ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان ايتقان مىناداي ءسوز بار: ء«بىزدىڭ ىزدەگەنىمىز – الاشتىڭ اتى بايگەدەن كەلگەنى. ءتىرى بولساق, الدىمىز ۇلكەن توي. الاشتىڭ بالاسى بۇل جولى بولماسا, جاقىن ارادا ءوز تىزگىنى وزىندە بولەك مەملەكەت بولار». الاش كوشباسشىسى ايتقان ۇلى توي – قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت وتكەن سوڭ قابىلدانىپ, اڭساعان ازاتتىققا قاراي العاشقى قادام جاسالدى.وتكەن جىلى كۇنتىزبەگە ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە قايتارىلعان رەسپۋبليكا كۇنى بيىل ەكىنشى مارتە كەڭ كولەمدە تويلانادى. ءبىز مەيرام قارساڭىندا ەلگە تانىمال تۇلعالاردىڭ باسىن قوسىپ, مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ ماڭىزى مەن ءمانى, ۇلتتىق مەرەكەنىڭ ەل ومىرىندەگى ورنى جايىندا اڭگىمەلەسكەن ەدىك. ءداستۇرلى دوڭگەلەك ۇستەلگە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى قۋانىش سۇلتانوۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, تاريحشى عالىمدار ومىرزاق وزعانباەۆ, بۇركىتباي اياعان, تىلەگەن سادىقوۆ, ۇلتتىق ارحيۆ ديرەكتورى ساعيلا نۇرلانوۆا, ءماجىلىس دەپۋتاتى داۋلەت مۇقاەۆ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى نۇربەك پۇسىرمانوۆ قاتىستى.
ازاتتىق: ارماننان – ايقىن ماقساتقا
قۋانىش سۇلتانوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى:
– 80-جىلداردىڭ اياعىندا كسرو-نىڭ ءار جەرىندە ورتالىق بيلىكتىڭ ساياساتىنا قارسى حالىق دۇمپۋلەرى ورىن الىپ, يمپەريانىڭ ىرگەسى سوگىلە باستادى. مەن ول ۋاقىتتا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا ءبولىمىن باسقاراتىن ەدىم. سوندىقتان ءبىز ەلىمىزدە بولىپ جاتقان ساياسي وزگەرىستى قالت جىبەرمەي, احۋالدى ءجىتى باقىلاپ وتىردىق. وسى كەزدە ازاتتىق الۋ بۇرىنعىداي قۇر ارمان ەمەس, ايقىن ماقساتقا اينالدى. 90-جىلدار باستالعاندا تاۋەلسىز ەل اتانىپ, جەكە-دارا شاڭىراق قۇراتىن كۇنىمىز الىس ەمەس ەكەنىنە كوزىمىز جەتە ءتۇستى.
وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن جاريالاۋ ءۇردىسى الدىمەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنەن باستالدى. ودان ءارى كاۆكاز رەسپۋبليكالارىندا جالعاستى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 1990 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا پرەزيدەنت ينستيتۋتى ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. قازىرگىدەي بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ بولماسا دا, حالىق تاراپىنان سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ داۋىسقا سالۋىمەن قازاق كسر-ءنىڭ پرەزيدەنتى سايلاندى. كەيىن ول ءوز قۇزىرەتىن پايدالانىپ, مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداۋ جۇمىسىمەن اينالىساتىن كوميسسيا قۇردى. ونىڭ جەتەكشىسى بولىپ بەلگىلى زاڭگەر سالىق زيمانوۆ تاعايىندالدى. مىنە, سول ءساۋىر ايىنان باستالعان تالقى قازاننىڭ اياعىنا دەيىن سوزىلدى.
جوعارعى كەڭەستە وتە قىزۋ پىكىرتالاس ءجۇردى. دەپۋتاتتاردىڭ الدىندا شەشىلمەگەن سان ماسەلە تۇردى. ول ۋاقىتتا بۇكىل جۇمىس ورتالىق ارقىلى جۇرگىزىلەتىن. ەلىمىزدەگى كاسىپورىنداردىڭ 93 پايىزى تىكەلەي ماسكەۋگە باعىناتىن. دەربەس مەملەكەت بولعاننان كەيىن سونىڭ ءبارى ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ قۇزىرەتىنە ءوتۋى كەرەك ەدى. بىراق ول وڭاي بولعان جوق. سول كەزدە ەلىمىزدە دە, جوعارعى كەڭەستە دە جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ از, ازاتتىق الۋدى ەمەس, كسرو-نى ساقتاپ قالۋدى جاقتاعان دەپۋتاتتاردىڭ كوپ بولۋى اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋگە ءوز كەدەرگىسىن كەلتىردى. دەگەنمەن سالىق زيمانوۆ باستاعان مارعاسقا عالىمدارىمىزدىڭ, ۇلتجاندى دەپۋتاتتاردىڭ ىقپالىمەن باسىم داۋىس جيناپ, كوپتەن كۇتكەن مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانىپ, دەربەس مەملەكەت اتاندىق. بۇل وقيعا – ءبىزدىڭ ازاتتىق الار جولىمىزداعى العاشقى قادام.
بۇركىتباي اياعان,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– شىنتۋايتىندا, مەملەكەتتەردىڭ پايدا بولۋى ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداۋدان باستالادى. ول – ەگەمەن ەل بولۋدىڭ ماقساتى مەن ءمانىن كورسەتەتىن ماڭىزدى قۇجات. مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن جاريالايتىن مەكەمە – پارلامەنت. ويتكەنى ول جەردە دەپۋتاتتار حالىق اتىنان شەشىم قابىلدايدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى ءبىزدىڭ زاڭدى تۇردە دەربەس مەملەكەت اتانعانىمىزدى بىلدىرەدى.
