ساياسي رەفورمالارعا جول اشقان

ەڭ باستى وزگەرىس قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاۋەلسىز ەلى­مىز­دى دەموكراتيالىق جولمەن دا­مىتۋدا ۇلكەن كەدەرگىگە اينا­لىپ, كەيىنگە تارتقان, ۇلتتىق باي­لىقتىڭ تەڭ جارتىسىن اتتوبە­لىن­دەي ازعانتاي توپتىڭ يەم­دەنۋىنە, جاپپاي سىبايلاس جەم­قور­لىق ىندەتى جايىلۋىنا اكە­لىپ سوققان سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەدەن ءوز ەركىمەن باس تارتۋى بول­عانى انىق. ونىڭ ورنىنا «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسى ۇسىنىلىپ, ىسكە اسىرىلا باستادى. سونىڭ ءبىر ايعاعى – پرەزيدەنت مانداتىنىڭ ۇزاقتىعى  7 جىلدىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەلىپ, قايتا سايلانۋعا تىيىم سالىنعاندىعى. بۇل اسا ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىس تۋرالى بىلتىرعى 1 قىركۇيەكتە جا­ريالاعان «ادىلەتتى مەملە­كەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قو­عام» جولداۋىندا مەملەكەت باس­­­شىسى: «بۇل باستامانىڭ نەگىزى قانداي؟ ءبىر جاعىنان, 7 جىل – كەز كەلگەن اۋقىمدى باع­دارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى كەزەڭ. ەكىنشى جا­عى­نان, پرەزيدەنت مانداتىن ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋ مەملەكەت باس­شىسىنىڭ جالپىۇلتتىق دا­مۋ­دىڭ ستراتەگيالىق مىندەت­تە­رىن شەشۋگە بارىنشا جۇ­مىل­ۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

مەن ۇسىنىپ وتىرعان كونستي­تۋ­­تسيالىق جاڭالىق بيلىكتى مو­­نو­­پوليزاتسيالاۋ قاۋپىن اي­تارلىقتاي ازايتادى. ءدال وسى سە­بەپتى, مەن پرەزيدەنتتى ءبىر مەر­زىمگە عانا سايلاۋ نورماسىن ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىرمىن. جاڭا پرەزيدەنتتىك جۇيە ساياسي تۇ­­را­ق­تىلىقتى نىعايتىپ, قوعام­دىق قۇرىلىستىڭ قازاقس­تاندىق ۇلگىسىن ورنىقتىرادى», دەدى.

پايىمداپ قاراساق, ءتىپتى دە­مو­كراتيانىڭ دامۋ شىڭى سانالاتىن اقش پەن ەۋروپا ەلدە­رىن­دە مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ ەكى مارتە سايلانۋىنا رۇقسات ەتىلگەندىكتەن, ولاردىڭ قايسىبىرى كەلەسى ساي­لاۋ قامىمەن كەيدە ساياسي پوپۋليزمگە ۇرىنىپ ءجۇر. مۇن­داي سايلاۋشىلارعا ۇناۋدى كوز­دەيتىن ارەكەتتىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ورنىقتى دامۋ مۇد­دە­سىنە سايكەس كەلۋى نەعايبىل. سوندىقتان دا با­رىنە ءادىل تورەشى – ۋاقىت قو­عام­دىق قۇرىلىستىڭ قازاق­ستان­دىق ۇلگىسىنىڭ ارتىق­شى­لى­عىن كورسەتەدى.

جاڭارعان نەگىزگى زاڭدا مەم­­لەكەت باسشىسىنىڭ جاقىن تۋىس­تارىنىڭ مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتشىلەردىڭ, كۆازي­مەم­لە­­كەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى باس­شى­لارىنىڭ قىزمەتتەرىن ات­قا­­رۋى­نا تىيىم سالىنعانى دا سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەدە جول بەرىلگەن كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى بولدىرماۋعا باعىتتالىپ, پرەزي­دەنت جاريا ەتكەن ادىلەتتى قا­زاق­­ستاندى قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام رەتىندە باعالا­نىپ وتىر. وسى رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلى بول­گاريادا قازاقستاننىڭ تو­تەن­شە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ ىستەيتىن جاقىن تۋىسىن قىزمەتىنەن بوساتقانى ونىڭ ءسوزى مەن ءىسىنىڭ اراسىندا الشاقتىق بولمايتىنىن اڭعارتقانداي.

