قازىرگى قازاق قوعامىن كوپتەن تولعاندىرىپ, تولعاعى باسىلماي تۇرعان ەكى ماسەلە بار: ءبىرى – ءتىل, ەكىنشىسى – «حيدجاب داۋى». سونىڭ ىشىندە كەزەكتى وقۋ جىلى باستالار الدىندا مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ حيدجابپەن ساباققا بارۋ ماسەلەسى جىل سايىن كوتەرىلىپ ءجۇر. بىراق ءتۇيىننىڭ تۇپكىلىكتى شەشىلەر ءتۇرى جوق. كەرىسىنشە بارعان سايىن ونى قولداۋشىلار مەن قارسىلار اراسىنداعى پىكىر قايشىلىعى ۇدەپ بارا جاتقانداي.
ءدىن سەكىلدى نازىك ماسەلەدە تۋىنداعان تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ دەر كەزىندە الدىن الماي بولمايدى. ويتكەنى ءدىن – سەنىم ماسەلەسى. بۇل جەردە قوعامدى جىككە بولمەيتىن سارى مايدان قىل سۋىرعانداي سىندارلى شەشىم كەرەك. وسى ورايدا ءبىز ءدىن سالاسىنداعى بەلگىلى ماماندار مەن ساراپشىلاردى سوزگە تارتىپ, «حيدجاب داۋىن» قالاي وڭتايلى شەشەمىز؟» دەگەن ساۋالىمىزدى قويدىق.
پاۆلودار قالاسىنىڭ «كونفەسسياارالىق قاتىناستاردى تالداۋ جانە دامىتۋ ورتالىعىنىڭ» ديرەكتورى, وڭالتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ساراپشى گۇلناز رازدىق بۇعان دەيىنگى جىلدارى مەكتەپتە حيدجاب تاعۋعا قاتىستى تالاپ-تىلەك قوعامدا ءىشىنارا كوتەرىلىپ, ءار جەردەن ءبىر ەستىلەتىن جۇيەسىز سيپاتتا بولسا, كەيىنگى ۋاقىتتا ونى قولداۋشىلار جۇيەلى ارەكەت ەتەتىن ۇلكەن كۇشكە اينالىپ ۇلگەرگەندىگىن ايتادى.
– بۇل ماسەلەگە قۇقىقتىق كوزقاراس تۇرعىسىنان باعا بەرىپ, ارەكەت ەتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ءبىز قۇقىقتىق, زايىرلى مەملەكەتتىڭ زاڭدارىمەن ءومىر سۇرەمىز.
دەگەنمەن قوعامدا ءدىني نورمالاردى باسشىلىققا الاتىن ءدىندار ادامدار دا بار. بۇل – ولاردىڭ قۇقىعى. وسىعان وراي حيدجاب تاعىپ مەكتەپكە بارۋ ماسەلەسىندە زايىرلى زاڭدار مەن ءدىني نورمالار اراسىندا قايشىلىق تۋىنداپ قالىپ جاتىر. ايتا كەتەيىك, ەلىمىزدە 18 ءدىني كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى ءومىر سۇرەدى. ولاردىڭ دا ءوز ءدىني زاڭدارى بار. سوندىقتان ءبىز ءبىر كونفەسسيا وكىلدەرىنە باسىمدىق بەرىپ, ەكىنشىسىنە بەرمەي, قوعامدىق ادىلەتسىزدىككە جول اشا المايمىز. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ەڭ الدىمەن, ءاربىر ادام قۇقىقتىق, زايىرلى مەملەكەتتىك زاڭدارىن باسشىلىققا الۋىمىز كەرەك, – دەيدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءدىني كيىم تەك مەكتەپتىڭ ىشىندە تىيىم سالىنادى, ال سىرتتا كەز كەلگەن ادام ءوز ءدىنىنىڭ تالابى بويىنشا كيىنە الادى. سونىمەن قاتار مەكتەپتەن تىس ۋاقىتتا بالانىڭ ءدىني مەكەمەلەرگە بارىپ, رۋحاني ءبىلىم الۋىنا شەكتەۋ قويىلماعان. «ال مەكتەپ – بالاعا ەشبىر ءدىننىڭ نەمەسە ۇلتتىڭ يدەولوگياسىنان تىس, زايىرلى جانە عىلىمي تۇرعىدا عانا جان-جاقتى ءبىلىم بەرىلەتىن ورىن ەكەنىن ۇمىتپايىق. ول جەردە بىركەلكى مەكتەپ فورماسى ساقتالۋى كەرەك. بۇل – ەڭ سىندارلى ۇستانىم دەپ سانايمىن», دەدى گۇلناز رازدىق.
