شارۋاعا قاجەتتى اعىن سۋ ماسەلەسى – تۇركىستان وبلىسىنىڭ ماقتالى اۋداندارىندا وتە وزەكتى. ياعني جولداۋدا كوتەرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى ماسەلەلەر «اق التىندى» ماقتاارال اۋدانى ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تۇر.
سەبەبى باقشا, ماقتا داقىلىن وسىرەتىن اۋداندا يرريگاتسيا, مەليوراتسيا سالاسىندا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلە از ەمەس. حالقى كوپ ءارى تىعىز شوعىرلانعان ماقتاارال اۋدانى 2018 جىلى ماۋسىم ايىندا تاريحي قالپىنا كەلتىرىلىپ, قايتا قۇرىلعان بولاتىن.سودان بەرى ەلىمىزدىڭ ەڭ قيىر وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان, دەموگرافيالىق ءوسىمى جوعارى شەكارالى اۋداندى باسقارىپ كەلە جاتقان باقىت اسانوۆقا جولىعىپ, بىرقاتار ماسەلەگە قانىققان ەدىك.
«مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا ەڭ الدىمەن, سۋدى ۇنەمدەيتىن وزىق تەحنولوگيانى ەنگىزۋ ءىسىن تەزدەتىپ, ونى قولدانۋ اۋماعىن جىل سايىن 150 مىڭ گەكتارعا دەيىن كەڭەيتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى شۇعىل ەنگىزۋدى مىندەتتەدى. سونداي-اق پرەزيدەنت جاڭا ينفراقۇرىلىم سالۋ – وتە ماڭىزدى مىندەت, قازىرگى نارىقتىڭ تالابى ەكەنىن ەسكەرتتى. وسى ورايدا اۋدان اۋماعىندا «يرريگاتسيا جانە درەناجدىق جۇيەلەردى جەتىلدىرۋ-2» اۋقىمدى جوباسى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتا كەتەيىن. وسى جوبا اياسىندا 223 كانال, 208 سۋ قاشىرتقىسى, 149 تىك درەناج كۇردەلى جوندەۋدەن وتەدى. اعىن سۋ جەتكىزۋ, مەليوراتسيانى جاقسارتۋ ماقساتىندا ك-20, ك-34 كانالدارىن وسى باعدارلاما اياسىندا بەتونداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سوڭعى ءۇش جىلدا 557 شاقىرىمدى قۇرايتىن 127 سۋ قاشىرتقىسى مەحانيكالىق تازالاۋدان ءوتتى. اعىن سۋ شىعىنىن ازايتۋ ءۇشىن يرريگاتسيالىق جۇيەلەرگە اۆتوماتتاندىرىلعان سۋ ەسەپتەگىش قوندىرعىلارى ورناتىلادى. وسى اۋقىمدى جۇمىستار تولىق جۇزەگە اسقان جاعدايدا اۋداندا 45786 گەكتار سۋارمالى جەردىڭ قۇنارلىلىعى جاقسارا تۇسەتىن بولادى», دەيدى اۋدان اكىمى.
اۋداننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا كوپ جىلدان بەرى شەشىمىن تاپپاي قوردالانعان پروبلەمالار از ەمەس. ماسەلەن, ماقتا-توقىما جانە تىگىن ونەركاسىبى دامىماي وتىر. سونىڭ سالدارىنان ماقتانى شيكىزات كۇيىندە ساتۋ باعاسى ليۆەرپۋل بيرجاسىنداعى ماقتا تالشىعىنىڭ يندەكسىنە تىكەلەي تاۋەلدى. سونىمەن بىرگە كەيىنگى جىلدارى ماقتا ونىمىنە سۇرانىستىڭ ازايۋى دا باعانىڭ تومەندەۋىنە اكەلدى. تۇقىمدىق شيت ساپاسى ناشارلاپ, ماقتانى ءارى قاراي وڭدەۋ ءىسى جولعا قويىلمادى. اۋدان اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە ءجىپ ءيىرىپ, ماقتا توقيتىن, كيىم تىگەتىن ءىرى ءوندىرىس ورنى جوق. سول سەبەپتى, اۋداندا توقىما, تىگىن ونەركاسىبىن دامىتىپ, ماقتا كلاستەرىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدىنىڭ باستاماسىمەن جانە تىكەلەي قولداۋىمەن ارنايى جوسپار جاسالىپتى. «2023-2025 جىلدارى اۋدانىمىزدا 21 ملرد تەڭگەگە ماقتا-توقىما كەشەنىن جانە لوگيستيكالىق حاب قۇرۋ ينۆەستيتسيالىق جوباسى جۇزەگە اسىرىلماقشى. جوبانىڭ قۋاتتىلىعى – 160 مىڭ توننا, 3 000 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋدا ديقانداردى ساپالى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋ, جاڭا سۇرىپتاردى شىعارىپ, ونى ءوسىرۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەتتىگىن ايتتى. وسى ورايدا ەڭ الدىمەن, ماقتا تۇقىمىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا, ەليتالىق ءشيتتى وزىمىزدە وندىرۋگە باسا ءمان بەرىپ وتىرمىز. ەليتالى ماقتا تۇقىمىن اۋدانىمىزعا يمپورتتاۋعا كەلىسىمشارتتار جاسالىپ, بيىل كورشىلەس وزبەكستان, تۇركيا ەلدەرىنەن ەليتالى تۇقىمدىق شيت اكەلىندى. 