«جەر تاعدىرى – ەل تاعدىرى» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى تەرەڭ. بىلتىرعا دەيىن كونستيتۋتسيا بويىنشا جەر جانە ونىڭ رەسۋرستارى مەملەكەتتىك مەنشىكتە بولىپ كەلدى. بۇل جوعارى لاۋازىم يەلەرىنىڭ جەر مەن قاز­با بايلىقتاردى پايدالانۋ ما­سەلەلەرىن جۇرتشىلىقپەن اقىلداسپاستان, ءوز قالاۋىنشا شەشۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ, مۇنىڭ اياعى كەيدە حالىق نارازىلىعىن تۋعىزعانى ءمالىم. قاراپايىم ادامداردىڭ: «ەلىمىزدىڭ جەرىنىڭ ءۇستى دە, استى دا – تۇنعان بايلىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا الداعى ۋاقىتتا مۇنايىمەن بايىعان قاتار مەملەكەتىنىڭ حالقى سياقتى مولشىلىقتا ءومىر سۇرەمىز», دەگەن ورتاق ارمانى ەلدىڭ جاعدايىن ويلاماي, قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەگەن شەنەۋنىكتەردىڭ سى­باي­لاس جەمقورلىعىنىڭ قۇر­بان­دىعىنا شالىنعان. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى: «حالىق­ارالىق ساراپشىلار قازاقستان باي­لىعىنىڭ جارتىسى 162 ادام­نىڭ عانا قولىندا ەكەنىن راستاپ وتىر. وسى رەتتە حالىقتىڭ جارتىسىنىڭ ايلىق تابىسى 50 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. مۇنداي اقشامەن ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇلاي جىكتەلۋ مەن تەڭسىزدىكتىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ايتقان بولاتىنمىن. جاعدايدى دەرەۋ وزگەرتۋ كەرەك», دەگەن ەدى. وسىعان وراي, اتا زاڭنىڭ 6-بابىنىڭ 3-تارماعى: «جەر جəنە ونىڭ قويناۋى, سۋ كوزدەرى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى. حالىق اتىنان مەنشىك قۇقىعىن مەملەكەت جۇزەگە اسىرادى», دەپ وزگەرتىلدى. بۇل ەلىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارىنىڭ يگىلىگىن ولاردىڭ زاڭدى يەسى – حالىق تا كورەتىن كەز تۋدى دەگەن ءسوز. سونىڭ باسى رەتىندە مەملەكەت باسشىسى «ادى­ل­ەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بە­رە­كەلى قوعام» جولداۋىندا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدار­لاماسىن ىسكە اسىرۋ باستاماسىن كوتەردى.

ء«بىز اتا زاڭىمىزدا جەر مەن تابيعي رەسۋرستار حالىقتىڭ مەنشىگى دەگەن باستى قاعيداتتى بەكىتتىك. بۇل – قۇر ءسوز ەمەس. بۇل – بارلىق رەفورمانىڭ ارقاۋى. ءاربىر وتباسى ەلىمىز پايدالانىپ جاتقان ۇلتتىق بايلىقتىڭ يگىلىگىن كورۋى كەرەك. سوندىقتان مەن جاريالاعان بالالار جىلى­نىڭ اياسىندا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» اتتى مۇلدە جاڭا باع­دارلامانى جۇزەگە اسىرۋ وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. ۇلت­­تىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەس­تيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزىن بالالاردىڭ ارناۋلى جيناقتاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارۋدى ۇسىنامىن. قارجى ءار بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن اۋدارىلىپ تۇرادى, ونى مەرزىمىنەن بۇرىن ەسەپشوتتان شىعارىپ الۋعا بولمايدى. جيناقتالعان قارجى بالالار كامەلەت جاسىنا تولعاننان كەيىن ولاردىڭ باسپانا نەمەسە ءبىلىم الۋىنا جۇمسالاتىن بولادى. بۇل قاراجات وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ۇلكەن ومىرگە قادام باسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. قور, شىن مانىندە, ۇلتتىق مارتەبەگە يە بولىپ, حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەدى. باستامانى مۇقيات ازىرلەۋ قاجەتتىگىن ەسكەرە وتىرىپ, جوبانى 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان جۇزەگە اسىرا باستاۋ­دى تاپسىرامىن», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ەسەبى بويىنشا ءار بالا 18 جاسقا تولعانشا ونىڭ شوتىندا كەمىندە 3 مىڭ اقش دوللارىنا تەڭ قاراجات جينالۋعا ءتيىس. ال ەلى­مىز­دە جىل سايىن 400 مىڭداي ءسابي دۇنيەگە كەلەتىنىن ەسكەرسەك, مەملەكەت بۇل باعدارلاماعا قى­­­ر­ۋار قارجى بولمەكشى. مۇنىڭ ءوزى قا­راپايىم ادامداردىڭ ءبىر كەز­دە­گى قاتار مەملەكەتىندەگىدەي باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋ تۋرالى ورتاق ار­مانىن ەستەرىنە ءتۇسىرىپ, ولار ەر­تەڭگى كۇنگە ۇكىلى ۇمىتپەن قاراپ وتىر.

كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا سايكەس ەلىمىزدە ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسى قايتا ەنگىزىلگەندىگى – قو­عامدى دەموكراتيالاندىرۋ جو­لىنداعى ىلگەرى باسقان قادام ەكەندىگى داۋسىز. ءبىر مان­داتتى وكرۋگتەر بويىنشا دەپۋتاتتىققا كانديدات رەتىندە تىر­كەلگەن ازا­مات­تاردىڭ سانى وتە كوپ بولعانى – سونىڭ ايعاعى. بۇل – حا­لىقتىڭ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاريالاعان ساياسي رەفورمالار باعىتىنا سەنگەندىگىنىڭ, ونىڭ ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋ يدەياسىن قول­داعاندىعىنىڭ ناتيجەسى. الايدا وتكەن سايلاۋدا داۋىس بەرۋ كەزىندە قولدانىستاعى زاڭنامانى بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىلدى دەگەن سىڭايداعى سىني پىكىرلەر مەن داۋ-دامايلار از بولعان جوق. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى سەگىزىنشى شا­قىرىلىمداعى پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىن اشقان سو­زىندە: «سايلاۋ ناۋقانى كەزىن­دە كوپتەگەن ورىندى سىن, بايىپ­تى ۇسىنىس ايتىلدى. ءبىز ايتىلعان سالماقتى ۇسىنىستاردى مىندەتتى تۇردە زەردەلەيمىز. ءبىز وتانى­مىز­دى وركەندەتۋ جولىندا زور بەتبۇرىس جاساپ, جاڭا دا­ۋىرگە قادام باستىق. بىراق وزگە­رىس­تەر مۇنىمەن بىتپەيدى. بۇل – ۇزاق جولدىڭ باسى عانا. رەفورمالار جالعاسا بەرەدى, ساياسي قۇرى­لىم­دى جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇل – اسا ماڭىزدى جۇمىس», دەپ اتاپ ايتتى. دەمەك, ەلىمىزدىڭ ساي­لاۋ جۇيەسى الداعى ۋاقىتتا حالىقارالىق وزىق تاجىريبەگە سۇيەنىپ, ودان ءارى جەتىلدىرىلۋگە ءتيىس.

اتا زاڭنىڭ بۇلجىتپاي ساق­تالۋىن قاداعالايتىن كونستي­تۋ­تسيالىق سوت قۇرىلعانى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاعى ءبىر ما­ڭىزدى باستاماسى. بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق كە­ڭەس­كە ازاماتتار زاڭ نورمالارى بويىنشا تۇسىنىكتەمە الۋ ءۇشىن تىكەلەي جۇگىنە المايتىن. مۇنداي قۇقىق ءتىپتى پارلامەنتتىڭ جەكەلەگەن دەپۋتاتتارىنا دا بەرىلمەي, جو­­عا­رى زاڭ شىعارۋشى ورگان مۇ­شەلەرى جالپى سانىنىڭ بەستەن بىرىنەن كەم بولمايتىن دەپۋتاتتار توبىنا عانا بەرىلگەن. ەندى كونستيتۋتسيالىق سوتقا كەز كەلگەن قازاقستان ازاماتى جۇگى­نە الادى. ماسەلەن, بيىلعى جىل باسىنان بەرى وعان ازاماتتاردان 3,5 مىڭنان استام ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. وسىعان وراي, 30-دان استام قۇقىقتىق نورمانىڭ نەگىزگى زاڭعا سايكەستىگى قارالىپ, ونىڭ 5-ەۋى كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىلعان.

راس, جاڭارعان اتا زاڭدا ءولىم جازاسىنا تۇپكىلىكتى تى­يىم سا­لىنعانىن بىرەۋ قۇپتاپ, بىرەۋ قۇپتامايدى. بىزدىڭشە, قانداي قىلمىس جاساسا دا ادام ءومىرىن سوت ۇكىمى ەمەس, اللا تا­­عا­لانىڭ ۇكىمى قيعانى ءجون. كۇ­نا­كار پەندە ءوزى جاساعان اسا اۋىر قىلمىسى ءۇشىن ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, اجالى جەتكەنشە قاماۋدا ازاپ شەكسە, ودان اسقان قانداي جازا بار؟ ءولىم جازاسىنا كە­سىلگەندەردىڭ ىشىندە نەكەن-ساياق بولسا دا, تەر­گەۋشىلەر مەن سۋديالار جىبەرگەن قاتە­لىكتەردەن ناقاقتان كۇيىپ, كەيىن اقتالىپ شىققاندار بار ەكەنىن دە ەسكەرگەن ءجون.

تۇيىندەي ايتقاندا, جاڭارعان اتا زاڭ بۇگىندە ادىلەتتى قا­زاقستان ورنا­تۋعا باعىتتالعان سايا­سي رەفور­مامىزدىڭ بەرىك نە­گىزى بولىپ وتىر.