90-جىلداردىڭ باسىندا بولىپ جاتقان ساياسي ۇدەرىستەردىڭ ىشىندە جۇردىك. كەيىن پرەزيدەنت اپپاراتىندا قىزمەت ەتتىم. بوداندىقتان بوستاندىققا جەتكەن كەزەڭدەر مەن وقيعالار كوز الدىمىزدا ءوتتى. دەكلاراتسيا تالقىسى جاز بويى ءجۇردى. پارلامەنتتىڭ ءوز ىشىنەن جىك شىقتى. ەگەمەندىك الۋعا قارسى بولعانداردىڭ كوبى – كاسىپورىندار ديرەكتورلارى, اسكەري ادامدار, تاعى باسقالار ەدى. ولار «قازاقستانعا ءوز ەگەمەندىگىن جاريالاۋ نە ءۇشىن قاجەت؟ كسرو-نى ساقتاپ قالمايمىز با؟ جامان مەملەكەت ەمەس قوي» دەگەن ۋاجدەرىن العا تارتتى. قۇجات ءماتىنىنىڭ ءاربىر تارماعى ءۇشىن تالاس-تارتىس ءجۇردى. مىسالى, قازاق مەملەكەتىلىگىن جاريالاۋ, ءوز جەرىمىزدەگى بارلىق كاسىپورىنداردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇزىرەتىنە بەرۋ سەكىلدى ماسەلەلەر ۇلكەن تالاسقا ءتۇستى. قارۋلى كۇشتەر دەپ اشىق ايتىلماسا دا, رەسپۋبليكانىڭ ءوز قورعانىس ءىسى ماسەلەسى دە قوزعالدى. ءبىزدىڭ باعىمىزعا وراي باسىم داۋىسپەن دەكلاراتسيانى قابىلدادىق.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى:
– مەملەكەت ورناتۋ, ونى قالىپتاستىرۋ, باياندى ەتۋ دەيتىن كۇردەلى ۇردىسكە قاتىسۋدى اللا كەز كەلگەن كىسىنىڭ ماڭدايىنا جازا بەرمەگەن. ءبىز – سول باقىتقا يە بولعان ادامدارمىز. تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ شتابىن باسقارۋدىڭ, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىن, قازاقستان حالقىنىڭ فورۋمىن وتكىزۋدىڭ, قازاق قازاق بولعالى باسىنا تىككەن اقوردانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا باتالى ءسوز ايتۋدىڭ ماعان بۇيىرعانىن تاريحتىڭ پەشەنەمە جازعان نەسىبەسى دەپ سانايمىن.
قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى 1990 جىلى 25 قازان كۇنى ساعات 18:55-تە قابىلدادى. بۇل قۇجاتتا ەل اۋماعىنىڭ بىرتۇتاستىعى مەن وعان جات كوزقاراس, قارسى ارەكەت بولمايتىندىعى بەكىتىلدى. دەكلاراتسيادا اسا ماڭىزدى ماسەلە – رەسپۋبليكانىڭ ءوز بيۋدجەتىن قالىپتاستىراتىندىعى ايقىندالدى. ول – ەلىمىز كونستيتۋتسياسىنىڭ نەگىزىنە اينالعان رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش زاڭ اكتىسى. قۇجاتتا ەلىمىز «حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەكتىسى بولۋعا, سىرتقى ساياساتتى ءوز مۇددەلەرىنە ساي بەلگىلەۋگە, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋعا قۇقىعى بار» ەگەمەن مەملەكەت دەپ جاريالاندى. العاش رەت ەلىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارىنىڭ, ەكونوميكالىك جانە عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىنىڭ ءوز مەنشىگىندە بولۋىنىڭ ەرەكشە قۇقىعىن بايان ەتتى. ەگەر ەگەمەندىك قاعيداتتارىنا قايشى كەلەتىن بولسا, ەل اۋماعىندا كسرو زاڭدارىن توقتاتۋ قۇقىعىن بەلگىلەدى. مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتى جاريالاۋ – ەلىمىز ءۇشىن ءوز دامۋىنىڭ جولىن دەربەس انىقتاۋ مۇمكىندىگىن اشقان تۇڭعىش اكت.
ەگەمەندىك جولىنداعى ساياسي ۇدەرىستەر
نۇربەك پۇسىرمانوۆ,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى:
– باستاپقىدا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىندە مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ ەكى جوباسى ازىرلەنگەن ەدى. العاشقى رەسمي نۇسقاسى اكادەميك س.زيمانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جاسالسا, بالاما دەپ اتالاتىن ەكىنشى نۇسقاعا «دەموكراتيالىق قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبى (باستاپقى قۇرامىندا ە.ەرتىسباەۆ, ب.بەليك, م.وسپانوۆ, پ.سۆويك, ب.قادىربەكوۆ) باستاماشى بولدى. دەكلاراتسيا جوباسىن تالقىلاۋ كەڭ اۋقىمعا يە بولدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1990 جىلى 16 قىركۇيەكتەگى سانىندا دەكلاراتسيا جوباسى اشىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان. وسى جوبا 15 تارماقتان تۇردى.