2027 جىلعا دەيىن ىشكى نارىق تولىقتاي ساپالى ەليتالىق شيتپەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ءشيتتى ماقتانىڭ 70 پايىزىن تەرەڭ وڭدەۋدەن وتكىزىپ, باعا نارىعىنا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا بولادى دەگەن ويدامىز. وسى باعىتتا اۋدانعا ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا اۋقىمدى جوبا قولعا الىنىپ وتىر. ماقتا-تۇقىم كلاستەرىمەن اينالىساتىن وزبەكستاندىق ەڭ ءىرى كاسىپورنىنىڭ ءبىرى – «Global textile» كومپانياسى بيىلدان باستاپ ماقتاارال اۋدانىنىڭ نارىعىندا جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى. كومپانيا ءبىزدىڭ اۋداننان 5 ءىرى كاسىپورىندى ىسكە قوسۋ ءۇشىن 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان «Global textile. Turkistan» جوباسىن دايىندادى. قۇنى 45 ميلليون دوللاردى قۇرايتىن جوبا اياسىندا لوگيستيكا حابى, ماقتانى باستاپقى وڭدەۋ زاۋىتى, ماقتا-توقىما فابريكاسى, ماتانى بوياۋ فابريكاسى ىسكە قوسىلاتىن بولادى. بيىل بۇل كومپانيا اۋدان شارۋالارىنان 10 مىڭ تونناعا دەيىن ماقتا ساتىپ الۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. جۋىردا مىرزاكەنت كەنتىنەن كومپانيانىڭ كەڭسەسى اشىلدى», دەيدى باقىت اسانوۆ. اۋدانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماماندارى, اۋىل اكىمدەرى, شارۋالار مەن كاسىپكەرلەردەن قۇرىلعان دەلەگاتسيا تاياۋدا وزبەكستاننىڭ فەرعانا وبلىسىنداعى «Global textile» كومپانياسىنىڭ كاسىپورىندارىن ارالاپ, وزىق تاجىريبەسىمەن تانىسىپ قايتقان. بۇل كومپانيا ماقتادان ءجىپ ءيىرۋ, ماتا توقۋ, كيىم تىگۋگە دەيىنگى ارالىقتاعى ماقتا كلاستەرىن تولىق يگەرگەن. تاشكەنت قالاسى مەن فەرعانا وبلىسىندا 15-كە جۋىق كاسىپورىندارىندا 5 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق ماقتانى تەرەڭ وڭدەيتىن زاۋىت, فابريكالار اشۋعا ينۆەستورلار تارتۋ جانە وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىمەن تانىسۋ ماقساتىندا قىتايعا ءىس-ساپارمەن بارعان دەلەگاتسيا مۇشەلەرى بۋراتالا قالاسىندا بولعان. ونداعى «شونشي حە» زاۋىتىندا ماقتا تۇقىمىن ءوندىرۋ, ماقتا ءوسىرۋ جانە ونى تەرەڭ وڭدەۋ, ءجىپ ءيىرۋ تەحنولوگياسىمەن تانىسقان كەزدە زاۋىت باسشىلىعى ماقتاارال اۋدانىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا نيەت ءبىلدىرىپتى. اۋدان اكىمى وسى ساپاردا قىتاي ەلىندە تەرەڭ تانىسقان ەگىستى تامشىلاتىپ سۋارۋدىڭ وزىق تەحنولوگياسىن اۋداندا ەنگىزۋگە كۇش سالاتىن ايتادى. بۇل جاز ايىندا ءجيى ورىن الاتىن اعىن سۋ تاپشىلىعى كەزىندە سۋدى مەيلىنشە ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
پرەزيدەنت جولداۋىندا ەگىن شارۋاشىلىعىندا ماڭىزدى رەفورما جاساۋ قاجەتتىگى ايتىلدى, ياعني ەگىس تۇرلەرىن كوبەيتىپ, كوبىرەك پايدا اكەلەتىن داقىلدار ەككەن ءجون. بۇل ورايدا اۋداندا ەگىستىكتى ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا جۇگەرى ەگۋ قولعا الىنباق. جۇگەرىدەن 29 ءتۇرلى ءونىم شىعاراتىن زاۋىت اشۋ كوزدەلىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جاڭا تەحنولوگيانى ءتيىمدى قولدانۋدىڭ ناتيجەسىندە ماقتا, باقشا, جۇگەرى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى ارتقان. ءار جىلى حالىقتىڭ باستى كۇنكورىسى – ماقتانىڭ ءار گەكتارىنان 24,5 – 26,3 تسەنتنەردەن ءونىم الىندى. ء«بىر القاپتان جىلىنا 2-3 ءونىم الۋ» جوباسى 900 گەكتارعا ەندىرىلىپ, ءوسىمى 2,3 ەسەگە, تامشىلاتىپ سۋارۋ 1,4 ەسەگە, جىلىجاي كەشەنىن سالۋ 2 ەسەگە كوبەيدى. جىلىنا 2-3 رەت ءونىم الۋ ءۇشىن ديقاندار ءبىرىنشى كەزەڭدە باقشا, ەكىنشى كەزەڭدە مال ازىعى داقىلدارىن ءوسىرۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. جىل سايىن باقشا جانە كوكونىستەن الىنعان ءونىمنىڭ 80 پايىزى شەتەلگە ەكسپورتتالادى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا اۋدان وبلىستا ەكى جىل قاتارىنان «ەڭ ۇزدىك ءونىم ەكسپورتتاۋشى اۋدان» اتاعىن جەڭىپ العان. اۋدان اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, 69 ەلدى مەكەننىڭ 97,1 پايىزى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتىلعان. اۋىز سۋ 49 ەلدى مەكەنگە تاۋلىك بويىنا, 18-نە كەستە بويىنشا بەرىلۋدە. 2019-2023 جىلدارى اۋىز سۋعا ەل قازىناسىنان 2 ملرد 395,8 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, 10 ەلدى مەكەننىڭ اۋىز سۋ جۇيەسى جاڭارتىلدى. سونداي-اق 36 ەلدى مەكەن تابيعي گازبەن قامتىلعان. بەس جىل كولەمىندە بيۋدجەتتەن تابيعي گاز جۇرگىزۋ ءۇشىن 6 ملرد 842 مىڭ تەڭگە قارجى قارالىپ, 9 ەلدى مەكەن «كوگىلدىر وتىنعا» قول جەتكىزدى. «جۋىردا جاريالانعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا ايتىلعانداي «داربازا – ماقتاارال» تەمىر جولىنىڭ قۇرىلىسى قولعا الىنعالى وتىر. بۇل تەمىر جولدى ساپالى سالۋ ماسەلەسىنە ەل پرەزيدەنتى باسا نازار اۋداردى. اتامەكەن كەدەن بەكەتىنەن «سىرداريا» شەكارا وتكىزۋ بەكەتىنە دەيىن تارتىلۋىن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنەن سۇراپ وتىرمىز. قازىر ساياسي شەشىم قابىلدانىپ, ەكونوميكالىق جانە تەحنيكالىق نەگىزدەمەلەر ازىرلەنىپ جاتىر. اۋداندا قازاقستان-وزبەكستان شەكاراسى بويىمەن «ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ورتالىعىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتاكەنت كەنتىنە جاقىن ورنالاسقان كەدەندىك بەكەتتىڭ ماڭىندا بۇعان دەيىن جۇك كولىكتەرىنىڭ كەپتەلىستەرى ءجيى بولىپ, كەنتكە كىرىپ-شىعاتىن جەڭىل كولىكتەر ءۇشىن قيىندىق تۋدىرعان ەدى. جاڭا نىساننىڭ جوباسى بويىنشا 600 جۇك كولىگىنە ارنالعان اۆتوتۇراق سالىنىپ, جۇك كولىكتەرىنىڭ كەپتەلىسى ماسەلەcى وڭ شەشىم تابادى. اتالعان جوبالار ىسكە اسسا, وڭىردە ونەركاسىپتىك جانە ساۋدا-ساتتىق ورىندارىن اشۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋگە جول اشىلماق. ماقتالى وڭىرگە ينۆەستورلاردىڭ دا ۇلكەن قىزىعۋشىلىعى ارتادى. مۇندا ءتيىستى ينفراقۇرىلىمدى تارتا وتىرىپ, ونەركاسىپتىك جانە ساۋدا-ساتتىق ورىندارىن اشۋعا بولادى. اگرارلى اۋداننىڭ حالقى وتە ەڭبەكقور, ىسكەر. ياعني جولداۋدىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسارىنا سەنىمدىمىن. اۋداننىڭ 95 جىلدىق تاريحىنا كوز جىبەرسەك, ءبىر كەزدەرى وسى ماقتالى وڭىردەن 33 ادامنىڭ سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن الۋى ءسوزىمىزدى دالەلدەي تۇسەدى», دەيدى اۋدان اكىمى باقىت اسانوۆ.
ايتا كەتەلىك, اۋداندا جالپى وڭىرلىك ءونىم كولەمى 62 ملرد تەڭگەدەن 116,5 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى ەكى ەسەگە ارتىپ, 80,9 ملرد تەڭگە بولدى. اۋداننىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى بىلتىر 22,5 ملرد تەڭگە بولىپ, الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 4 پايىزعا وسكەن.
تۇركىستان وبلىسى