ەلدىكتىڭ بەرىك تۇعىرى

ويتكەنى ءومىر بويى ءوز جەرىن­دە «اعا حالىق» وكىلدەرىنىڭ وكتەم­دىگىن كورىپ قورلانىپ, انا ءتىلى مەن اتا سالت-داستۇرىنەن ايىرىلىپ بارا جاتقانىنا قاپالانىپ, ەڭسەسى ءتۇسىپ جۇرگەن ولار اللادان تىلەپ, اڭساعان ازاتتىق تاڭى اعا­رىپ اتا باستاعانىن ايقىن سەزىن­گەن ەدى. سوندىقتان دا بۇل كۇن حالقىمىز ءۇشىن ايرىقشا قىمبات.

وسى ورايدا تۇڭعىش پرەزي­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1995 جىلى 18 قازانداعى جارلى­عى­مەن 25 قازان ۇلتتىق مەرەكە – رەسپۋبليكا كۇنى بولىپ جاريا­لانعانى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققان شەشىم ەدى. الايدا ارادا ۋاقىت وتە كەلە وسى ۇمىتىلماس وقيعانىڭ ءمانى كەمىتىلىپ, 2001 جىلى  بۇل كۇن مەملەكەتتىك مەرە­كە­لەر قاتارىنا جاتقىزىلدى. ال 2009 جىلى مەملەكەتتىك مەرەكەلەر تىزبەسىنەن مۇلدەم الىنىپ تاس­تالدى. بۇل تاريحي ادىلەتسىزدىك ەدى.

ونى تۇزەتۋگە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تىكەلەي باستاماشى بولىپ, 2022 جىلعى 29 قىركۇيەكتە رەسپۋبليكا كۇنى­نە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارعان زاڭ­عا قول قويعانى – ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام دەپ بىلەمىز.

شىنتۋايتىندا, ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى كەيىنىرەك قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەل­سىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا جانە جاڭا اتا زاڭعا دا بەرىك نەگىز بولعان اسا ماڭىزدى ساياسي قۇجات. ونى ازىرلەۋگە جانە قابىلداۋعا ايانباي اتسالىسقان اكادەميك سالىق زيمانوۆ باستاعان زاڭعار تۇلعالى زاڭگەر-دەپۋتاتتار مەن كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ىرگەتاسىن مىزعىماس ەتىپ قالاۋعا سىڭىرگەن ۇلى ەڭبەگى, بيىك پاراساتى مەن بۇلجىماس ازاماتتىق ۇستانىمى, «ەلىم!» دەپ ەمىرەنگەن اسقاق رۋحى حالىق جادىندا ءاردايىم ساقتالىپ, بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاقتارعا وشپەس ونەگە بولۋعا ءتيىس.

مەملەكەت باسشىسى بىلتىر رەسپۋب­ليكا كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى جيىندا اتاپ ايتقانىنداي, ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىل­داۋ ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك جانە دەموگرافيالىق احۋالى تۇرعىسىنان قاراعاندا, وتە باتىل ارەكەت ەدى. سەبەبى 1989 جىلى وتكىزىلگەن حالىق ساناعى بويىنشا رەسپۋبليكامىز­داعى 16 ملن 464 مىڭنان اسا تۇرعىننىڭ نەبارى 6 ملن 534 مىڭى, ياعني 39,69 پا­يىزى عانا قازاق بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە, كەڭەس وداعىندا جاريالانعان قايتا قۇرۋ مەن جاريالىلىق ساياساتىن ءوز مۇددەسىنە پاي­دالانىپ قالۋعا تىرىسقان كازاچەستۆو ەلى­مىزدىڭ سولتۇستىك, شىعىس جانە باتىس وڭىر­لەرىندە قايتا-قايتا باس كوتەرىپ, سەپا­راتيستىك پيعىلدارىن اشىق ءبىلدىرىپ جات­تى. مۇنىڭ ءوزى, اسىرەسە 1986 جىلى الما­تى قالاسىندا بولعان جەلتوقسان كوتەرى­لىسىنەن كەيىن كوكىرەك كوزى اشىلىپ, ۇلت­تىق سانا-سەزىمى ويانعان قازاق جاستارى­نىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ, قوعامداعى ساياسي جاعداي شيەلەنىسىپ تۇرعان ەدى.

دەگەنمەن سول كەزدەگى بيلىك باسىندا بولعان ۇلتجاندى ازاماتتار قامسىز وتىرماعان ءتارىزدى. 1990 جىلعى 25 ناۋ­رىزدا وتكىزىلگەن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى سايلاۋىنىڭ ناتيجەسى وسىنداي ويعا جەتەلەيدى. ناقتى ايتقاندا, ون ەكىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنتكە ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا سايلانعان 360 دەپۋتاتتىڭ 181-ءى, ياعني 50 پايىز + 1-ءى – جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى بولىپ شىقتى. ماسكەۋ رۇقسات ەتكەن جاريا­لىلىق اياسىندا اركىم اۋزىنا كەلگەندى ايتۋعا كوشكەن «اقكوبىك دەموكراتيا» كەزەڭىندە ءوتىپ, ءاربىر دەپۋتاتتىق مانداتقا ورتا ەسەپپەن 6 كانديدات تالاسقان سايلاۋدا مۇنداي ناتيجەنى قامتاماسىز ەتۋ ۇلتىمىز ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولعانى انىق.

ايتكەنمەن جوعارعى كەڭەستە قۇرىل­عان «دەموكراتيالىق قازاقستان» دەپۋ­تاتتىق توبى ەگەمەندىك دەكلارا­تسياسى­نىڭ بالامالى جوباسىن ۇسى­نىپ, وندا سول كەزدەگى كوپەتنوستى ەلىمىز­دە ۇلتتىق رەسپۋبليكانىڭ ورنىنا ازا­ماتتىق قوعام قۇرۋدى كوزدەدى. وكىنىش­ك­ە قاراي, ولاردىڭ ىشىندە ءومىر بويى ورىس­شا وقىعاندىق­تان, انا تىلىنەن ما­قۇرىم قالعان, قيت ەتسە ماسكەۋ جاققا جالتاقتاپ وتىراتىن جەكەلەگەن سايا­ساتكەر قازاق ازاماتتارى دا بولدى. بىراق ونداي «ىشتەن شىققان شۇبار جىلاندارعا» سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ سىندى ابىروي-بەدەلى زور ءارى حالىقارالىق قۇقىققا جەتىك زاڭ­گەر دەپۋتاتتارمەن قاتار, قازاق حالقىنا شىنايى جاناشىرلىعىن جاسىرماعان گۋمانيست ورىس ازاماتى الەكساندر كنيا­گينين ورىندى تويتارىس بەرىپ وتىردى. سوعان قاراماستان, دەكلاراتسيا جوباسىن تالقىلاۋ قىزىل كەڭىردەك بولعان­شا ايتىسىپ-تارتىسۋعا ۇلاسىپ, اسىرەسە ۇلتتىق ماسەلەلەر بويىنشا كەلىسىم­گە كەلۋ وڭاي بولماعان. مىسالى, وسى ساياسي قۇجاتتىڭ 2-تارماعىن: «قازاق سسر-ءى ۇلتتىق مەملەكەتتiگiن ساقتاۋ, قورعاۋ جانە نىعايتۋ جونiندە شارالار قولدانادى. قازاق حالقىنىڭ جانە قازاقستاندا تۇراتىن باسقا دا ۇلت­تار­دىڭ ءتول مادەنيەتiن, ءداستۇرiن, تiلiن قاي­تا تۇلەتۋ مەن دامىتۋ جانە ولار­دىڭ ۇلت­تىق قادiر-قاسيەتiن نىعايتۋ قازاق سسر-ءى مەملەكەتتiگىنiڭ اسا ماڭىزدى مiن­د­ەت­تەرiنiڭ بiرi بولىپ تابىلادى», دەپ جازۋ­دىڭ ءوزى قيىنعا سوققان. سەبەبى «دەمو­كراتيالىق قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبى­نىڭ مۇشەلەرى جانە ولاردى جاقتاپ شىعا كەلگەن كەيبىر ۇلتى باسقا دەپۋتات­تار ءتىپتى 1989 جىلعى 22 قىركۇيەكتە قابىل­دانعان «قازاق سسر-iندەگi تiلدەر تۋرا­لى» زاڭدا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتiك تiلi – قازاق تiلi, ال ورىس تiلi ۇلتارالىق قاتى­ناس تiلi دەپ كورسەتىلگەنىن دە قاپەرگە العىل­ارى كەلمەگەن. بۇل نورما تەك 1993 جىلى 28 قاڭتاردا قابىلدانعان اتا زاڭعا ەنگىزىلدى.