سول كەزدەسى ساياسي كۇش-جىگەر وسى قۇجات توڭىرەگىنە قوعامدى توپتاستىرىپ, كونسەنسۋستىڭ بيىك دەڭگەيىن كورسەتكەنى – تاريحتان الار ۇلكەن ساباقتىڭ ءبىرى. مۇنى دالا دەموكراتياسىنداعى ساياسي مادەنيەتتىڭ بەينەسى دەپ سيپاتتاۋعا بولادى. دەكلاراتسيا جوباسىن تالقىلاۋ عىلىمي ديسكۋسسيامەن دە تولىقتى. ماسەلەن, 22 قىركۇيەكتە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ «تۇجىرىمداما جوباسىن تالقىلايمىز» ايدارىندا ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ر.نەسىپباەۆتىڭ «ەگەمەندىككە ەركىندىك ارقىلى جەتەمىز» اتتى ماقالاسى جاريالاندى. 23 قىركۇيەكتەن باستاپ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندەگى سول ايداردىڭ اتاۋى «دەكلاراتسيا جوباسىن تالقىلايمىز» دەپ وزگەردى. وسى كۇنى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ق.نامەنگەنوۆتىڭ ەگەمەندىك, سۋۆەرەنيتەت ماعىنالارىنا تالقىلاۋ جاساعان «ناقتىلاۋ قاجەت» اتتى ماقالاسى, 2 قازاندا قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى د.كىشىبەكوۆتىڭ «شىن مانىندە ەگەمەندىك كەرەك», 3 قازاندا فيلولوگيا عىلىمدارى دوكتورلارىنىڭ پىكىرلەرى ۇسىنىلىپ, جوباداعى نورمالارعا ءتىل فاكتورى اياسىندا پىكىرتالاستى كەڭەيتە ءتۇستى.
1990 جىلى 4 قازاندا «دەموكراتيالىق قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبىنىڭ ۇندەۋى جاريالانىپ, وندا بيلىك تارماقتارىنىڭ ءبولىنىسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىنا سىني كوزقاراس ءبىلدىرىلىپ, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ مونوپوليالىق جاعدايىنا شەكتەۋ قويۋ, پارتيالىق قاعيداتتى زاڭ شىعارۋشى قۇرىلىم اياسىندا جۇرگىزۋ ماقسات ەتىلدى. وسى ورايدا, دەپۋتاتتىق توپ مۇشەلەرى بيلىكتى ءبىر پارتيانىڭ, قۇرىلىمنىڭ نەمەسە جەكە ءبىر ادامداردىڭ قولىنا شوعىرلانۋ قاۋپى ماسەلەسىن دە كوتەرگەن.
5 قازان كۇنى الماتىدا ەگەمەن مەملەكەت رەتىندەگى قازاق كسر-ءنىڭ تەوريالىق-مەتودولوگيالىق اسپەكتىلەرىن تالقىلاۋعا ارنالعان عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيادا قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى م.قوزىباەۆ بايانداما جاسادى. 1990 جىلى 16 قازاندا رەسمي جانە بالامالى نۇسقانى جاقتاۋشىلار ءوزارا ءسوز جارىستىردى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جانە وسى سەسسيادا تالقىلاۋ كەزىندە ايتىلعان ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر ەسكەرىلە وتىرىپ, رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا جوباسىن پىسىقتاۋ جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلدى. بۇل تۋرالى «لەنينشىل جاس» گازەتى 1990 جىلى 18 قازاندا اقپارات تاراتتى. دەپۋتاتتىق توپتاردىڭ تالقىلاۋى ءتۇرلى پريزمادا ماسەلەلەردى تۇيىندەۋگە مۇمكىندىك بەردى.
25 قازاندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ تاڭەرتەڭگىلىك وتىرىسىندا قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ جوباسىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى جوعارعى كەڭەس كوميسسياسى اتىنان ونىڭ توراعاسى س.زيمانوۆ ءسوز سويلەدى. جوعارعى كەڭەستىڭ كەشكى وتىرىسىندا دەكلاراتسيا جوباسى ءاربىر باپ بويىنشا تالقىلاندى. ءار باپ جەكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشىلدى. تالقىلاۋ التى ساعاتقا سوزىلىپ, ناتيجەسىندە, 350 دەپۋتاتتىڭ 71-ءى قارسى بولعانىنا قاراماستان, كوپشىلىك داۋىسپەن دەكلاراتسيا قابىلداندى.
26 قازان كۇنى قازاق كسر پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسىنا قاتىسىپ, دەپۋتاتتاردى حالقىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ماڭىزى بار قۇجات – قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋىندا قىزۋ پىكىرتالاس بولعانىمەن, ونى بەكىتۋگە كەلگەندە حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ رەسپۋبليكامىزدا قالىپتاسىپ وتىرعان ساياسي احۋالعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىندىعىن بايقاتقانىن اتاپ ءوتتى. بۇدان ءارى ساياسي ۇدەرىستەر جاندانىپ, قازاق كسر-ءى قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ وزگەرتىلدى. وسى قۇجاتتا رەسپۋبليكا دەموكراتيالىق, تاۋەلسىز, بەيبىتشىلىك سۇيگىش, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا ۇمتىلىسىن باسشىلىققا الاتىندىعى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلدى.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى:
– مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعاننان كەيىن الدىمىزدا ۇلكەن اسۋلار تۇردى. ەڭ باستىسى, كسرو قۇرامىنان شىعىپ, تاۋەلسىز ەل اتانۋ ءۇشىن بەرىك ىرگەتاس قالاپ الدىق. سونى نەگىزگە الا وتىرىپ, ءبىر جىلدان كەيىن, ياعني 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانىپ, ازاتتىققا تولىققاندى قول جەتكىزدىك. مەنىڭ ويىمشا, رەسپۋبليكا كۇنى مەن تاۋەلسىزدىك كۇنىن ءبىر-بىرىنەن تومەندەتۋگە بولمايدى. ەكەۋى دە حالقىمىز ءۇشىن ماڭىزى وراسان زور مەرەكەلەر. ءبىرى – ازاتتىققا بارار جولدى اشىپ بەرسە, ەكىنشىسى سونىڭ نۇكتەسىن قويدى. تەك 1991 جىلى 16 جەلتوقساننان كەيىن عانا ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى باسقا ەلدەر مويىنداپ, الەمدىك ارەنادا وزىندىك ورنى بار جەكە-دارا مەملەكەتكە اينالعانىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ءبىز كوپتەن بەرى ارمانداعان, ىسكە اسىرۋعا تالپىنىپ, قۇلشىنا اتسالىسقان دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋىنا امان-ەسەن, سوعىسسىز, كوتەرىلىسسىز جەتكەنىمىزگە شۇكىرشىلىك ەتتىك. تاريحتا تاۋەلسىزدىگىن قانتوگىسسىز العان ەلدەر كوپ ەمەس. ءبىز سولاردىڭ ءبىرى بولدىق. وسى ازاتتىققا جەتۋ ءۇشىن توڭكەرىس جاسالىپ, حالىق قىرىلعانىن قالامادىق. سولاي بولدى دا.
بۇركىتباي اياعان,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– «ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا بىزگە نە بەردى؟» دەگەن سۇراق تۋىندايتىنى راس. ول بىزگە شەكارامىزدى بەلگىلەۋ, وزىندىك ەكونوميكالىق ساياساتىمىزدى جۇرگىزۋ, قارۋلى كۇشتەرىمىزدى قۇرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىن جاساقتاۋ سەكىلدى ماڭىزدى ىستەرگە جول اشتى. ءوز مۇددەمىزگە ساي قاجەتتى زاڭدار قابىلداندى. ياعني ول كەزدە ءالى تاۋەلسىزدىگىمىزدى الماساق تا, تاۋەلسىز مەملەكەتكە ءتان ساياسي وزگەرىستەر باستالىپ كەتكەن ەدى.
ەگەمەندىك جولىنىڭ ەلەڭ-الاڭى
ومىرزاق وزعانباەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ەكس-سەناتور:
– 1990 جىلى تۋعان بالالار قازىر 33 جاسقا تولعان ەكەن. 33 جىل – ءبىر ۇرپاق اۋىساتىن ۋاقىت. ەلدىگىمىزگە قالانعان ىرگەتاس ىسپەتتى بولعان مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا 1993 جىلى تۇڭعىش اتا زاڭىمىزدىڭ قابىلدانۋىنا نەگىز بولدى. ۇلتتىڭ تىنىسىن اشتى. بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇرپاق – باقىتتى ۇرپاق. قاي ەل, قاي حالىق بولسىن, ونىڭ ەڭ باستى ارمانى – تاۋەلسىزدىككە جەتۋ. قازىر دۇنيەدە ۇلتاراقتاي جەرگە, ەگەمەن ەلگە زار بولىپ وتىرعان كوپتەگەن حالىق بار. ولاردىڭ جانىندا دەربەس مەملەكەتى بار ءبىز – ماڭدايىنىڭ باعى بەس ەلى باقىتتى ۇلتپىز.
تىلەگەن سادىقوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
– تاۋەلسىزدىك – ۇلاعاتتى ۇعىم. ءار ۇلتتىڭ باسىنان كەشەتىن كوڭىل كۇيىن ءبىز دە كەشتىك. وسىدان 33 جىل بۇرىن مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعان تۇستا بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ قۋاندىق. ودان كەيىن 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەندە ودان بەتەر شات-شادىمان بولدىق. شىنىندا, بۇل ۇلكەن تاريحي كەزەڭ ەدى. عاسىرلار بويى اڭساعان, كەشەگى ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن, قازاق ءۇشىن جانىن قۇربان ەتكەن اتا-بابانىڭ, بەرگى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ارمانى ەدى.
ءبىز – كەڭەستىك داۋىردە ءبىلىم الىپ, سول كەزەڭدە قىزمەت باستاعان ادامدارمىز. سوندىقتان و زامان مەن بۇ زاماندى سالىستىرۋعا تولىق مۇمكىندىگىمىز بار. ءسوز جوق, ءبىز مەملەكەتىلىگىمىزدى بەكەمدەدىك, تاۋەلسىز ەلدىڭ شاڭىراعىن كوتەردىك. شەكارامىزدى شەگەندەدىك. باسقا ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىمىزدى جاقسارتتىق. حالىقارالىق دەڭگەيدە بۇۇ-دان باستاپ, ۇلكەن ۇيىمداردىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولدىق.
مەن تاريحشى رەتىندە ايتايىن, ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى تۇسىندا تاريحتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, وتكەنىمىزدى تۇگەندەۋ ءۇشىن جاقسى باعدارلامالار قابىلداندى. سونىڭ ءبىرى – 2004 جىلى دۇنيەگە كەلگەن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى. سونىڭ ارقاسىندا الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كوپتەگەن قۇندى قۇجات اكەلىنە باستادى. سول قۇجاتتاردىڭ ارقاسىندا ءبىز تاريحتى قايتادان بەكەمدەپ, ولقىلىقتارىن ناقتى دەرەكتەرمەن تولىقتىردىق. بۇل جۇمىستار ءالى دە «ارحيۆ-2025» دەگەن باعدارلاما اياسىندا جالعاسىن تاۋىپ جاتىر.
