قازاق – سوزگە توقتاعان حالىق. و باستان اتالى ءسوزدىڭ پارقىن ءبىلىپ, نارقىن ايىرعان. قارا قىلدى قاق جارىپ, تۋراسىن ايتار بيلەردىڭ ءبىر عانا سوزىمەن تالاي داۋ كەلىسىممەن شەشىلگەن. كەشەگى ارااعايىندىق بۇگىن مەدياتسيا دەگەن اتاۋمەن زاڭدى جالعاسىن تاۋىپ وتىر.
«داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەمەكشى داۋ ءار ورتادان تابىلادى. بولماشى عانا كيكىلجىڭ ءۇشىن ءتىپتى جاقىن دەگەن ادامداردىڭ وشتەسۋى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارادى. اركىم وزىنىكىن العا تارتىپ, ءبىرىن-ءبىرى سوتقا اپارۋدان تايىنبايدى. مۇندايدا ماسەلەنى سوتقا جەتكىزبەي, مامىلەگە كەلۋ تاراپتار ءۇشىن دە, زاڭ ماماندارى ءۇشىن دە ءتيىمدى. تاراپتار تاتۋلاسسا مورالدىق, ماتەريالدىق شىعىننىڭ الدىن الادى, قاعازباستى زاڭگەرلەردىڭ جۇمىسى ءسال دە بولسا ازايادى.
قازىر بىرەۋدىڭ قىساستىعىن كەشىرۋ, ءوز قاتەلىگىڭدى مويىنداۋ ەرلىكپەن تەڭ. ايتپەسە, سوزگە توقتاۋ, ىمىراعا كەلۋ قازاقتىڭ ءداستۇر-داعدىسىندا بۇرىننان بار ەمەس پە ەدى؟ مەدياتسيا 1947 جىلى امەريكادا ەندى عانا پايدا بولىپ جاتقاندا, تۋراسىن ايتار بيلەر سوتى بىزدە ورتا عاسىرلاردا-اق بولعان. ول تۋرالى ورىس عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن وقۋعا بولادى. ل. سلوۆوحوتوۆ «بيلەر سوتى – اسقان ادىلەت سوتى» دەسە, ا. لەونتەۆ ء«بيدىڭ بيلىگى – جۇرتتىڭ بىرلىگى», «بيلىك ايتقان بي ەمەس, ءبىتىم تاپقان بي بولار» دەپ تامسانا جازعان ەكەن. وسىدان-اق ۇلتىمىز ءسوز قۇدىرەتى مەن زاڭ قۇدىرەتىن ساقتاپ قالعانىن اڭعارۋعا بولادى. سول سياقتى اتادان قالعان « ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول», «الدىڭا كەلسە, اتاڭنىڭ قۇنىن كەش», «داۋدىڭ مۇراتى – ءبىتىم», «كەشىرۋ – ايىپتى ءوشىرۋ» دەگەن سىندى مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. قازىر ءبىز «مەدياتسيا» دەپ اتاپ جۇرگەن مامىلە جولى بيلەر سوتى, اقساقالدار القاسى, قازىلاردىڭ جالعاسى ىسپەتتى. بيلەر مەن اقساقالدار ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن اجىراتىپ, شەشىمدى وزدەرى شىعارعان بولسا, بۇگىندە مەدياتورلار تەك مامىلەگە كەلۋگە جاعداي جاسايتىن ءۇشىنشى تاراپ بولىپ وتىر.
قازىر ءوز قۇقىعىن بىلەتىن, داۋدى وڭتايلى شەشۋگە تىرىساتىن مەدياتسياعا جۇگىنەتىندەردىڭ قاراسى كوبەيگەن. مۇنى استانا قالاسىنداعى تاتۋلاسۋ ورتالىعىنىڭ باس مامان-ءستاتيستى ديانا تۇرسىنقىزى راستاپ وتىر. ول كەلتىرگەن دەرەك بويىنشا 2023 جىلعى 4 قاڭتاردان باستاپ مەملەكەتتىك مەكەمەگە 5 مىڭنان استام ءىس تۇسكەن. سونىڭ 2574-ءى مەدياتسيالىق جولمەن, ياعني كەلىسىمگە كەلۋمەن اياقتالعان. مۇندا كوبىنە وتباسىلىق ماسەلەلەر, قارىز بەرۋشى مەن قارىز الۋشىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار, بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدار اراسىنداعى داۋلار شەشىمىن تابادى.
اجىراسۋ مەن تاتۋلاسۋدىڭ اراسى ءبىر-اق قادام
مەدياتورلارمەن اڭگىمەلەسە كەلە تالاپ-ارىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى اجىراسۋ, تاتۋلاسۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ەكەنىن اڭعاردىق. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2022 جىلعى مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا اجىراسۋ 7,7%-عا ازايىپ, 44,5 مىڭ اجىراسۋ تىركەلگەن. اجىراسۋدىڭ كوپشىلىگى قالالىق جەردە بولادى ەكەن. بىلتىر قالالاردا 33,2 اجىراسۋ (74.6%) تىركەلگەن بولسا, اۋىلدىق جەرلەردە 11,3 اجىراسۋ (25.4%) بولعان. ەلىمىز بويىنشا استانادا اجىراسۋ كوپ بولعان, وندا اجىراسۋدىڭ جالپى كوەففيتسيەنتى 1000 تۇرعىنعا 3,24-تەن كەلەدى. ال تۇركىستان وبلىسىندا 1000 تۇرعىنعا شاققاندا 0,98 اجىراسۋ فاكتىسى تىركەلگەن. 1000 ەرلى-زايىپتىنىڭ 347-ءى اجىراسادى ەكەن. اجىراسۋدىڭ جالپى كوەففيتسيەنتى 1000 ادامعا شاققاندا 2,27 پايىزدى قۇرايدى. مۇنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ جيىلەپ كەتكەنىن بايقاعان ساتتەن جوعارعى سوت «وتباسىلىق سوت» اتتى قاناتقاقتى جوبانى قولعا العان ەدى. اتالعان جوبا اياسىندا اجىراسۋعا بەل بۋعان وتباسىلارعا قۇقىقتىق جانە پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتىلەدى.
«وكپە-رەنىش, اشۋ-ىزا بار جەردە ەكى تاراپ ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنگىسى كەلمەيدى. اركىم ءوز پىكىرىن دۇرىس كورەدى. سوندا ماحاببات, سەنىم, سەزىم جۇرەك تۇكپىرىندە ءبىر عانا قادامنان ءۇمىت كۇتەدى. ءبىز سونداي جاعدايدا ولاردىڭ جان دۇنيەسىن تۇسىنۋگە تىرىسامىز. ءوزارا سويلەسە الماعان جۇپتاردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ, جان دۇنيەسىنە ۇڭىلەمىز. وتباسىن ساقتاپ قالۋعا بار ىنتا-شىنتامىزبەن كومەك بەرۋگە ۇمتىلامىز, باعدار بەرەمىز, كەڭەس ايتامىز. سودان ولار ويلانا كەلە قايتا تابىسىپ جاتادى», دەدى مەدياتور-مەتافيزيك انار كەنجەحانقىزى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, اجىراسپاس بۇرىن وتباسىعا تاتۋلاسۋ ءۇشىن ءبىر اي ۋاقىت بەرىلەدى. الايدا جاعدايعا بايلانىستى قاتەنى ءتۇسىنۋ, قابىلداۋ, كەشىرۋ ءۇشىن اركىمگە ءارتۇرلى ۋاقىت قاجەت. ال كاسىبي مەدياتور بەرىك كوپباي ۇلى بىلتىردان بەرى 6 مىڭنان اسا اداممەن اجىراسۋ ماسەلەسى بويىنشا اڭگىمەلەسكەنىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە ول 300-دەن استام وتباسىنى تاتۋلاستىرعان. «ەلىمىزدە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر دۇرىس شەشىلمەگەن. اجىراسۋدىڭ باسىم بولىگى وسى سەبەپكە بايلانىستى. جاستاردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى دۇرىس جولعا قويىلماعان. ەڭبەكاقى كوپ جەردە تومەن. ۇرىس-كەرىستىڭ كوپشىلىگى وسىدان باستالادى. مۇندايدا جاستارعا ءتۇرلى جۇرەككە جەتەتىن سوزدەر ايتىپ, يلاندىرىپ, تاتۋلاستىرۋعا تىرىسامىن», دەيدى ول.
قاراپ وتىرساق, سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋعا ارنالعان جوبا ءبىرشاما وتباسىنى تابىستىرىپتى. ءتىپتى بولماعاندا ەكى جاققا دا ءتيىمدى كەلىسىمدەر جاسالعان. داۋعا داۋا بولعان ءبىتىم تەك يگىلىككە دانەكەر بولسىن دەپ تىلەيمىز.