يسلامنىڭ مىزعىماس بەس شارتى ءھام مۇسىلمان ادامنىڭ بەس پارىزى – كاليما-ي ءشاھادات ايتۋ, ياعني اللادان باسقا ءتاڭىر جوق ەكەندىگىنە جانە حازىرەت مۇحاممەد اللانىڭ ق ۇلى ءارى ەلشىسى ەكەندىگىنە كۋالىك ەتۋ, كۇن سايىن بەس ۋاقىت ناماز وقۋ, جىل سايىن ورازا ۇستاۋ, زەكەت بەرۋ جانە جاعدايى بارلاردىڭ قاجىلىق جاساۋى بولىپ سانالادى. ال تاريحقا ۇڭىلسەك, باسقا ماسەلەلەر بويىنشا دىنىمىزدە قاتىپ قالعان قاعيدا جوقتىعىنا كوز جەتكىزەتىن مىسال از ەمەس.
ماسەلەن, مۇحاممەد پايعامبار (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ءبىر كەزدە قابىر باسىنا بارىپ, زيارات ەتۋگە تىيىم سالىپتى. كەيىن پۇتقا تابىنۋشىلىق تىيىلىپ, يسلام حالىق جۇرەگىنە ابدەن ۇيالاعان كەزدە جاماعاتقا: «مەن سىزدەردى قابىرگە زيارات ەتۋدەن توقتاتىپ ەدىم, ەندى قابىرگە زيارات ەتە بەرىڭدەر. ويتكەنى وندا سىزدەر ءۇشىن عيبرات بار», دەپ رۇقسات بەرگەن ەكەن.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا ءتۇبى ءبىر تۋىسقان ەل – تۇركيادان كەلىپ, ءبىر جەرگىلىكتى ۇيىمدا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ءدىندار ازاماتپەن ارامىزدا سىيلاستىق ورناپ, ءبىر قىستا ۇيىمىزگە قوناققا شاقىردىم. داستارقانعا سوعىمعا سويىلعان جىلقىنىڭ ءبىر استاۋ ەتىن اكەلىپ قويدىم. سول ساتتە مەيمانىم: ء«سىز بىلەسىز بە, بىلمەيسىز بە – اراب ەلدەرى سياقتى, تۇركيادا دا جىلقى ەتىن جەۋگە تىيىم سالىنعان. ءبىز, نەگىزىنەن, ەشكى ەتىن جەيمىز», دەدى. مەن نە ايتارىمدى بىلمەي, اڭتارىلىپ تۇرىپ قالدىم. بىراق قوناعىمىز ك ۇلىمسىرەپ: ء«سىز قىسىلماڭىز, مەن وسىندا جۇمىسقا كەلگەلى جىلقى ەتىن جەيتىن بولدىم», دەدى.
يىعىمنان ءبىر اۋىر جۇك تۇسكەندەي بولىپ, قوناعىما بەلگىلى جۋرناليست اماندىق جانتەمىروۆتەن ەستىگەن ءبىر اڭگىمەنى ايتىپ بەردىم. «جامبىل اۋدانىنىڭ ءوزىم تۋىپ-وسكەن قاراقامىس اۋىلىندا قۇراندى جاتقا بىلەتىن, يسلام ءدىنىنىڭ تاريحىنان ءبىلىمى مول قارامان ەسىمدى قاري بولدى. سول اقساقالدان بىردە ارابتار جەمەيتىن جىلقى ەتىن قازاقتار نەگە جەيتىنىن سۇراعانىم بار.
سوندا ول: «قازاق دالاسىنا العاش رەت اياق باسقان يسلام ءدىنىن تاراتۋشىلارعا ەل بيلىگىنە ارالاسىپ جۇرگەن بەدەلدى اقساقالدارىمىز ءبىراۋىزدان: ء«بىز سىزدەردىڭ اۋزىنا تۇسكەننىڭ ءبارىن جەي بەرەتىن ناس حايۋان – شوشقا ەتىن جەمەۋ جونىندەگى تالاپتارىڭىزدى قابىل الامىز. الايدا ارامعا اۋزىن سالمايتىن قاسيەتتى ت ۇلىگىمىز – جىلقى ەتىن جەمەۋ جونىندەگى تالاپتارىڭىزدى ورىنداي المايمىز. سەبەبى ءبىزدىڭ تۇرعان جەرىمىزدىڭ قىسى ۇزاق, جازى قىسقالىعىنا بايلانىستى دەنساۋلىعىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن عاسىرلار بويى جىلقى ەتىن جەپ, بيە سۇتىنەن دايىندالاتىن شيپالى سۋسىن – قىمىزدى ءىشىپ كەلەمىز. سىزدەر سونى ەسكەرىڭىزدەر», دەگەن ەكەن. سودان كەيىن ميسسيونەرلەر ءوز ەلىنىڭ دىنباسىلارىمەن اقىلداسا كەلىپ, قازاقتاردىڭ جىلقى ەتىن جەۋىنە رۇقسات بەرىپتى. يسلامنىڭ كوپتەگەن حالىقتىڭ جان-جۇرەگىن باۋراۋىنىڭ ءبىر سىرى – ونىڭ وسىنداي بەيبىتشىل ءارى قاتىپ قالعان قاعيداسى جوق ءدىن ەكەنىندە», دەپ جاۋاپ بەرىپ ەدى», دەپ اڭگىمەلەگەن ەدى اماندىق اعامىز. مەنىڭ ءسوزىمدى ىقىلاس قويا تىڭداعان تۇركيالىق قوناعىم: ء«يا, يسلام دىنىندە قاتىپ قالعان قاعيدا جوق ەكەنىن بىلگەن سوڭ, مەن دە ءوزىمدى قوناققا شاقىرعان قىزىلجارلىق باۋىرلاردىڭ كوڭىلدەرىن قالدىرماي, جىلقى ەتىن جەپ ءجۇرمىن», دەدى اعىنان جارىلىپ.
جوعارىدا باياندالعان جايلار جۋىردا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ (قمدب) وقۋشى قىزداردىڭ مەكتەپكە ورامال تاعىپ بارۋىنا قاتىستى مالىمدەمەسىن وقىعانىمدا ەسىمە ءتۇستى. وندا: «يماندى, ءبىلىمدى ۇرپاق تاربيەلەۋ – ءاربىر اتا-انانىڭ باستى ماقساتى. شاريعات بويىنشا باليعات جاسىنا تولعان مۇسىلمان قىزعا ورامال تاعۋ – پارىز. سول سەكىلدى ءبىلىم الۋدىڭ دا ۇكىمى – پارىز.
ءمۇفتيات شاريعات بويىنشا باليعات جاسىنا تولعان مۇسىلمان قىزعا ورامال تاعۋ پارىز ەكەنىن جوققا شىعارعان ەمەس. سونداي-اق ورامال تاعۋ – ۇلتتىق ءداستۇرىمىز. مۇنى مۇسىلمان قاۋىمى تەرەڭ تۇسىنۋگە ءتيىس. الايدا شاريعاتىمىز باليعات جاسىنا تولماعان قىزعا ورامال تاعۋدى مىندەتتەمەيدى. مۇنى دا مۇسىلمان جاماعاتى دۇرىس ءتۇسىنۋى كەرەك.
جىل سايىن جاڭا وقۋ جىلى قارساڭىندا وقۋشى قىزداردىڭ مەكتەپكە ورامال تاعىپ بارۋىنا قاتىستى قوعامدا ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلادى. بۇل ماسەلە ءمۇفتيات قىزمەتكەرلەرىن دە بەيجاي قالدىرمايدى. قمدب ءوز قۇزىرەتى اياسىندا بۇل ماسەلەگە قاتىستى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە ءتيىستى ۇسىنىستار بەردى. مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ ءوتىنىشى ەسكەرىلىپ, وڭ شەشىم قابىلدانادى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەپ جازىلىپتى. اتالعان مالىمدەمەدەگى «ورامال تاعۋ – ۇلتتىق ءداستۇرىمىز» دەگەن ءسوزدىڭ نەگىزدىلىگى كوڭىلىمىزدە كۇمان تۋدىردى. سەبەبى قازاق قىزدارى ەجەلدەن باستارىنا مارجان-مونشاقپەن اشەكەيلەنگەن ءساندى بورىك پەن تاقيا كيمەۋشى مە ەدى؟ ءتىپتى ۇزاتۋ تويىندا دا ورامال تاقپاي, ادەمى ساۋكەلە كيىپ, ونى كەلىن بولىپ تۇسكەن جەرىندە دە بالا سۇيگەنشە كيىپ جۇرمەۋشى مە ەدى؟
ال شاريعات بويىنشا باليعات جاسى دەگەنىمىز قاي جاس؟ مۇنى ءبىلۋ ءۇشىن قمدب-نىڭ «Muftyat.kz» سايتىنا زەر سالدىق. وندا جاريالانعان تۇسىندىرمە جازبادا: «شاريعاتتا باليعات جاسى ۇل مەن قىزدىڭ جىنىستىق جەتىلۋىمەن بايلانىستى. ادەتتە ۇل بالا ۇيقىدان تۇرعاندا پولليۋتسيانى (ەرىكتەن تىس شاۋەتتىڭ ءبولىنۋىن) بايقاسا, قىز بالا حايىز (ەتەككىر) كورسە, سول ساتتەن باستاپ ولار باليعات جاسىنا جەتكەن (ەرجەتكەن, بويجەتكەن) بولىپ سانالادى. نەگىزىندە, قىز بالالار 9 جاستان, ۇل بالالار 12 جاستان ءوتىپ باليعات جاسىنا جەتەدى. وسى كەزدە ەشبىر بەلگى بايقالماعان جاعدايدا, كوپشىلىك عالىمداردىڭ كوزقاراسى بويىنشا 15 جاسىنان باستاپ ەكەۋى دە وزىنەن ءوزى باليعاتقا تولعان بولىپ ەسەپتەلەدى. ولار بۇل جاستا ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداۋعا, شارتقا وتىرۋعا قۇقىلى, كەلتىرگەن زياندى نەمەسە جازانى وتەۋگە مىندەتتى. جەتىم بالا وسى ۋاقىتتان باستاپ جەتىمدىكتەن شىعادى. بوزبالا بۇل جاسقا جەتكەندە ءالسىز اكە-شەشەسىنە, قىز باۋىرلارى مەن باليعات جاسىنا تولماعان ىنىلەرىنە قامقورلىق جاساۋعا ءتيىس. سونداي-اق باليعات جاسىنا تولعان بالاعا بەس ۋاقىت نامازىن ۇزدىكسىز وقۋ, رامازان ايىندا تولىق ورازا ۇستاۋ, قاراجاتى جەتكەن جاعدايدا زەكەتىن بەرۋ, قاجىلىققا بارۋ – پارىز», دەلىنىپتى. ياعني ءوز مالىمدەمەسىندە شاريعاتقا سۇيەنگەن قمدب-نىڭ پىكىرى بويىنشا باليعات ءھام كامەلەت جاسى قىزدار ءۇشىن 9 جاستان باستالادى جانە ولار باليعاتقا تولعان كۇنىنەن باستاپ باستارىنا ورامال تاعىپ جۇرۋگە ءتيىس ەكەن.
وسى رەتتە مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا: «قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە مەكتەپتەردە حيدجاب كيۋ ماسەلەسىنە قاتىستى تالقى توقتار ەمەس. وسىعان بايلانىستى, ءدىني سالاعا جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعا رەتىندە ءوز تاراپىمنان تۇسىنىكتەمە بەرۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن.
اتا زاڭعا سايكەس ەلىمىزدە ءدىن مەملەكەتتەن بولىنگەن. ءسوز جوق, مەملەكەت ءدىن بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرەدى. بىراق ءبىز – زايىرلى ەلمىز! سول ءۇشىن دە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بارلىق ماسەلەسى ءدىني پاتۋالارمەن ەمەس, ازاماتتىق نورمالارمەن رەتتەلەدى. قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەر ءاربىر وقۋشىعا مەكتەپ قابىرعاسىندا ارنايى بەكىتىلگەن فورما كيۋدى مىندەتتەيدى. ويتكەنى ءبىلىم بەرۋ ەرەكشەلىگى بىرىڭعايلىقتى تالاپ ەتەدى.
ال كونستيتۋتسيامىز بويىنشا مەكتەپتىڭ مىندەتى – ەل ازاماتتارىنا ساپالى ءبىلىم بەرۋگە كەپىلدىك بەرۋ جانە ونى قامتاماسىز ەتۋ. سوندىقتان دا مەكتەپتە بالا ەڭ الدىمەن ساپالى ءبىلىم الۋى كەرەك. سودان كەيىن بارىپ, ەرجەتە كەلە ءدىني نانىم-سەنىمىن, قانداي كيىم ۇلگىسىن كيەتىنىن ءوزى شەشەدى دەپ ويلايمىن», دەپ جازعانى ويىمىزعا ورالدى.
مينيستر ايتقانداي, «مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بارلىق ماسەلەسى ءدىني پاتۋالارمەن ەمەس, ازاماتتىق نورمالارمەن رەتتەلەتىنىن» ەسكەرسەك, قمدب-نىڭ وقۋشى قىزداردىڭ مەكتەپكە ورامال تاعىپ بارۋىنا قاتىستى مالىمدەمە جاساپ, ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ۇسىنىس بەرۋىن قالاي باعالاۋعا بولادى؟ ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭنىڭ 3-بابىنىڭ 9-تارماعىندا ءدىني بىرلەستىكتەر مەملەكەتتiك ورگانداردىڭ قىزمەتىنە ارالاسپايدى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىن ساقتاۋعا مiندەتتi دەپ كورسەتىلگەن. ەندەشە, ءمۇفتياتتىڭ باليعاتتىق جاس تۋرالى شاريعات قاعيداتىن قولدانىستاعى زاڭنامادان جوعارى قويۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ اتا زاڭىندا ءوزىن زايىرلى مەملەكەت دەپ جاريالاعان ەلىمىزدە شاريعات ەمەس, زاڭ ۇستەم بولۋعا ءتيىس.