ەكىنشى باعدارما – 2013 جىلى باستالعان «حالىق – تاريح تولقىنىندا». ونىڭ دا ماڭىزى وتە جوعارى. ەڭ باستىسى ۇلتتىق تاريحتى تۇگەندەۋ, ونىڭ باعىتتارىنا ايقىن مەتودولوگيالىق تۇجىرىمدامالىق كوزقاراس جاساۋعا ءوزىنىڭ سەپتىگىن تيگىزدى. وسىنداي جۇمىستار ناتيجەسىندە دايىندالىپ جاتقان جەتى تومدىق تاريحي ەڭبەكتىڭ دە باعاسى زور.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى:
– تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدار ەلىمىز ءۇشىن وتە قيىن بولدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت سونىڭ ءبارىنىڭ ءجونىن, جولىن تابا ءبىلدى. ەلدى ۇيىستىرىپ, حالىقتى بىرلىككە توپتاستىردى. قازىرگى كۇنى دە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ باستاماسىن قولعا الىپ, ەل كەلەشەگى, ىنتىماعى مەن بىرلىگى ءۇشىن ەلەۋلى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر.
ەگەمەندىك العان تۇستاعى ەستە قالعان وقيعالاردىڭ ءبىرى دەپ دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءبىرىنشى قۇرىلتايىن ايتار ەدىم. «قۇرىلتايدى قالاي وتكىزەمىز؟» دەپ كوپ تالاستىق. «ەلىم-ايلاپ» كەتىپ ەدى, «ەلىم-ايلاپ» كەلسىن, سونى ايتقىزايىق», دەدىك. بۇعان كوپ ادام قارسى بولدى. «زارلاتىپ نە كەرەگى بار؟» دەگەندەر دە تابىلدى. ۇشاقتان تۇسكەن كەزدەگى قانداستارىمىزدىڭ كوزىندەگى جاستى كورگەندە, ءبارىمىزدىڭ كوڭىلىمىز بوسادى. جەرگە تۇسە سالىپ, تۋعان توپىراقتى قۇشاقتاپ سۇيگەن ساتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمىزدە. «ەلىم-اي» ءانى ورىندالىپ جاتىر. ساي-سۇيەگىمىز سىرقىراپ كەتتى... قازاققا قازاقتان باسقا ەشكىمنىڭ جانى اشىمايدى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ وركەندەۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن بىرلىك كەرەك, ىنتىماق قاجەت.
ساعيلا نۇرلانوۆا,
ۇلتتىق ارحيۆ ديرەكتورى:
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا, تۇركىستان قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايداعى سوزىندە, «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋگە, ەلىمىزدىڭ تاريحىن تەرەڭ تانىپ بىلۋگە باستى نازار اۋداردى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ءارحيۆى جاس ۇرپاققا ارحيۆتىك قۇجاتتار ارقىلى ءتول تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەن پاتريوتتىق سەزىمدەرىن وياتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق ماڭىزدى قۇجاتتارىن ساقتاپ, كەلەشەككە ۇلكەن تاريح قىلىپ جەتكىزۋ ميسسياسىن اتقارىپ كەلەدى.
ۇلتتىق ارحيۆتە ساقتالاتىن قۇجاتتاردىڭ نەگىزگى بولىگى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قۇرىلۋى مەن دامۋى كەزەڭىنە جاتادى. قۇجاتتاردا ەلدىڭ مەملەكەتتىك جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇرىلىسىنىڭ, مادەنيەتى مەن تاريحىنىڭ بىرەگەي قۇندى دەرەكتەرى كوپ. ۇلتتىق ارحيۆ ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك جانە ساياسي دامۋىنا قاتىستى كوپتەگەن قور مەن ءىستى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن ناقتى ماتەريالعا ەڭ باي قور «№2 قور» دەپ اتالادى. ول جەردە ەلىمىز ەگەمەندىگىن العاننان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ەڭ ماڭىزدى تاعدىرشەشتى قۇجاتتار سول ءبىر سىندارلى جىلداردىڭ سىرىن ساقتاپ, عىلىمي اينالىمعا تۇسەتىن ءساتىن كۇتىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندە قازىرگى زەرتتەۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى دەگەن «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى» زاڭى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭى, 1994 جىلى 6 شىلدەدەگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسىن كوشىرۋ تۋرالى» جوعارعى كەڭەستىڭ قاۋلىسى, مەملەكەتتىك تۋ مەن ەلتاڭبا, ءانۇران تۋرالى, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تۋرالى قۇجاتتار سول كەزدەگى ەلىمىزدىڭ ءتاي-ءتاي باسقان ەڭ العاشقى قادامدارىنان قالعان ىزدەي بولىپ سايراپ جاتىر.