دەكلاراتسيانى قابىلداۋعا 360 دەپۋ­تاتتىڭ 71-ءى قارسى داۋىس بەرگەندىگى – سول كەزدەگى قوعامدا ەلى­مىز­­دىڭ ەگەمەندىك الۋىنا, ۇلتتىق مەم­لە­كەت قۇرىپ, انا ءتىلىمىز بەن اتا سالت-ءداس­تۇرى­مىز­دى قايتا تۇلەتۋگە قارسى ادام­دار­دىڭ از ەمەس­تىگىن كورسەتتى. مۇ­نىڭ ءوزى ىشكى سايا­سات­تا ەسكەرمەۋگە بول­مايتىن ەلەۋلى فاك­تور ەدى. قازاق­ستاننىڭ ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن تەك قىرعىزستاننان بۇرىن, ال تاۋەلسىزدىگىن وداقتاس رەسپۋب­لي­­كا­­لاردىڭ ىشىندە ەڭ سوڭعى بولىپ جاريا­­لاۋى­نىڭ باستى سەبەبى دە وسىندا ەكەن­دىگى انىق. دانا اباي ايتقانداي, «اقى­رىن ءجۇرىپ, انىق باسۋعا» تۋرا كەلگەنى كۇمانسىز.

ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىندا جاريا ەتىلگەن تاعدىرشەشتى قاعيدالار ەلىمىز­دىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ جوعارعى كەڭەسكە ارقا سۇيەي وتىرىپ, كوپتەگەن كوكەيكەستى ماسەلە بويىنشا دەربەس تە باتىل شەشىمدەر قابىلداۋىنا مۇمكىندىك بەردى. حالقىمىزدىڭ قاسىرەتىنە اينالعان سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ, قازاق كسر-ءنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن قۇرۋ, رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندارىن مەنسىنبەي, جۇرە تىڭداپ كەلگەن, وداققا باعىنىشتى مەملەكەتتىك كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردى قازاق كسر ۇكىمەتىنىڭ باسقارۋىنا بەرۋ, ەلىمىزدىڭ التىن جانە الماس قورلارىن قۇرۋ, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى جارلىقتار شىعارىلدى. مۇنىڭ ءوزى ماسكەۋدەگى وداقتىق مينيسترلىكتەردىڭ ۇستەمدىگىن جويىپ, ەلىمىزدىڭ شىن مانىندەگى ەگەمەن­دىگىنە جول اشتى.

ءبىر نازار اۋدارارلىعى – ەگەمەن­دىك دەك­لاراتسياسىنىڭ 4-تارماعىندا «رەس­پۋب­ليكانىڭ بۇكiل حالقى اتىنان قازاق سسر جوعارعى سوۆەتiنiڭ iس-قيمىل جاساۋعا پراۆوسى بار», دەپ جازىلعان. بۇل وسى ساياسي قۇجاتتى ازىرلەگەن اكادەميك سالىق زيمانوۆ باستاعان ۇلت زيالىلارى پار­لامەنتتىك رەسپۋبليكا قۇرۋ يدەياسىن جاقتاعانىن اڭعارتقانداي. وعان تۇڭ­عىش پرەزيدەنتتى 1990 جىلعى 24 ساۋىردە جوعارعى كەڭەس سايلاعانى زاڭدى نەگىز بولعان دا ەدى. ال نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلعى 1 جەلتوقساندا بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ ارقىلى پرەزيدەنت بولىپ قايتا­دان سايلانعان سوڭ ونىڭ ىقپالى ارتا ءتۇستى. وسىعان وراي, سول جىلعى 16 جەلتوق­ساندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 9-بابىندا: «رەسپۋبليكا حالقى اتىنان سويلەۋ قۇقى قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ جوعارعى كەڭەسi مەن پرەزي­دەنتiنە بەرiلەدi», دەپ جازىلدى. بۇل ەلىمىزدەگى پارلامەنتتىك بيلىك ەندى پارلامەنتتىك-پرەزيدەنتتىك بيلىك بولىپ وزگەرەتىنىن بىلدىرگەندەي ەدى. 1993 جىلى قابىلدانعان اتا زاڭدا دا: «قازاق­ستاننىڭ بۇكىل حالقى اتىنان بيلىك جۇر­گىزۋگە وزدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەت­تىگى شەگىندە رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭە­سى مەن پرەزيدەنتىنىڭ عانا قۇقى بار», دەپ كورسەتىلگەنى دە – سونىڭ ايعا­عى. بىراق 1993 جىلعى جەلتوقسان ايىن­دا ون ەكىنشى شاقىرىلىمداعى جوعار­عى كەڭەس ءوزىن-ءوزى تاراتىپ, جاڭا ساي­لاۋ­­عا دەيىن بارلىق وكىلەتتىلىگى پرە­زي­­دەنت­كە بەرىل­گەنى, ال 1995 جىلعى 30 تا­مىز­دا وتكى­زىل­گەن رەسپۋبليكالىق رە­فە­رەن­­­دۋم­نىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا قازاق­ستان رەس­پۋب­ليكاسى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نى­سانىن­داعى مەملەكەت بولىپ جاريالانعانى ءمالىم.

ەلىمىزدەگى وسىنداي ساياسي وزگەرىس­تەر­­دىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن اكادەميك سالىق زيمانوۆ: «ەكونوميكالىق داع­­­دا­رىس, قىلمىس پەن سىبايلاس جەم­قور­لىق بە­­لەڭ العان وتپەلى كەزەڭدە كۇشتى پرە­زي­­دەنت­­تىك بيلىك قاجەت. بىراق ول ءتيىم­دى جۇ­مىس ىستەي­تىن پارلامەنتسىز ەشقا­شان كۇش­تى ءارى بەدەل­دى بولمايدى. ۇزدىك زاڭدار – اپ­پارات­تىق «ۇستاحانادا سوعىل­عان» زاڭ­دار ەمەس, پارلامەنتتە تۋىن­داپ, ق­ابىل­دانعان زاڭدار. ويتكەنى وندا حا­لىق­تىق وكىلدىك بار», دەپ جازدى. عۇ­لاما عا­لىمنىڭ وسى ءسوزى ءبارىن ءبىر ادام عانا شەشەتىن سۋپەرپرەزيدەنتتىك بيلىك­تىڭ ەلدى جاقسىلىققا باستامايتىنىن مەڭ­زەگەنى انىق. سوندىقتان دا قازىرگى مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەدەن ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, بيلىكتىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىق­پالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكى­مەت» فورمۋلاسىن ۇسىنعانى, اسىرەسە پار­لامەنتتىڭ حالىق تىكەلەي سايلايتىن تومەن­گى پالاتاسى – ءماجىلىستىڭ پارمەنىن كۇشەي­تۋ شارالارىن قولعا العانى كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتادى.