«ەگەمەن بولماي, ەل بولماس» دەپ اتا-بابالارىمىز ارمانداپ ايتىپ كەتكەن ەگەمەندىككە قول جەتكىزىپ, الەمنىڭ ساياسي كارتاسىنان ويىپ ورىن العان مەملەكەت قۇرۋ باقىتى بىزگە بۇيىردى. بۇگىنگى ۇرپاق ەلدىكتىڭ ايبارىن سەزىنىپ, قاي ىستە دە جاۋاپتى بولۋى ماڭىزدى.
وسى ورايدا مەملەكەتتىك ەگەمەندىك پەن مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك ءبىر-بىرىمەن اجىراعىسىز بايلانىستى ۇعىمدار ەكەنىن ايتقان ءجون. ۋيكيپەديادا جانە ساياسي سوزدىكتەردە فرانتسۋزدىڭ «souveraineté» سوزىنەن اۋدارىلعان ەگەمەندىك ۇعىمى مەملەكەتتىڭ سىرتقى ىستەردەگى تاۋەلسىزدىگىن جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ىشكى ىستەردەگى ۇستەمدىگىن بىلدىرەتىنى, سونداي-اق ساياسي تۇرعىدان العاندا, تاۋەلسىزدىك سىرتقى قاتىناستاردا مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىنىڭ مىندەتتى ءبىر بولىگى بولىپ سانالاتىنى, ال ىشكى قاتىناستاردا بيلىك تارماقتارىنىڭ ءبولىنۋىن بىلدىرەتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. ياعني مەملەكەتتىك ەگەمەندىك ۇعىمى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك ۇعىمىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا كەڭ دە ماڭىزدى.
وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى-توقسانىنشى جىلدارىندا ۇلتتىق قۇرامىنداعى قازاق حالقىنىڭ ۇلەس سالماعى 40 پايىز عانا بولعان, ال سولتۇستىك وڭىرلەرىندە ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتى ەرەكشە ەكپىنمەن جۇرگىزىلگەن ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن 1990 جىلعى 25 قازاندا قابىلدانعان «قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيانىڭ ءمانى ەرەكشە. بۇل رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بىلتىر رەسپۋبليكا كۇنىنە وراي اقوردادا بولعان سالتاناتتى جيىندا: «ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن حالىقتىڭ جان-جاقتى جانە ۇزاق جىلعى كۇرەسىنىڭ ناتيجەسى دەۋگە بولادى. ارينە, مۇنداي قادامعا بارۋ وڭاي بولعان جوق. ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك جانە دەموگرافيالىق احۋالى تۇرعىسىنان قاراساق, بۇل وتە باتىل ارەكەت بولاتىن.
ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى – تاۋەكەل مەن ديپلوماتيانىڭ, اقىل مەن سابىردىڭ جەمىسى. وسى تاريحي قۇجاتتىڭ اسەرى كوپ ۇزاماي بايقالا باستادى. ءبىز قوعامنىڭ ىرگەتاسىن جاڭارتىپ, جاڭا بەلەستەرگە ۇمتىلدىق. قازاقستان قيىن وتكەلدەن ءوتىپ, ىرگەلى ەل بولۋعا باعىت ۇستادى. ۇلى اباي ايتقانداي, «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسا» وتىرىپ, ەشقانداي دۇربەلەڭسىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك», دەگەن پايىمى سول كەزدەگى ءومىر شىندىعىنان تۋىنداعان.
تمد ەلدەرى – ازەربايجان, وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, مولدوۆا 1989-1990 جىلدارى وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداعانىمەن, وسى تاريحي ماڭىزدى قۇجات جاريا ەتىلگەن كۇندەردى مەرەكەلەر تىزبەسىنە ەنگىزگەن جوق. تەك 1991 جىلى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى رەسمي قۇجاتتار قابىلدانعان كۇندەردى تاۋەلسىزدىك كۇنى ۇلتتىق نەمەسە مەملەكەتتىك مەرەكەسى رەتىندە اتاپ وتەدى.
كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ «ەگەمەندىك شەرۋىن» بالتىق جاعالاۋى مەملەكەتتەرى باستاعانى بەلگىلى. تاس قۇرساۋدى بۇزۋ ارەكەتىن ءبىرىنشى بولىپ ەستونيا جاساپ, 1988 جىلعى 16 قاراشادا ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسىن جاريالادى. 1989 جىلعى 26 مامىردا ليتۆا, 28 شىلدەدە لاتۆيا وسىنداي ساياسي قۇجات قابىلدادى. الايدا اتالعان مەملەكەتتەر دە ءوز ەگەمەندىگىن جاريالاعان كۇندەردى مەرەكەلەمەيدى. تەك ءوز مەملەكەتتەرىنىڭ قۇرىلعان جانە تاۋەلسىزدىگىن قالپىنا كەلتىرگەن كۇندەردى مەملەكەتتىك مەرەكەلەر رەتىندە جىل سايىن اتاپ وتەدى.
وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ «ەگەمەندىك شەرۋى» ءبىزدىڭ ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي جاعدايعا ەلەۋلى اسەرىن تيگىزگەنى انىق. مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتى جاريالاۋدى تالاپ ەتۋشىلەر قاتارى قالىڭداپ, قوعامدىق قوزعالىستار 1990 جىلعى قازان ايىندا اسا بەلسەندىلىك تانىتتى. ولار سول كەزدەگى رەسپۋبليكا استاناسى – الماتى قالاسىنداعى جوعارعى كەڭەس عيماراتىنىڭ جانىندا ساياسي ميتينگىلەر وتكىزدى. پيكەت ۇيىمداستىرىپ, اشتىق جاريالاعان جاستار دا بولعانى جادىمىزدا. كەي وڭىرلەردە كازاچەستۆونىڭ باس كوتەرۋى دە حالقىمىزدىڭ نارازىلىعىن تۋعىزىپ, اسىرەسە جاستاردىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن وياتىپ, ەگەمەندىك يدەياسى توڭىرەگىندە ۇيىستىرا ءتۇستى.
شىن مانىندە, ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى كەڭەس وداعىنىڭ ىرگەسى شايقالىپ, كۇيرەۋدىڭ الدىندا تۇرعان الماعايىپ كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ الداعى دامۋ جولىن دەربەس بەلگىلەۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن العاشقى ساياسي قۇجات بولدى. ونىڭ قاعيداتتارى نەگىزىندە 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى.
ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ وڭاي بولماعانى دا ءمالىم. ونىڭ نەگىزگى جوباسى جانە جوعارعى كەڭەستە قۇرىلعان «دەموكراتيالىق قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبى ۇسىنعان بالامالى جوبا رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە جاريالانىپ, قوعامدا قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىردى. بۇل قۇجاتتار ون ەكىنشى شاقىرىلىمداعى جوعارعى كەڭەستىڭ ەكىنشى سەسسياسىندا, 1990 جىلعى 15-16 قازاندا كەڭىنەن تالقىلاندى. «دەموكراتيالىق قازاقستان» توبى ۇسىنعان جوبا اۆتورلارى ءبىزدىڭ كوپ ەتنوستى ەلدە ۇلتتىق رەسپۋبليكانىڭ ورنىنا ازاماتتىق قوعام قۇرىلۋعا ءتيىس دەگەن ۇستانىمدا بولدى. دەپۋتات سۇلتان سارتاەۆ ولارعا قارسى ءۋاج ايتىپ: «ۇلتتىق مەملەكەت ازاماتتىق قوعامعا, ياعني قۇقىقتىق مەملەكەتكە قايشى كەلمەيدى. ماسەلەن, انگليا – كۇقىقتىق مەملەكەت. الايدا ول – اعىلشىنداردىڭ ۇلتتىق مەملەكەتى. سونداي-اق فرانتسيا, يسپانيا, جاپونيا جانە باسقا كوپتەگەن ۇلتتىق نەگىزدەگى قۇقىقتىق مەملەكەتتەردى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ءبىز دە وسى مەملەكەتتەردىڭ ۇلگىسىندە ءوزىمىزدىڭ ەگەمەندى, ۇلتتىق رەسپۋبليكامىزدى دامىتىپ, كوركەيتەمىز», دەگەنى ەسىمىزدە.
دەكلاراتسيا جوبالارىن ەكى كۇن بويى قىزىلكەڭىردەك بولىپ ايتىسىپ-تارتىسىپ تالقىلاعان دەپۋتاتتار بىرقاتار ماسەلە بويىنشا ورتاق شەشىمگە كەلە الماۋىنا بايلانىستى جوعارعى كەڭەس 16 قازاندا 25 دەپۋتاتتان تۇراتىن ارنايى كەلىسىم كوميسسياسىن قۇرىپ, ونىڭ جۇمىسىنا جەتەكشىلىك جاساۋدى دەپۋتات, اكادەميك سالىق زيمانوۆقا تاپسىردى. وسى كوميسسيا ون كۇن بويى جۇمىس ىستەپ, دەكلاراتسيا جوبالارىنىڭ ءاربىر بابىن جان-جاقتى قاراپ, كوپشىلىك داۋىسپەن ماقۇلدادى.
