۋار جۇمىس اتقارىلىپ, سىرتقى ساياساتتىڭ ىرگەتاسى رەت-رەتىمەن قالاندى. ماسەلەن, كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇرساۋىنان بوساعان جاس ەلدە تاجىريبەلى, كاسىبي ديپلوماتتار ساناۋلى بولاتىن. بۇل كۇردەلى سىرتقى ساياسي مىندەتتەردى شەشۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. الايدا سول كەزدەگى ەل باسشىلارى قول قۋسىرىپ وتىرماي, جەدەل ىسكە كىرىسىپ, توعىزىنشى تەرريتوريادا ديپلوماتيا مەكتەبى قالىپتاستى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇل جۇمىسقا ۇلكەن ۇلەس قوسقانى بەلگىلى. ماسەلەن, 1992 جىلى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن تولىققاندى ينستيتۋت ەسەبىندە قۇرۋ جۇمىستارى اياقتالدى. وسىلايشا, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, ديپلوماتيالىق قۇرىلىمدار مارتەبەسى مەن وكىلەتتىلىگىن رەسمي تۇردە ورناتقان ەلدەردىڭ ەلشىلىكتەرى تۋرالى ەرەجە بەكىتىلدى. سونداي-اق ولاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە كادرلىق ماسەلەلەرى شەشىلدى.
ەلەڭ-الاڭ تۇستا باستالعان شارۋا بۇگىندە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ساياساتىنىڭ 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. ال 2021 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىنا قاتىسىپ, سالانىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. الەمدەگى الپاۋىت ەلدەرمەن جانە وڭىردەگى ىقپالدى مەملەكەتتەرمەن تەڭ دارەجەلى ءارى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
قازىرگىدەي شارتاراپتاعى گەوساياسي احۋال وزگەرىپ, ساياسي تەكەتىرەستەر كۇشەيە تۇسكەن كەزەڭدە مۇنىڭ وزەكتىلىگىن كوز كوردى. ۋكرايناداعى سوعىس, يزرايل-پالەستينا قاقتىعىسى, وڭىرلىك جانە جاھاندىق وكتەمدىككە ۇمتىلاتىنداردىڭ كوبەيۋى الەمدىك ساياسات تاقتاسىنداعى احۋالدى كۇردەلەندىرىپ جىبەردى. وسىندايدا ەلىمىزگە پراگماتيزمگە نەگىزدەلگەن كوپجاقتى ساياسات اۋاداي قاجەت.
مەملەكەت باسشىسى سول جيىندا توعىزىنشى تەرريتوريا ەشكىممەن جاۋلاسپايتىنىن, حالىقارالىق داۋلارعا كيلىكپەيتىنىن اتاپ وتكەن. پراگماتيزمگە نەگىزدەلگەن سالماقتى ءارى ساليقالى ساياساتتان ەش اينىعانىمىز جوق. بۇكىل الەم باسقىنشىلىق ارەكەتى ءۇشىن رەسەيگە سانكتسيا سالعاندا قازاقستان بۇعان قوسىلمادى. دەگەنمەن پرەزيدەنت ق.توقاەۆ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا وتكەن ەكونوميكالىق فورۋمدا ۋكراينا شىعىسىنداعى سەپاراتيستەردىڭ «دونەتسك حالىق رەسپۋبليكاسى» مەن «لۋگانسك حالىق رەسپۋبليكاسىن» تاۋەلسىز ەل رەتىندە مويىندامايتىنىن مالىمدەدى. بيىل گەرمانيا كانتسلەرى ولاف شولتسپەن كەزدەسۋدە قازاقستان اسكەري ءىس-قيمىلداردىڭ تەز ارادا توقتاتىلۋىن جانە بۇۇ جارعىسى نەگىزىندە بەيبىت كەلىسسوز جۇرگىزىلۋىن جاقتايتىنىن جەتكىزدى.
ەندەشە, ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ساياسي ماقساتى رەتىندە تاۋەلسىزدىكتى, مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن نىعايتۋ, سىرتقى ساياسي باعىتتىڭ دەربەستىگىن ساقتاۋعا باسىمدىق بەرىلەتىنى باسى اشىق ماسەلە. سونداي-اق ورتالىق ازيادا قازاقستاننىڭ كوشباسشىلىق ورنىن نىعايتۋعا جانە ۇزاقمەرزىمدى مۇددەلەرىنە ەرەكشە ەكپىن بەرىلەدى. توعىزىنشى تەرريتوريا ايماقتىق جانە جاھاندىق ۇدەرىستەرگە بەلسەنە قاتىساتىن بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا كاسىبي ديپلوماتيالىق قىزمەت قۇرىلىپ, اۋقىمدى سىرتقى ساياسي مىندەتتەر شەشىمىن تاپتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قول جەتكىزگەن تابىستارىمىز ۇشان-تەڭىز.
الەم ەلدەرىنىڭ قازاقستاندى بەيبىتسۇيگىش ەل رەتىندە تانيتىنى, ورتالىق ازياداعى كوشباسشى سانايتىنى مىنادان-اق بايقالادى. كەيىنگى بىرنەشە جىلدا «ورتالىق ازيا+1» فورماتىندا كوپتەگەن كەلىسسوز جۇرگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, قىتاي, اقش, ءۇندىستان, اراب ەلدەرى باسشىلارىمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. اسىرەسە امەريكا تورىندە العاش رەت وتكەن كەلىسسوزدىڭ ورنى ەرەكشە. وسى جيىننىڭ بارىندە تاراپتار قازاقستاننىڭ وڭىردەگى ءرولىن جوعارى اتاپ كورسەتتى.
كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندى الپاۋىت دەرجاۆالاردىڭ ءىزىن باسىپ كەلە جاتقان مەملەكەت رەتىندە سانايتىندار جەتەرلىك. ماسەلەن, «The National Interest» جۋرنالىنا ماقالا جاريالاعان حارۋن كارچيچ ەلىمىزدى ەۋرازيانىڭ كەلەسى كۇشى دەپ سانايتىنىن العا تارتادى. اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىڭ ديپلوماتيالىق باعىتىن اعىلشىنشا «middle power» دەپ اتالاتىن ۇعىمعا قاراي بۇرعانىن جازادى. اتالعان تەرمين قىرعي-قاباق سوعىس كەزىندە الەمدىك ساياساتتا نەگىزگى دەرجاۆا سانالماسا دا, ايتار ويى, شەشىم قابىلداۋعا قوسار ۇلەسى بار مەملەكەتتەردى سيپاتتاۋ ءۇشىن قولدانىلعان. الەمدە مۇنداي «middle power», ياعني ءىزباسار دەرجاۆا قاتارىندا كانادا مەن اۋستراليا سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ اتى اتالادى.
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ مۇنداي پىكىر ءبىلدىرۋى بەكەر ەمەس. البەتتە, اڭگىمە سەمەي پوليگونىن جابۋ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى تۋرالى. بۇل باستاما جەر-جاھاندا يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قاتىستى ماڭىزدى شەشىم قابىلداۋعا تىكەلەي اسەر ەتتى. كەڭەس وكىمەتى كەلمەسكە كەتكەن سوڭ, يادرولىق قارۋ ارسەنالىنىڭ ءبىراز بولىگى قازاقستانعا مۇراعا قالعانى ءمالىم. مۇنداي الاپاتتىڭ قاۋپىن تۇسىنگەن ەلىمىز 1991 جىلى 29 تامىزدا سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. عاسىردىڭ زۇلمات قارۋىنا قارسى كۇرەس مۇنىمەن توقتاعان جوق. قازاقستان حالىقارالىق ارەنادا يادرولىق قارۋعا بايلانىستى ءوز ۇستانىمىن ناقتى ءبىلدىرىپ, شارتاراپتى ودان باس تارتۋعا شاقىرىپ كەلەدى. سوندىقتان بولار بۇگىندە دوڭگەلەنگەن دۇنيە قازاق ەلىن يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستىڭ كوشباسشىسى سانايدى.
توعىزىنشى تەرريتوريا اتوم بومباسىنىڭ ازابىن از تارتقان جوق. 1949 جىلى 29 تامىزدا كەڭەس وكىمەتى سەمەي يادرولىق پوليگونىندا اتوم بومباسىن العاش رەت سىناقتان وتكىزىپ, سوڭعى «ساڭىراۋقۇلاق» اسپاندا قالىقتاعانعا دەيىن ۇلى دالانىڭ توسىنە 456 مارتە جارا ءتۇسىپتى. سونىڭ 116-سى جەر بەتىندە نە اۋەدە سىنالعان. وسى ارالىقتا تاجىريبە جاسالعان يادرولىق قارۋدىڭ قۋاتى 1945 جىلى حيروسيماعا تاستالعان «Little boy» اتوم بومباسىنان 2,5 مىڭ ەسە ارتىق.
وسى ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ كەزىندە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رەتىندە يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ىسىنە تىكەلەي ارالاسىپ, الىپ دەرجاۆالارمەن كەلىسسوزدەردىڭ تابىستى وتۋىنە زور ۇلەس قوسقانىن ايتا كەتكەن ءجون. ول يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سەكىلدى وزەكتى حالىقارالىق ساياسي ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋدە ۇلكەن ءرول اتقاردى. ءسويتىپ, 1996 جىلى نيۋ-يوركتە يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا, 2005 جىلى سەمەي قالاسىندا ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى.
ەلىمىز جاھاندىق تۇيتكىلدەردى شەشۋگە زور ۇلەس قوسقانى حالىقارالىق قوعامداستىققا ءمالىم. ماسەلەن, 2017 جىلدان بەرى ەلوردادا سيرياداعى جاعداي بويىنشا استانا كەلىسسوزدەرى ءوتىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن ءبىر ۇستەل باسىندا وتىرماعان سيرياداعى وپپوزيتسيا مەن ۇكىمەتتىك كۇشتەر ەلوردادا باس قوستى. «استانا فورماتى» رەتىندە تانىلعان جيىننىڭ ءار راۋندىنا توقتالۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار. دەگەنمەن قازىرگى تاڭدا استانا فورماتى ءوزىنىڭ ماقساتىن ورىنداپ, سيرياداعى احۋالدى تۇراقتاندىرۋعا زور ۇلەس قوستى. وسىلايشا, ىرگەلى جيىن ءوز مارەسىنە جەتتى.
بۇدان بولەك, قازاقستان – شەكاراسىن شەگەندەپ, دەماركاتسيا جانە دەليميتاتسيا جۇمىسىن تابىستى اياقتاعان تمد-داعى ساناۋلى مەملەكەتتىڭ ءبىرى. بەرتىنگە دەيىن شەشىلمەي كەلگەن كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى دە ۋاعدالاستىق ارقىلى انىقتالدى. قازاقستاننىڭ جاھاندىق ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋگە ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن مىنادان دا بايقاۋعا بولادى. اقش تاراپى اۋعانستاننان اسكەرىن شىعارعاننان كەيىن «تاليبان» بيلىكتى باسىپ العان-تۇعىن. سول كەزدە اتالعان ەلدە داعدارىس تۋىنداپ, حالىقارالىق قوعامداستىق مازاسىز كۇيگە تۇسكەن. ءتىپتى بۇۇ-نىڭ اۋعانستانداعى ميسسياسىن جەدەل كوشىرۋگە شەشىم قابىلداپ, قازاقستاندى قولايلى كوردى.
قازاقستاننىڭ جاھاندىق ۇيىمدارعا تورەلىك ەتۋى دە ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ تابىستى جۇمىس ىستەۋىمەن تىعىز بايلانىستى. مىسالى, 2010 جىلعى ەقىۇ ءسامميتىنىڭ ەلوردادا ءوتۋى دە كارى قۇرلىقتاعى بىرقاتار ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ بەردى. ەلىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە رەتىندە ەنۋى مەن اتالعان ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى ەلىمىزدىڭ جەر-جاھاننىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىنا ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىن ايعاقتايدى. سونىمەن قاتار قازاقستان ءولىم جازاسىنان باس تارتتى. قازاقستان بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارىنا بەلسەندى اتسالىسىپ جۇرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
قورىتا ايتقاندا, توعىزىنشى تەرريتوريا تاۋەلسىزدىك العالى سىرتقى ساياساتتا كوپتەگەن جەتىستىككە قول جەتكىزدى. بەيبىتسۇيگىش, تاتۋلىقتى جاقتاۋشى مەملەكەت رەتىندە وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى.