مالشى تابۋدىڭ مۇڭى

وبلىس اكىمى دەرەۋ زالدا وتىر­عان كىشكەنەكول اۋىلىنىڭ اكىمىن ورنىنان تۇرعىزىپ: «اۋىلىڭىزدا قا­زىر قانشا ادام جۇمىسسىز ءجۇر؟», دەپ سۇرادى. ول: «200 ادام جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن», دەپ جاۋاپ بەردى. «وسىنشاما بوس جۇرگەن ادامنىڭ ىشىنەن ءبىر باقتاشى تابا الماساڭىزدار, وندا سىزدەر مالدارىڭىزدى قورادا باعىڭىزدار. قورادا سەمىرتىلگەن مالدىڭ ەتى «مرامور» – ءبىر قاباتى ماي, ءبىر قاباتى قارا ەت بولادى», دەپ ازىلدەدى ءوڭىر باسشىسى. بىراق ىلە قاباعى ءتۇيىلىپ كەتتى. ارادا ءبىر اپتا وتەر-وتپەستە ءۋاليحانوۆ اۋدانىنىڭ اكىمىن قىزمەتىنەن بوساتتى. ال ونىڭ ورنىنا تاعايىندالعان شەنەۋنىك ءوز جۇمىسىن كىشكەنەكولدىكتەرگە باقتاشى ىزدەۋدەن باستاپتى.

شىنتۋايتىندا, عاسىرلار بويى اتا كاسىبىمىز بولعان مالشى­لىق­تىڭ بۇگىندە بەدەلى ءتۇسىپ كەت­كەنى جاسىرىن ەمەس. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – تىڭ يگەرۋ كەزىنەن باس­تاپ اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىنداعى جەردىڭ كوبى ەگىن ءوسىرۋ ءۇشىن جىرتىلىپ, جايىلىم كولەمى تارىلعاندىعىندا. سونىڭ سالدارىنان مالشىلار باعىمىنداعى ءتورت ت ۇلىكتى ەگىندىككە ءتۇسىرىپ الماۋ ءۇشىن كۇنى بويى ات ۇستىنەن تۇسپەي, اينالا شاپقىلاپ, شار­شاپ-شالدىعىپ جۇرەدى. اسىرەسە قىسى-جازى ازىعىن دالادان تاباتىن قامبار اتا ت ۇلىگىن باعاتىن جىلقىشىلاردىڭ جۇمىسى قيىن. ويتكەنى ولارعا قاراۋىنداعى جىل­­قىنى جايۋعا قوسا, ءتۇز تاعىسى مەن ۇرى-قارىدان امان ساقتاۋ مىن­دە­تى دە جۇكتەلگەن.

مالشى كاسىبىنىڭ تارتىمسىز بولىپ تۇرعاندىعىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – جالاقىسىنىڭ ازدىعى. بۇعان «ەڭبەك» ەلەكتروندىق ەڭ­بەك بيرجاسىنا جۇمىس بەرۋ­شىلەر بيىلعى قازان ايىندا ورنالاستىرعان مال شارۋاشىلىعى جۇمىسكەرلەرىنىڭ بوس ورىندارىنا قاراپ-اق كوز جەتكىزۋگە بولادى. مىسالى, قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا اۋدانىنداعى «S-Agro-Borovskoe» جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋلى سەرىكتەستىگى (جشس), جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىنداعى «ولجاس» شارۋا قوجالىعى (شق) وزدەرى جۇمىسقا شاقىرعان باقتا­شى­عا 70 مىڭ تەڭگەدەن باستالاتىن جالاقى ۇسىنىپتى. باقتاشىلارعا سالىستىرمالى تۇردە جوعارى جا­لا­قى ۇسىنعاندار – قاراعاندى وبلى­سىنىڭ قارقارالى اۋدانىن­داعى «قۇرمەت» (85-150 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا) جانە «ساعىنتاي» شارۋا قوجالىقتارى (180 مىڭ تەڭگەدەن باستاپ).