ەگەمەندىك بىزگە نە بەردى؟
داۋلەت مۇقاەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى:
– مەن – تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇرداسىمىن. ساياسي-قوعامدىق وقيعالاردىڭ باسىم بولىگى بالا كەزدە ءوتتى. بۇرىن 25 قازان كۇنى تويلاناتىن مەرەكە ستۋدەنتتىك, بالالىق شاقتاعى دەمالىس كۇنى رەتىندە ەستە قالدى. كۇنتىزبەدەن الىنىپ تاستالعاننان كەيىن ول تاۋەلسىزدىك كۇنىنىڭ تاساسىندا قالىپ قويعانى راس. اسىلىندا تاۋەلسىزدىككە نەگىز بولعان – دەكلاراتسيا. بۇل سول كەزدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەگەن اعا-اپالارىمىزدىڭ ەڭبەگى. وڭاي بولمادى. وڭايشىلىقپەن كەلمەدى. سوندىقتان بۇل – شەكارامىزدى بەكەمدەۋگە, مەملەكەتتىلىك تۇعىرىمىزدى بەكىتۋگە نەگىز بولعان كۇن.
بىزدە مەملەكەتتىك تۋدى كوشەگە ءىلىپ قويسا, ايىپپۇل سالادى دەگەن ءبىر تۇسىنىك قالىپتاسقان. بۇرىن, قاتەلەسپەسەم 400-500 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالىنىپ كەلگەن ەدى. وسىنداي ايتۋلى داتالاردا تۋدى ۇستاپ جۇرسەك نەمەسە كوشەلەرگە ءىلىپ قويساق, ول ازاماتتارىمىزدىڭ ۇلتتىق رۋحىن ارتتىرادى. ماسەلەن, ۇيدەگى تەرەزەمدە تۋ ۇنەمى ءىلىنىپ تۇرادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وعان رۇقساتىن بەردى. گەرمانيا, اقش, تۇركيا ەلدەرىنىڭ ازاماتتارى تۋلارىنا ەرەكشە ماقتانىشپەن قاراپ, ارقالارىنا جامىلىپ جۇرەدى. بىزدە دە سونداي بولسا ەكەن دەيمىز. جاستاردىڭ اراسىندا فلەشموب رەتىندە ءار جەرگە تۋدى ءىلىپ, ناسيحاتتاساق دەگەن تىلەك بار. مۇنى ءبىز وسىنداي ۇلتتىق مەرەكەلەرىمىزدەن باستاۋىمىز قاجەت. بۇعان قوسا ۇلتتىق كيىمدەرىمىزدى كۇندەلىكتى كيىپ, ءار ازامات ونىڭ ناسيحاتتالۋىنا اتسالىسقانى ابزال. سونداي-اق مەكتەپ وقۋشىلارى, ستۋدەنتتەر, جاستار اراسىندا پاتريوتتىق ءىس-شارالاردى كوبەيتۋ كەرەك. ءتول تاريحىمىزدى ناسيحاتتاۋىمىز قاجەت. وسىلايشا, وسكەلەڭ ۇرپاق تۋعان جەرىنىڭ, ءتول مەملەكەتىنىڭ قادىر-قاسيەتىن بويىنا تەرەڭىرەك ءسىڭىرىپ, ەلدىكتىڭ ماعىناسىن اسقاقتاتا ۇستاعانى ءجون.
ومىرزاق وزعانباەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ەكس-سەناتور:
– قازىر ەل باسىنداعى ازاماتتاردىڭ باستاماسىمەن ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرىپ جاتىرمىز. بۇل بىزگە ەگەمەندىكتىڭ بەرگەن ۇلكەن باقىتى. قازىرگى استىنا جۇيرىك كولىك مىنگەن, قالتاسىندا قوس تەلەفونى بار وسكەلەڭ ۇرپاق تاۋەلسىزدىككە جەتەر جولداعى اعا ۇرپاقتىڭ ەڭبەگىن, ەگەمەندىگىمىزدىڭ ءمانى مەن قادىرىن بىلە مە؟ ءبىز سەكىلدى تاريحشى قاۋىمنىڭ الدىندا تۇرعان ۇلكەن شارۋا سول: ازاتتىققا قالاي جەتتىك, وسى جولدا قانداي جانقيارلىق ىستەر اتقارىلدى, قانداي قيىن-قىستاۋ, تار جول تايعاق كەشۋدەن وتتىك – وسىنداي ماڭىزدى تاريحي دەرەكتەردىڭ ءبارىن جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا قۇيۋ. بۇگىنگى جايماشۋاق ءومىردىڭ جايدان-جاي كەلمەگەنىن, بوستاندىق ءۇشىن قانشاما بوزداقتارىمىزدىڭ ءومىرى قيىلعانىن, وتكەن عاسىردا الاشتىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋدى قالاعان 105 مىڭنان استام ازاماتىمىزدىڭ تۇتقىندالۋىن, ونىڭ 25 مىڭنان استامىنىڭ جازىقسىز اتىلىپ كەتكەنىن ۇعىندىرۋىمىز كەرەك. ءومىرى قاپيادا قيىلعان سول 25 مىڭ ادام قانداي جاندار ەدى؟ ولار قازاقتىڭ ءسۇت بەتىندەگى قايماقتارى ەدى. ءبىز ولاردىڭ ارقايسىنىڭ ەسىمىن ۇمىتپاي, جادىمىزدا ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك. تاريحي سانا قالىپتاسپاي, وتانىن سۇيەتىن پاتريوتتاردى تاربيەلەۋ قيىن. ۇلى وتانىمىز – بابالارىمىزدىڭ قانىن توگىپ, جانىن بەرۋ ارقىلى ۇرپاققا اماناتتاعان بايلىعى. جاراتۋشىمىز بىزگە بايتاق جەر بەردى, ەل بەردى, كەن بەردى, ەر بەردى, ءبىز سونىڭ قادىرىنە جەتە ءبىلۋىمىز قاجەت.
تىلەگەن سادىقوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– كەيىنگى ونشاقتى جىلدا رەسپۋبليكا كۇنى قوعامنان شەتتەپ قالعانى راس. ءبىر جىلدارى ءتىپتى اتاماي كەتتىك. بىراق بىلتىر ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل تاريحي كۇندى قايتادان ۇلتتىق مەرەكە دارەجەسىنە كوتەرىپ, جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ كەرەك دەگەننەن كەيىن قايتا جاڭعىردى. 25 قازان – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاۋ العان كۇنى. ويتكەنى دەكلاراتسيادا ايتىلعان ماسەلەلەردى قاراپ وتىرساق, 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قابىلداعان تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭنىڭ باستاماسى, سونداعى ايتقان ويلار, تۇجىرىمدامالار دەكلاراتسيادا دا ايتىلعان. دەكلاراتسيا بۇل رەسمي, زاڭدى قۇجات بولعان جوق. بىراق العاش قوعامدى سەرپىلتىپ, ەڭسەسىن كوتەرگەن قۇجاتتىڭ ماڭىزى وتە زور. ءبىز كوبىنە-كوپ بەلگىلى ءبىر مەرەكەنى سول كۇنى عانا اتاپ وتەمىز دە, قالعان ۋاقىتتا كوپ ەسكە الا بەرمەيمىز. رەسپۋبليكا كۇنىنەن باستالعان ۇلكەن جەتىستىكتى ۇنەمى ايتىپ وتىرۋ كەرەك. حالىقتىڭ, ەڭ ءبىرىنشى جاستاردىڭ ساناسىنا كىرۋى كەرەك. رەسمي ءىس-شارالاردان بولەك, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە وتباسىنان باستاپ, قوعامدىق ورىنداردا, عىلىمي ورتادا, ءبىلىم سالاسىندا ايتىلاتىن نەگىزگى وي وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ماڭىزى, ونىڭ ءرولى بولۋعا ءتيىس. ونىڭ نەگىزى رەسپۋبليكا كۇنىنەن باستالادى. ەگەر مۇنى جاستاردىڭ, ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرە الساق, بۇل شىن مانىندە ۇلتتىق بولمىستىڭ جاڭعىرۋى بولار ەدى.
نۇربەك پۇسىرمانوۆ,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى:
– 2022 جىلى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى ايتا كەلە: «رەسپۋبليكا كۇنى ەلدىڭ مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى تاريحي قادامىنىڭ سيمۆولى بولۋى كەرەك» دەگەن بولاتىن. ودان ءارى پرەزيدەنت وزگە القالى جيىندا: «رەسپۋبليكا» ءسوزى لاتىن تىلىندە «ورتاق ءىس» دەگەن ماعىنا بەرەتىنى بارشامىزعا بەلگىلى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, رەسپۋبليكا ءوز ىسىنە جاۋاپتى ازاماتتاردىڭ ورتاق ءىس-ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا قۇرىلادى. ويتكەنى ازاماتتار – مەملەكەتتىڭ ارقاۋى. ازاماتتارى بولماسا, مەملەكەت تە بولمايدى», دەپ پايىمدادى.
بۇگىندە رەسپۋبليكا كۇنى مەرەكەسىنىڭ سيپاتى وزگەرىپ, ەلدەگى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسىن دامىتۋعا باعىتتالعانى, «ادامنىڭ ەگەمەندىگى», ونىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاعا دەگەن ادالدىعى قايتا كۇن تارتىبىنە شىعىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا وسى يدەيا «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمدارىمەن ۇندەسەدى. ادام جەتىستىگى تۇتاس ەلىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنا جول اشاتىندىعى ۇنەمى باسىمدىعىمىز بولۋى ماڭىزدى. 1990 جىلى ەلىمىز بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ «ادامي دامۋ يندەكسى» اتتى تۇڭعىش رەيتينگىندە جانە بايانداماسىندا كورىنىس تاپتى. سوندا 0,650 بالل الىپ, 66-ورىنعا تۇراقتادىق. ياعني «ادامي الەۋەتىنىڭ دامۋ دەڭگەيى جوعارى ەلدەر» ساناتىنا كىردىك.
2021 جىلى قازاق ەلى 0,811 بالمەن 56-تۇعىرعا كوتەرىلدى. بۇل – ەگەمەندىك پەن مەملەكەتتىك تۇرعىدا ماڭىزدى قادام. جاڭا كەزەڭنىڭ قۇندىلىقتارى ورنىعىپ, راسىمدەر پايدا بولىپ, جاڭاشا مىنەز-ق ۇلىقتار قالىپتاسىپ كەلەدى. وسى ورايدا «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ادام» جۇيەسى بەرىك ورنىعۋى قاجەت. مەرەكەنىڭ الەۋەتى دە وسىندا.
داۋلەت مۇقاەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى:
– «ەگەمەندىك بىزگە نە بەردى؟» دەگەن سۇراققا كەلسەك, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى ءبىراز ءىرى تاريحي وقيعا بولدى. سولاردىڭ كەيبىرىنىڭ وتۋىنە ءبىز دە اتسالىستىق. ماسەلەن, الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكسپو كورمەسى, ۋنيۆەرسيادا, ازيادا سىندى ۇلكەن اۋقىمدى ءىس-شارالاردا ۆولونتەر بولدىم. ساياسي-قوعامدىق وقيعالاردان ايتار بولسام, كەيىنگى جىلدارى پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن رەفەرەندۋم ءوتتى. سايلاۋ جۇيەسىنە جەكە مانداتتىق سايلاۋ قوسىلدى. بۇرىن ءبارى پارتيا تىزىمىمەن عانا وتەتىن. قازىرگى جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي رەفورمانىڭ دا العاشقى ناتيجەسىنە ەل كۋا بولىپ وتىر.