«قازاقستان زاڭگەرلەر قاۋىمداستىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى سەرىك بەركامالوۆ زايىرلى مەملەكەت دەگەنىمىز – بىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي «قۇدايسىز قوعامدى» بىلدىرمەيتىنىن, سونىمەن بىرگە ەلدەگى بارلىق كونفەسسيانىڭ تەڭدىگىن ساقتايتىن تۇجىرىمداما ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءار بالانىڭ ساپالى ءبىلىم الۋعا بىردەي قۇقىعى بولۋىمەن قاتار, ولاردىڭ ءدىني ۇستانىمدارىنا قاتىستى دا بىردەي قاتىناس بولۋعا ءتيىس. ياعني ءبىر بالا ەكىنشىسىنەن ءدىني بەلگىلەرى بويىنشا ەرەكشەلەنبەۋى قاجەت.
– بىرىنشىدەن, وسى ماقساتتا ەلىمىزدە مەكتەپتەردە بىركەلكى فورما ەنگىزىلدى. اركىمنىڭ ماتەريالدىق جاعدايى ءارتۇرلى بولاتىنى بەلگىلى. بىرەۋلەر اۋقاتتى, ەكىنشىلەرى ورتاشا بولۋى مۇمكىن. ەگەر ءار بالا ءوزىنىڭ جاعدايىنا ساي كيىنەتىن بولسا, ولاردىڭ اراسىندا جىككە ءبولىنۋ جاعدايى تۋىنداۋى مۇمكىن. سول سەكىلدى حيدجاب تاعۋ نەمەسە تاقپاۋ بەلگىلەرى بويىنشا دا كەيبىر وقۋشىلار كوپشىلىكتەن ەرەكشەلەنىپ تۇرسا, بۇل ولاردىڭ اراسىندا ءبىرىن-ءبىرى كەلەكە قىلۋ, بۋللينگ وقيعالارىنا الىپ كەلۋى عاجاپ ەمەس. ەكىنشىدەن, باستاۋىش مەكتەپتىڭ 6-7 جاستاعى وقۋشىسىنىڭ ءدىني كيىم كيۋى قانشالىقتى اقىلعا سىيىمدى؟ اتا-اناسى نەلىكتەن ولاردى حيدجاب سەكىلدى كيىممەن ورايدى؟ ءيا, ولار بالالارىن ءوز ءدىنىنىڭ نورمالارىمەن تاربيەلەسىن, بىراق باليعاتقا تولماعان بالالارىن باسقالاردان ەرەكشەلەپ, ءدىني كيىم كيگىزۋ دۇرىس ەمەس. «مەنىڭ بالام حيدجاب تاعادى نەمەسە مەكتەپكە مۇلدەم بارمايدى» دەۋ – تىكەلەي زاڭ بۇزۋ. ءتىپتى يسلامنىڭ وزىندە بالاعا باليعات جاسىنا تولعاننان كەيىن عانا ناماز, ورازا, ورامال تاعۋ پارىز. قاراپ وتىرساڭىز, ءدىننىڭ ءوزى جەتكىنشەكتىڭ بەلگىلى ءبىر اقىل توقتاتاتىن جاسقا جەتۋىن دۇرىس دەپ وتىر, – دەيدى زاڭگەر.
زايىرلىق قاعيداتتارىنا سايكەس ءدىن نورمالارى مەن تاجىريبەسى ازاماتتىق زاڭ نورمالارىنا قايشى كەلمەۋى كەرەگىن تىلگە تيەك ەتكەن زاڭگەر ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭدا يسلام ءدىنىنىڭ حانافي ءمازھابى جانە حريستيان ءدىنىنىڭ پراۆوسلاۆيەلىك باعىتىنىڭ قوعام ومىرىندەگى تاريحي ماڭىزدى ءرولى اتاپ كورسەتىلگەنىنە قاراماستان, ەلىمىز ءوزىنىڭ زايىرلىق باعىتىنان اجىراماعانىن ايتتى. «بۇل جەردە اتالعان زاڭدا ەل حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسىمەن ۇيلەسەتىن باسقا دا دىندەرگە قۇرمەت بىلدىرىلەتىنى ءھام ازاماتتاردىڭ ءدىني نانىمدارىن سىيلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى, كونفەسسيالار اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ باستى نازاردا بولاتىنى دا جازىلعان. قوعامنىڭ ساناسىن, ءدىن جايلى تۇسىنىگىن وزگەرتۋ – كوپ ۋاقىت الاتىن ۇدەرىس. مەن فيلوسوفيا جانە تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور دوساي كەنجەتايدىڭ «ەلىمىز زايىرلى قۇقىقتىق ۇستانىمنان ايىرىلماۋى كەرەك. زايىرلى دەگەنىمىز – وزىق, تولەرانتتى, اشىق قوعام» دەگەن سوزىمەن تولىقتاي كەلىسەمىن», دەدى ساراپشى.