شوپانداردىڭ جالاقىسى دا باقتاشىلاردىكىمەن شامالاس. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تاربا­عاتاي اۋدانىنداعى «سەرىك­بول» شق, شىمكەنت قالا­سىن­داعى «قارتاباەۆ تالعار اسانبەك ۇلى» دارا كاسىپكەرى وزدەرى ىزدەپ وتىرعان شوپانعا 70 مىڭ تەڭگەدەن باستالاتىن جالاقى تاعايىنداماقشى ەكەن. اباي وبلىسى اباي اۋدا­نىن­داعى «قاسقابۇلاق» جشس شوپان بولۋعا شاقىرعان ادام­عا ايىنا 70-80 مىڭ تەڭگە تولە­مەك­شى. ال سالىستىرمالى تۇر­دە­گى ەڭ جوعارى جالاقىنى (150-190 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا) جەتىسۋ وب­لىسىنىڭ پانفيلوۆ اۋدا­نىن­داعى «سۇلتانباەۆ ەرداۋلەت توقتار ۇلى» شق ۇسىنىپتى.

جىلقىشىلارعا ۇسىنىلعان جالاقى مولشەرى دە ءارتۇرلى. وسى كاسىپ يەلەرىنە «Qyzmet.kz» ساي­تىن­دا قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭ­دى­ق­ارا اۋدانىنداعى «S-Agro-Borovskoe» جشس 70 مىڭ تەڭگە, اتالعان ءوڭىردىڭ امانگەلدى اۋدا­نىنداعى ء«ادىلجان» شق 70-100 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا جا­لاقى بەلگىلەپتى. ال الماتى وب­لى­سى­نىڭ تالعار اۋدانىنداعى جىل­قى زاۋىتى 200-230 مىڭ تەڭگە تولەمەكشى.

شوپاندار مەن جىلقىشىلارعا قاراعاندا ساۋىنشىلاردىڭ ايلى­عى ءسال ارتىعىراق بولىپ شىقتى. تۇركىستان وبلىسىنىڭ قازىعۇرت اۋدانىنداعى «ايسۇلتان» دارا كاسىپكەرى ساۋىنشىعا ايىنا 150 مىڭ تەڭگە جالاقى ۇسىنعان. ال اقتوبە وبلىسىنىڭ مارتوك اۋدا­نىن­د­اعى «ايس» جشس ءوزى ىزدەپ وتىرعان ساۋىنشىعا اي سايىن 240-260 مىڭ تەڭگە تولەمەكشى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى­نىڭ مالىمەتى بويىنشا, وسى جىل­دىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ەلى­مىز­دە­گى ورتاشا جالاقى مولشەرى 365,5 مىڭ تەڭگەگە جەتكەندىگىن ەسكەرسەك, مالشىلار قاۋىمىنىڭ تابىسى ءماز ەمەستىگى انىق. سوندىقتان دا مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كاسىپكەرلەر ورتالىق جانە جەرگى­لىك­تى مەملەكەتتىك ورگاندار وتكى­زىپ جۇرگەن القالى جيىنداردا مىنبەگە شىعىپ: «قازىرگى جاستار اۋىلدا قالىپ, مال باققىلارى كەلمەي, قالاعا كەتىپ جاتىر. قار­تاي­عان مالشىلاردى كىممەن الماستىرامىز؟», دەپ بايبالام سالا بەرگەنشە, مال مەن ونىڭ ونىم­دە­رىن ساتۋدان تۇسكەن تابىستى ءادىل ءبولىپ, مالشىلارعا اتقارىپ جۇر­گەن ەڭبەگىنە ساي جالاقى تولەۋ ماسەلەسىن قاراستىرعانى ءجون دەپ بىلەمىز. ماسەلەن, سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنىڭ عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋدا­نىن­داعى «اقسەلەۋ» جشس جانە تايىنشا اۋدانىنداعى «استىق STEM» جشس سياقتى الدىڭعى قاتارلى شارۋاشىلىقتار ءوز جۇ­مىس­كەرلەرىنە كوپتەن بەرى لا­يىقتى جالاقى تولەپ كەلە جات­قان­­دىقتان, مالشى تاپشى­لى­عىن سەزىنىپ وتىرعان جوق.

وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇ­رىل­تايدىڭ تۇركىستاندا بولعان ەكىنشى وتىرىسىندا: ء«بىز ەل بولىپ قاراپايىم ەڭبەك ادامىن قادىرلەي ءبىلۋىمىز قاجەت. قاجەتسىز ماماندىق بولمايدى, بىلىكسىز مامان بولادى. ەرىنبەي ەڭبەك ەتكەن جان ءوز ءىسىنىڭ مايتالمانى اتانادى. ال كاسىبىن تولىق مەڭگەرگەن ادام قاشاندا سۇرانىسقا يە بولادى.