ساعيلا نۇرلانوۆا,
ۇلتتىق ارحيۆ ديرەكتورى:
– ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن وتانشىل قوعام قالىپتاستىرۋ قاجەت. ال وتانشىل قوعامدى قالاي قالىپتاستىرامىز؟ ول ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن تۇگەندەپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا مىقتاپ سىڭىرە ءبىلۋىمىز پارىز. ال ۇلتتىق ارحيۆ قويمالارىندا ساقتالعان تاريحتى جالپى الەۋمەتكە جەتكىزۋ ءۇشىن تاريحشىلار مەن ارحيۆشىلەر تىزە قوسا, بىرلەسە ەڭبەك ەتسە عانا ويلاعان جوسپارىمىز ىسكە اسپاق. سول سەبەپتى دە تاريح ينستيتۋتى مەن جۋىردا اشىلعان ۇلتتىق ارحيۆ عىلىمي زەرتتەۋ زەرتحاناسى وسى جوسپارىمىزدى ىسكە اسىرۋ باعىتىندا ولشەۋسىز ۇلەس قوسارى ءسوزسىز.
بۇگىنگى تاڭدا ۇلتتىق ارحيۆ قوعامنىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني ءومىرىن بەينەلەيتىن تاريحي, عىلىمي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي, مادەني ماڭىزى بار جانە ۇنەمى تولىقتىرىلىپ وتىراتىن مۇراعاتتىق قۇجاتتار قورىنا اينالعان. بۇل جەردەگى قۇجاتتاردىڭ كولەمى 400 مىڭعا جۋىق ساقتاۋ بىرلىگىن قۇرايدى. ياعني اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ ەڭ جوعارعى ساتىلارىنان باستاپ بارلىق مينيسترلىك پەن ۆەدومستۆودا, ۇلتتىق كومپانيادا ەل ەكونوميكاسى مەن الەۋمەت الەۋەتىن كوتەرۋگە ارنالعان ماڭىزدى شەشىمدەر مەن قابىلدانعان قۇندى قۇجاتتار ءبىزدىڭ قويمالارىمىزدا شاشاۋى شىقپاي, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالادى.
تىلەگەن سادىقوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– ازاتتىق العالى وتكەن 30 جىلدان استام ۋاقىتتا جەتىستىكتەرىمىزبەن قاتار, اتتەگەن-اي دەگەن تۇستاردىڭ بولعانى راس. ءالى كۇنگە دەيىن شەشىلمەي جاتقان ماسەلە كوپ. مىسالى, بىرىنشىدەن, «ۇلان-بايتاق جەرىمىزدە جاتقان قازىنا بايلاعىمىزدى تولىق ءوز مۇددەمىزگە پايدالانا الدىق پا؟ حالىق نەگە وسى ۇلكەن بايلىقتىڭ ۇستىندە وتىرىپ, ءوز ەلىنىڭ قوجاسى, ءوز ەلىنىڭ بايلىعىن سەزىنە المايدى؟» دەگەن ساۋالدار ويعا ورالادى. ەكونوميكالىق رەفورمالار كوپ جۇرگىزىلدى. سونىڭ وزىندە ناتيجەسى تولىق اشىلماعان سەكىلدى. قازىرگى كۇنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنىپ جاتقان زاڭسىز اكتيۆتەردى ەلگە قايتارۋ ءىسى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرادى دەپ سەنەمىز.
ەكىنشى, الەۋمەتتىك ماسەلە. ارينە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىمەن سالىستىرعاندا حالىق كوپ جەتىستىككە جەتتى. بىرتىندەپ الەۋمەتتىك ماسەلەلەر شەشىلىپ جاتىر. زەينەتاقى رەفورماسىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. بىراق نەگە كوپ جەردە ءالى دە «از قامتىلعان», «جاعدايى ناشار» دەگەن سوزدەردى پايدانىپ ءجۇرمىز؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل ماسەلەلەردى بىرجاقتى شەشىپ ۇلگەرمەدىك. ياعني بۇل ىستەپ جاتقان تىرشىلىگىمىزدىڭ ءبىر جەتىسپەيتىن تۇسى سياقتى.
ۇشىنشىدەن, الەمدىك دەڭگەيدە وركەنيەتتى ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتان ويىپ تۇرىپ ورىن العان مەملەكەت بولدىق دەپ ماقتانامىز. ءسوز جوق, كورشى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىمىز جاقسى. شەكارالىق داۋ-داماي جوق. بىراق سوعان قاراماستان قازىرگى سىن-قاتەرلەردى ەسكەرىپ, سىرتقى ساياساتتى اسا ساق جۇرگىزۋ كەرەك. ابىلايدىڭ زامانىنداعىداي كورەگەندىلىك قاجەت. وسى ورتادا ۇلان-بايتاق جەرگە يە بولۋ قازاق ءۇشىن, قازاقتىڭ مەملەكەتى ءۇشىن وڭاي ەمەس. قازىر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى باعىتتا سىندارلى ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى. ءبىز وسى بەدەلىمىزدى ەل دامۋىنىڭ قۋاتتى كىلتىنە اينالدىرا بىلگەنىمىز ابزال.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەندەر –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»