كەلىسىم كوميسسياسى ابدەن پىسىقتاعان دەكلاراتسيا جوباسى 1990 جىلعى 25 قازاندا جوعارعى كەڭەستىڭ جالپى وتىرىسىندا قارالدى. تالقىلاۋ 6 ساعاتقا سوزىلىپ, تاعى دا قىزۋ پىكىرتالاس ءوربىپ, قۇجات جوباسىنىڭ ءاربىر بابى بويىنشا داۋىس بەرۋ جۇرگىزىلدى. سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلىسىم كوميسسياسى ازىرلەگەن دەكلاراتسيا جوباسىنىڭ باپتارىن قولداپ ءسوز سويلەپ, داۋلاسقان دەپۋتاتتاردى كەلىسىمگە شاقىرىپ, ورىندى ۇسىنىستار دا ەنگىزىپ وتىرعاندىعى وڭ اسەرىن تيگىزىپ, اقىرى اسا ماڭىزدى تاريحي قۇجات دەپۋتاتتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ داۋىسىمەن قابىلداندى. وعان 360 دەپۋتاتتىڭ 71-ءى قارسى داۋىس بەرگەندىگى – سول كەزدە ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىنە, انا ءتىلىمىز بەن اتا سالت-ءداستۇرىمىزدى جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق وركەندەۋىمىزگە قارسى ادامداردىڭ از بولماعاندىعىن اڭعارتادى. ال پارلامەنت مۇشەلەرىنىڭ 181-ءى ۇلتى قازاق ازاماتتارى بولعانىمەن, ولاردىڭ ىشىندە, وكىنىشكە قاراي, «دەموكراتيالىق قازاقستان» توبىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى رەتىندە كوزگە تۇسكەن كەيبىر بەلگىلى ساياسي تۇلعالار دا بار ەدى.
17 باپتان تۇراتىن دەكلاراتسيانىڭ 1-بابىندا: «قازاق سوۆەتتiك سوتسياليستiك رەسپۋبليكاسى – ەگەمەندi مەملەكەت, ول باسقا رەسپۋبليكالارمەن ەگەمەندi رەسپۋبليكالار وداعىنا ەرiكتi تۇردە بiرiگەدi جانە ولارمەن ءوزارا قاتىناستارىن شارتتىق نەگiزدە قۇرادى. قازاق سسر-ءى وداقتان ەركiن شىعۋ قۇقىعىن وزiندە ساقتاپ قالادى», دەپ جازىلدى. 2-باپتا رەسپۋبليكامىز ۇلتتىق مەملەكەتتiگiن ساقتاۋ, قورعاۋ جانە نىعايتۋ جونiندە شارالار قولداناتىندىعى, 3-باپتا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ قازىرگى شەكاراسىنداعى تەرريتورياسى بولىنبەيتىنى جانە وعان قول سۇعىلمايتىندىعى مالىمدەلىپ, ساياسي پارتيالار, قوعامدىق ۇيىمدار, وزگە دە توپتار نەمەسە جەكەلەگەن ادامدار تاراپىنان ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنا قارسى جاسالاتىن كەز كەلگەن كۇشتەۋ ارەكەتi, ونىڭ تەرريتورياسىنىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋعا شاقىراتىن, سونداي-اق ۇلت ارازدىعىن قوزدىراتىن جاريا ۇراندار زاڭ بويىنشا جازالاناتىندىعى ەسكەرتىلدى. 8-باپتا رەسپۋبليكا ءوزىنىڭ ەگەمەندi قۇقىقتارى مەن كونستيتۋتسياسىن بۇزاتىن وداقتىڭ زاڭدارى مەن ونىڭ جوعارى ورگاندارىنىڭ اكتiلەرiنiڭ قولدانىلۋىن توقتاتا تۇرۋعا قۇقىلى ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى. 9-باپتا جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ, اۋە كەڭiستiگi, وسiمدiكتەر مەن حايۋاناتتار دۇنيەسi, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار, حالىقتىڭ مادەني جانە تاريحي قازىنالارى, بۇكiل ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەت – بۇكiل ۇلتتىق بايلىق رەسپۋبليكانىڭ ەرەكشە مەنشiگiندە بولاتىندىعى جاريا ەتىلدى. 10-باپتا رەسپۋبليكا مەملەكەتتiك ۇلتتىق بانك جانە ءوزiنiڭ قارجى-كرەديت جۇيەسiن قۇرۋعا قۇقىلى ەكەندىگى, مەملەكەتتiك بيۋدجەتiن دەربەس قالىپتاستىراتىنى, جالپىوداقتىق م ۇلىكتەگi, ونىڭ iشiندە الماس, ۆاليۋتا قورلارى مەن التىن قورىنداعى ءوز ۇلەسiنە قۇقىعى بارىن مالىمدەدى. 11-باپتا رەسپۋبليكا ەكولوگيالىق قاتەر توندىرەتىن وبەكتىلەردىڭ قۇرىلىسىنا تىيىم سالۋعا جانە ولاردىڭ جۇمىس iستەۋiن توقتاتۋعا قۇقىلى ەكەندىگى ايتىلا كەلىپ, يادرولىق قارۋدىڭ سىنالۋىنا, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ وزگە دە تۇرلەرiن سىناۋ پوليگوندارىن سالۋعا تىيىم سالىناتىندىعى مالىمدەلدى. 13-باپتا ەلىمىز جوعارعى كەڭەسى مەن پرەزيدەنتىنە باعىناتىن ءوز iشكi اسكەرiن, مەملەكەت قاۋiپسiزدiگi جانە ىشكi iستەر ورگاندارىن ۇستاۋعا قۇقىلى ەكەندىگى, 14-باپتا رەسپۋبليكا حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەكتiسi بولۋعا, سىرتقى ساياساتتى ءوز مۇددەلەرiنە ساي بەلگiلەۋگە, ديپلوماتيالىق جانە كونسۋلدىق وكiلدiكتەر الماسۋعا, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, ونىڭ iشiندە بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جانە ونىڭ مامانداندىرىلعان مەكەمەلەرiنiڭ قىزمەتiنە قاتىسۋعا قۇقىلى ەكەندىگى, شەت مەملەكەتتەرمەن ەكونوميكالىق جانە ساۋدا بايلانىستارىن ءوزارا تيiمدi شارتتار نەگiزiندە قۇراتىندىعى ايتىلدى.
ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باتىل شەشىمدەر قابىلداۋىنا جول اشتى. ول ءوز جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپتى. سونداي-اق قازاق كسر-ءنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن قۇرۋ, وداققا باعىنىشتى مەملەكەتتىك كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردى قازاق كسر ۇكىمەتىنىڭ باسقارۋىنا كوشىرۋ, التىن قورى جانە الماس قورىن قۇرۋ, ەلدىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى جارلىقتار شىعاردى. وسىلايشا, وداقتىق مينيسترلىكتەردىڭ ۇستەمدىگى جويىلىپ, رەسپۋبليكانىڭ شىن مانىندەگى ەگەمەندىگى قامتاماسىز ەتىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1995 جىلعى 18 قازانداعى جارلىعىمەن 25 قازان ۇلتتىق مەرەكە – رەسپۋبليكا كۇنى دەپ جاريالاندى. 2001 جىلى بۇل كۇن مەملەكەتتىك مەرەكەلەر قاتارىنا جاتقىزىلدى. 2009 جىلى رەسپۋبليكا كۇنى مەملەكەتتىك مەرەكەلەر تىزبەسىنەن الىنىپ تاستالدى. بۇعان قوعامداعى «تاۋەلسىزدىك كۇنى بار بولعان سوڭ رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ قاجەتى قانشا؟» دەگەن سىڭارجاق پىكىر سەبەپ بولدى. ال پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى 29 قىركۇيەكتە رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارعان زاڭعا قول قويدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قايتا جاڭعىرعان رەسپۋبليكا كۇنى – بۇل حالقىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ەلدىگىمىزدى نىعايتا تۇسەتىن اسا ماڭىزدى تاريحي قادام», دەگەن ءسوزىنىڭ ماعىناسى تەرەڭ. پايىمداپ قاراساق, مۇنىڭ ءوزى ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن ازىرلەۋگە جانە ونى قابىلداۋعا ايانباي اتسالىسقان اتاقتى زاڭگەرلەر, اكادەميكتەر سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, عايرات ساپارعاليەۆ, مۇرات بايماحانوۆ, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداعان جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى بولعان ەرىك اسانباەۆ, كىمنىڭ كىم ەكەنى انىق بايقالعان سىن ساتتەردە ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى شىنايى جاناشىرلىقپەن قورعاسىپ, «ورىس حالقىنىڭ قازاق ۇلى» اتانعان دەپۋتات الەكساندر كنياگينين سىندى ەلىن سۇيگەن ەرلەردىڭ ەرەن ەڭبەگىنە بەرىلگەن ءادىل دە لايىقتى باعا ەكەنى دە داۋسىز.