ءبىز ەڭبەك ادامىنىڭ مارتە­بە­سىن كوتەرۋگە باسا ءمان بەرەمىز. ەلىمىزدە ءتۇرلى سالانىڭ كاسىبي مەرەكەسى بار. كوبىنەسە مۇنداي مەيرامدار نازاردان تىس قالىپ جاتادى. مەنىڭ ويىمشا, «ەڭبەك كۇنىنە» وراي ەڭ ۇزدىك مامانداردى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۇلىقتاعان ءجون. بۇل قادام قوعامدا ەڭبەك كۋلتىن ورنىقتىرۋعا جول اشادى», دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى.

راسىندا دا, قاراپايىم ەڭ­بەك ادامىن قادىرلەيتىن, ونىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن كەز جەتكەنى داۋسىز. بۇل رەتتە, اسىرەسە ەلىمىزدە مال ونىمدەرىنىڭ مولشىلىعىن قام­تاماسىز ەتۋگە قىسى-جازى ماڭ­داي تەر توگە اتسالىسىپ جۇر­گەن مال­شىلار ەڭبەگى ءادىل باعالانسا, قۇبا-قۇپ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىنە ءۇن قوسقان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ارداق نازاروۆ ۇكىمەتكە بيىلعى 21 ماۋسىمدا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ: «جىل سايىن ءار وڭىردەگى بىلىكتى ءارى وزات مالشىلاردى انىقتاپ, ولارعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن «قا­زاق­­ستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتا­­عىن بەرۋدى ۇسىنامىن. ءبىز بالا كە­زىمىزدە 100 قويدان 176 قوزى العان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى جول­سە­يىت مولداسانوۆتى, جازىلبەك قۋانىشباەۆتى ءبىلىپ وستىك. ءوز زامانىندا ول كىسى­لەر­دىڭ قولىن الىپ, جۇزدە­سۋ­دىڭ ءوزى مارتەبە بولاتىن», دەدى. وعان ۇكىمەت بەرگەن رەسمي جاۋاپتا: «ۇكىمەت «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لە­كەتتىك ناگرادالارىمەن ناگ­راد­تاۋ­عا ۇسىنۋدىڭ جانە ولار­دى تاپ­سىرۋدىڭ ءتارتىبى تۋرالى نۇس­قاۋلىقتى, قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ناگ­را­­دالارى قۇجاتتارىنىڭ ۇل­گى­لەرىن جانە قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالارى بەلگىلەرىنىڭ سيپاتتاماسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1999 جىلعى 8 قاراشاداعى №90 وكىمىنە سايكەس كوتەرمەلەۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرادى. اۋىل شار­ۋاشىلىعى جانە تاماق ونەر­­كاسىبى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇ­نى­نە ورايلاستىرىلعان اۋىل شارۋا­شى­لىعى قىزمەتكەرلەرىن ءداس­تۇرلى ماراپاتتاۋ تۇراقتى نەگىز­دە جۇرگىزىلەدى», دەلىنگەن ەكەن. حالىق قالاۋلىسىنىڭ ناق­تى ۇسى­نى­سىنا ناقتى جاۋاپ بەرىل­مەي, «مەن نە دەيمىن, دومبىرام نە دەيدى؟»-ءنىڭ كەرى بولىپ تۇر.

ارداق نازاروۆ ايتسا-ايتقان­داي, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا بەلگىلى مەملەكەت پەن مادەنيەت قايراتكەرلەرىنە, جازۋشىلار مەن اقىندارعا, ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپ­ورىندارىنىڭ باسشىلارى­نا, ۇزدىك دارىگەرلەر مەن مۇعا­لىم­دەرگە جانە تاۋ-كەن كومپا­نيا­لا­رىنىڭ بىرنەشە مايتالمان جۇمىسشىسىنا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعى بەرىلگەنىمەن, مۇنداي جوعارى قۇرمەت اتا كاسىبى­مىز­دى جالعاستىرىپ, ابىرويعا بو­لەنىپ جۇرگەن قاراپايىم مال­شىلاردىڭ ەشقايسىسىنا كور­سە­تىلمەگەن ەكەن. ويلانارلىق ماسەلە.