استانا قالاسى كوشەلەرىنىڭ التى جولاقتى كەڭ اۆتوجولىنىڭ وزىندە قاربالاس شاقتا كەپتەلەك پايدا بولىپ, ەداۋىر ۋاقىت جوعالتقان جەڭىل كولىك جۇرگىزۋشىلەرى دە, جولاۋشىلار دا كەيىپ: «ەلوردانىڭ العاشقى باس جوسپارىن الاقانداي عانا جەرى بار جاپونيانىڭ ساۋلەتكەرى كيسيو كۋروكاۆا جاساماعاندا مۇنداي قولايسىزدىق بولماس ەدى. قازاقتىڭ كەڭ-بايتاق جەرى جەتپەگەندەي, كوشەلەردىڭ اراسىن نەگە وسىنشا تار قىلدى ەكەن؟..», دەپ سوگىپ جاتادى.
بىراق ولار ءاۋ باستا ەلوردا تۇرعىندارىنىڭ سانى 300 مىڭ عانا بولعانىن, ونى 2030 جىلعا قاراي عانا 1 ميلليونعا دەيىن جەتكىزۋ قاراستىرىلعانىن بىلە بەرمەيدى. ال استانالىقتاردىڭ سانى قازىردىڭ وزىندە 1 ملن 383 مىڭنان اسىپ كەتتى. بۇل – رەسمي سان. سول سەبەپتى قالانى جىلۋمەن جانە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قيىنعا ءتۇسىپ وتىر, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار, ەمدەۋ مەكەمەلەرى جەتىسپەيدى. مۇنىڭ ءوزى جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتىڭ رەنىشىن تۋعىزىپ قانا قويماي, كەيدە الەۋمەتتىك جانجالدارعا اكەلىپ سوعىپ ءجۇر. ماسەلەن, بيىلعى جازدا سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى تۇرعىندار ۇيلەرىنە اۋىز سۋ بەرىلۋىن تالاپ ەتىپ, كولىك جولدارىن بوگەپ, ميتينگكە شىقتى. سونداي-اق جۋىردا الەۋمەتتىك جەلىدە استانانىڭ №71 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ گاردەروبىنداعى كەزەكشىلەر ساباقتان شىققان وقۋشىلارعا سىرت كيىمدەرىن تەز بەرىپ ۇلگەرمەي, بالالار ءبىرىن-ءبىرى باسىپ-جانشىپ كەتە جازداعانى جايلى بەينەجازبا جاريالاندى. قاپتاعان تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان وسى ءبىلىم ۇيىمى 1 200 وقۋشىعا ارنالعانمەن, وندا قازىر 5 مىڭداي شاكىرت ءۇش اۋىسىممەن وقۋعا ءماجبۇر.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى 11 شىلدەدە ەلوردانى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندە وتكىزگەن كەڭەستە: «ەلورداداعى نەگىزگى وزەكتى ماسەلەلەر قالانىڭ دامۋىنا قاتىستى ءتيىستى جوسپاردىڭ, ياعني دۇرىس جوسپارلاۋ جۇمىسىنىڭ جوقتىعىنان تۋىنداپ وتىر. مۇنى اشىق ايتۋىمىز كەرەك. باقىلاۋسىز جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇرىلىس, ساپادان گورى سانعا ءمان بەرۋ جانە جان-جاقتى ويلاستىرىلماعان شەشىمدەر قالاداعى ومىرلىك ماڭىزى بار ينفراقۇرىلىمنىڭ تاپشىلىعىنا الىپ كەلدى. جاعدايدىڭ سونشالىقتى مۇشكىل بولۋىنا جاۋاپتى باسشىلاردىڭ بىلىكسىزدىگى نەمەسە باس پايداسىن ويلاعاندىعى سەبەپ بولدى. قالا باسشىلىعى قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ پايداسىن ەمەس, مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن بارىنەن بيىك قويۋعا ءتيىس. وتكەن جىلىتۋ ماۋسىمىندا قالادا جىلۋ قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى قاتتى سەزىلدى. قىس جىلى بولعاندىقتان, اپاتتان امان قالدىق. ال قالا باسشىلىعى قالىپتى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە دايىن بولماسا دا, ميلليونداعان شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋدى قولداپ كەلەدى», دەدى. مەملەكەت باسشىسى قالانى دامىتۋ ىسىندە بىرىزدىلىك بولماعان سوڭ, ورىنسىز قۇرىلىس كوبەيىپ, الەۋمەتتىك نىساندار مەن قوعامدىق ورىندار بولۋعا ءتيىس جەرلەردە تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى سالىنعاندىعىن دا سىنادى.