ساراپشىلار مەن مامانداردىڭ پىكىرى, ەڭ الدىمەن, زايىرلى ەلدىڭ زاڭدارىن باسشىلىققا الۋ كەرەك دەگەنگە سايىپ وتىر. دەگەنمەن جىل سايىن «حيدجاب داۋى» بەكەرگە كوتەرىلىپ وتىرماعانى دا بەلگىلى. سەبەبى – ءدىن سونى تالاپ ەتەدى. ناقتىراق ايتقاندا, باليعات جاسىنا تولعاندا قىز بالاسىنا ءوز ۇيىنەن تىس جەردىڭ بارىندە ورامال تارتۋ جانە جابىق كيىنۋ مىندەتتەلىنەدى. وسى جەردە وگىزدى دە ولتىرمەيتىندەي, اربانى دا سىندىرمايتىنداي ءبىر وڭتايلى شەشىم بولۋ كەرەك ەكەنى اقيقات. ءبىز وسى سۇراقتى قمدب عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, يسلامتانۋشى مۇحان يساحانعا قويدىق. ول باليعات جاسىنا تولماي جاتىپ كىشكەنە بالدىرعاندارىن حيدجابقا وراپ قوياتىن اتا-انالارعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جانە ورامال داۋىن ءبىرجولاتا توقتاتۋ ءۇشىن بىرقاتار ۇسىنىسىن جەتكىزدى. سونىڭ ءبىرىنشىسى – باليعات جاسىن ارنايى پاتۋامەن بەكىتۋ.
ء«دىننىڭ دالەلدەرىن, سونداي-اق مەديتسينالىق تەكسەرۋلەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, ەلىمىزدەگى ورتاشا باليعاتقا تولاتىن جاستى انىقتاپ, سونى پاتۋامەن بەكىتۋ كەرەك. ول 13 جاس پا نەمەسە 15 جاس بولا ما, ناقتى ءبىر مەجە كورسەتىلۋى كەرەك. بۇل باستاۋىش مەكتەپتە وقيتىن قىزدارىنا حيدجاب تاقتىراتىن اتا-انالار مەكتەپتىڭ ىشكى ءتارتىبىن تىڭدامايتىن بولسا, ءدىني تۇرعىدا دا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن قاجەت نارسە.
ەكىنشى ۇسىنىس – بىزدە ۇلدار مەن قىزدار ءبىلىم الاتىن ءدىني مەدرەسە-كوللەدجدەر بار. بۇلار وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە تىركەلگەن رەسمي وقۋ ورىندارى. ول جەرگە تالاپكەرلەر باسقا دا زايىرلى ءبىلىم وردالارى سەكىلدى 9-سىنىپتان كەيىن قابىلدانادى. حيدجاب تاققىسى كەلەتىن قىز بالالار دا وسى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋلەرىنە بولادى. بىراق ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قىزدار مەدرەسەسىنىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جاعىندا ورنالاسقان. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك, شىعىس اۋماقتارىنان دا قىزدار وقيتىن رەسمي مەدرەسە-كوللەدجدەر اشۋ جاعىن ويلاستىرۋ كەرەك.
ءۇشىنشى ۇسىنىس – ەشبىر تاراپتى رەنجىتپەيتىن شەشىمدەردىڭ ءبىرى – مەكتەپ فورماسىنا ەشقانداي ءدىني بەلگى بەرمەي-اق ۇزىن ەتەكتى فورمانى دا بەكىتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار كەيبىر ەلدەردەگى سەكىلدى قىزدار ءۇشىن «ۆاندامكا» سەكىلدى باس كيىم ءتۇرىن تارتۋعا رۇقسات بەرىلگەنى دۇرىس. بىراق بارلىعى دا ءبىر ستيلدە, ءبىر تۇستە بولۋى كەرەك. قالاعان ادام ۇزىن ەتەك كيىپ, باسىنا زامانعا ساي ءساندى كيىمدى كيسە, وعان ەشكىمنىڭ قارسىلىعى بولمايدى دەپ سانايمىن.
ءتورتىنشى ۇسىنىس – قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە جەكەمەنشىك مەكتەپتەر كوپتەپ اشىلىپ جاتىر. سولاردىڭ قاتارىندا تەك قىزدار ءبىلىم الاتىن مەكتەپتەر اشىلسا قۇبا-قۇپ. ول جەردە جۇمىس ىستەيتىن مۇعالىمدەر, كۇزەتشىلەر, باسقا دا قىزمەتكەردىڭ ءبارى ايەلدەر بولسا, ورامال تاعاتىن قىز مەكتەپكە كىرگەننەن كەيىن ونى شەشىپ قويا الادى. ويتكەنى دىندە ايەلدەر ءبىر-ءبىرىنىڭ الدىندا جالاڭباس جۇرۋلەرىنە رۇقسات. ەگەر وسى ايتىلعان ماسەلەلەر شەشىمىن تاۋىپ جاتسا, ورامال داۋىن ءبىرجولاتا توقتاتۋعا مۇمكىندىك تۋادى دەگەن سەنىمدەمىن», دەيدى مۇحان يساحان.
ءدىنتانۋشى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جالعاس ساندىباەۆ قوعامدا «حيدجاب داۋىنىڭ» قوزۋىنا سەبەپشى بولىپ وتىرعان تاعى ءبىر سەبەپتى ايتتى. ول – «حيدجاب» ءسوزى. بىزدىڭشە, «حيدجاب» دەگەن ءبىر باسقا, «ورامال» دەگەن ءبىر باسقا. ويتكەنى اراب تىلىنەن سوڭعى جىلدارى ەنگەن تاڭسىق ءسوزدىڭ ءوزى ادامداردى تەرىس ويعا جەتەلەۋى مۇمكىن. كەيبىر ءدىني ماماندار «حيدجاب» ەمەس, ورامال دەپ ايتادى. «حيدجاب» ءسوزىن كوبىنە الەۋمەتتىك جەلىدە يسلاموفوبتىق پىكىر قالىپتاستىرۋعا ىنتالى ادامدار ءجيى قولدانىپ ءجۇر. سەبەبى «ورامالعا» قاراعاندا «حيدجاب» قارا ءتۇستى جاپقىشتى, نيقاپتى (بەتپەردە) كوز الدىمىزعا كەلتىرەدى. سوندىقتان قوعامنىڭ تىنىشتىعىن شايقالتقىسى كەلەتىندەر ءۇشىن بۇل دا ەلدى دۇرلىكتىرۋدىڭ ءبىر امالى», دەيدى ول.
جالعاس ساندىباەۆ ءدىن ۇستانۋشى ازاماتتاردى اسىرە دىنشىلدىككە بەرىلمەۋگە شاقىرىپ, ەل ءۇشىن ءدىني تۇراقتىلىقتىڭ ەڭ ماڭىزدى بايلىق ەكەنىن ايتتى. «ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان كىشكەنتاي قىزداردى تۇمشالاۋ دۇرىس ەمەس. جاستار تاربيەسى – بارىمىزگە ورتاق مىندەت. جاس ۇرپاقتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن بولىنبەي, بىرىگىپ جۇمىس ىستەيىك. ال جالپى, دىنگە قارسى ادامدارعا ايتارىم, كەيبىر ەرەسەك قىزداردىڭ حيدجاب تارتۋىمەن قوعام تۇگەلدەي ءدىنشىل بولىپ كەتپەيتىنىن ۇمىتپايىق. كارل ماركستىڭ: «اتەيزم ءدىندى تولىقتاي تەرىستەيمىن دەپ ۇنەمى دىنگە سىلتەمە جاساپ وتىرادى. ءدىن بولماسا, اتەيزمنىڭ ءمانى قالمايدى, سول ءۇشىن اتەيزمنىڭ ءوزى دە ءدىن», دەپ ايتقان ايگىلى ءسوزى بار. قازىر مەكتەپتە, بالالار اراسىندا ورامال داۋىنان دا اۋىر پروبلەمالار بار. سۋيتسيد, بۋللينگ, ناشاقورلىق, ويىنقۇمارلىق – وسى سەكىلدى باسقا دا كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى قوعام بولىپ شەشۋگە اتسالىسۋىمىز كەرەك. جاستارىمىز جات ءدىننىڭ ىقپالىنا كەتپەۋى ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ولاردىڭ ساناسىنا كىرەتىن جات يدەولوگيانىڭ جولىنا توسقاۋىل قويعان ءجون. سول سياقتى قۇقىقتىق اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى كەرەك», دەدى ول.