پرەزيدەنت ايتقانداي, «جاۋاپتى باسشىلاردىڭ بىلىكسىزدىگى نەمەسە باس پايداسىن ويلاعاندىعىنىڭ» سالدارىنان بەرتىنگە دەيىن باس شاھاردا قۇرىلىس قالاي بولسا سولاي جۇرگىزىلىپ كەلدى. ءتىپتى قالانىڭ بۇرىنعى اكىمىنىڭ تۇسىندا كىشى تالدىكول كولىنىڭ ءبىر بولىگى قۇرعاتىلىپ, ورنىنا كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر سالىنعاندىعى جۇرتشىلىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزعان بولاتىن. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل كوكتەمدە ەرىگەن قار مەن جازداعى جاڭبىر سۋىنىڭ كىشى تالدىكولگە جەر استىمەن بارىپ قۇيىلاتىن ارنالارىن بىتەپ تاستاۋعا اكەلىپ سوعىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان قازىر استانادا قالىڭ جاۋىن بولسا, كەي كوشەلەردى سۋ باسىپ, ۆەنەتسيانى كوزگە ەلەستەتىن كەلەڭسىز جاعداي تۋىندادى.
سونداي-اق ەلوردادان ون شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى جەردە «ۇركەر» تۇرعىن ءۇي الابىن سالۋ دا قۇرىلىس سالۋشى كومپانيالارمەن جانە پىسىقاي ادامدارمەن جەڭ ۇشىنان جالعاسقان استانا اكىمدىگىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنىڭ باس پايداسىن كوزدەگەن شەشىمى دەسەك, قاتەلەسپەسپىز. ويتكەنى, العاشقى تۇرعىن ۇيلەرىنىڭ ىرگەتاسى بۇدان جيىرما جىلداي بۇرىن قالانعان, بۇگىندە 30 مىڭداي ادام تۇراتىن «ۇركەردى» ءالى دە «قالاعا قارايتىن اۋىل» دەپ اتاۋعا بولادى. ءتىپتى وسىنداعى اسكەري قالاشىقتىڭ وزىندە ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ جۇيەسى جوق. ۇيلەردىڭ كوپشىلىگى قىركۇيەكتەن باستاپ مامىردىڭ ورتاسىنا دەيىن كومىر جاعىپ جىلىتىلاتىندىقتان, وسى ايلار ارالىعىندا كوشەلەردى ءيىسى قولقانى قاباتىن قارا ءتۇتىن باسىپ كەتەدى. اۆتوجولداردىڭ جانىنان تروتۋار سالۋ ءىسى دە ەندى عانا باستالىپ جاتىر. قالا ورتالىعىنا قاتىنايتىن نەبارى ءۇش باعىتتاعى اۆتوبۋستاردا كەشكىلىك ۇيلەرىنە قايتقان جۇمىسكەرلەر مەن ستۋدەنتتەر بوشكەدەگى تۇزدالعان بالىقتاي سىعىلىسىپ تۇرادى. «ۇركەردە» سامساعان ساۋدا ورىندارى مەن بىرنەشە جازعى سپورت الاڭدارىنان باسقا, تۇرعىنداردىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن وتكىزەتىن بىردە-ءبىر مادەنيەت مەكەمەسى جوق.
مەملەكەت باسشىسى استاناعا جىل سايىن 50-60 مىڭ ادام قونىس اۋداراتىندىقتان جانە كۇن سايىن ەل وڭىرلەرى مەن شەتەلدەن 150 مىڭ ادام كەلەتىندىكتەن, قالانىڭ ينجەنەرلىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمىنا ايتارلىقتاي جۇكتەمە تۇسەتىندىگىن ايتا كەلىپ: «جاعدايدى باقىلاۋعا الۋ جانە كوشى-قون ۇدەرىستەرىن رەتتەۋ ءۇشىن پارمەندى شارالار قابىلداۋ قاجەت. ەلورداعا كەلەتىندەردىڭ باسىم بولىگىن ەڭبەك ميگرانتتارى, اسىرەسە جاقىن ورنالاسقان وڭىرلەردەن جۇمىس ىزدەپ كەلۋشىلەر قۇرايدى. وسىعان بايلانىستى بۇل سالادا رەتتەۋ مەن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت», دەپ ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرگەن ەدى. سوعان سايكەس قازىر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىندە ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, قولدانىستاعى كوشى-قون زاڭناماسىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋ ۇستىندە.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, پرەزيدەنتتىڭ استاناعا كوشى-قون ۇدەرىستەرىن رەتتەۋ مەن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جونىندەگى تاپسىرماسى ەلورداعا قونىس اۋدارۋشىلار مەن قىسقا مەرزىمگە كەلۋشىلەر سانىن قاتاڭ شەكتەۋدى بىلدىرمەيدى. باستى مىندەت – وسى قۇبىلىستىڭ سەبەپتەرىنە جان-جاقتى تالداۋ جاساپ, ەلىمىزدىڭ باس شاھارىنا وڭىرلەردەن ۇدەرە كوشۋدى ازايتۋدىڭ ۇتىمدى شارالارىن قولدانۋ, سونداي-اق استاناعا قونىس اۋدارعان وتباسىلار مەن جۇمىسقا كەلگەن ازاماتتاردىڭ تالاپقا ساي تۇرمىس جانە ەڭبەك جاعدايلارى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بولۋعا ءتيىس.
بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» جولداۋىندا بەلگىلەنگەن كەشەندى شارالار الداعى ۋاقىتتا بارلىق وڭىردە ەكونوميكالىق ورلەۋ تۋعىزىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلادى, مۇنىڭ ءوزى تۇرعىنداردىڭ وزدەرى تۋىپ-وسكەن ەلدى مەكەندەرىندە تۇراقتاپ قالۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. بۇعان قوسا, ۇكىمەت كەيىنگى جىلدارى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسى سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا قالىپتاسقان كۇردەلى دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتا الماعانىن, بۇل وڭىرلەردەن جىل سايىن كوشىپ كەتۋشىلەر سانى كوشىپ كەلۋشىلەردەن الدەقايدا كوپ بولىپ وتىرعانىن ەسكەرگەنى ءجون. ناقتى ايتقاندا, ەلورداعا بەت تۇزەگەن قونىس اۋدارۋشىلار كوشىن تەرىسكەي وڭىرلەرگە بۇرۋعا كۇش سالۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن ولاردى قوسىمشا ىنتالاندىرۋ شارالارىن قاراستىرۋ كەرەكتىگى ءسوزسىز.
ارينە, ەلورداداعى كوشى-قون ماسەلەسىن ۇدايى باقىلاۋدا ۇستاۋ جانە رەتتەپ وتىرۋ قاجەتتىگى انىق. وسى ورايدا 2019 جىلعى 4 اقپاندا استانانىڭ «كوكتال-1» تۇرعىن ءۇي الابىندا بىرەۋدىڭ جەكە ءۇيىنىڭ جانىنداعى ۋاقىتشا تۇرعىنجايدى جالداپ تۇرىپ جاتقان وتباسىنىڭ بەس قىزى تۇندە بولعان ورتتەن قازا تاپقانى ۇمىتىلماۋعا ءتيىس. سول قاسىرەتتى وقيعا قايتالانباۋى ءۇشىن قالانىڭ ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارى كوپتەگەن جەكە ۇيلەردىڭ جانىنداعى ۋاقىتشا تۇرعىنجايلاردىڭ جاي-كۇيىن جۇيەلى تەكسەرىپ, سانيتارلىق جانە ءورت قاۋىپسىزدىگى نورمالارىنىڭ ساقتالۋىن قاتاڭ قاداعالاۋى قاجەت. ۋاقىتشا تۇرعىنجايلاردى جالعا الۋشىلاردىڭ تىركەلۋى مەن جالعا بەرۋشىلەردىڭ ءتيىستى سالىقتى تولەۋى دە تەكسەرىس جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى.