ەلىمىزدەگى بۇرىنعى سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ كەزەڭىندە كوپتەگەن ءتۇيىندى ماسەلەنىڭ شەشىلۋ-شەشىلمەۋى ءبىر-اق ادامعا – مەملەكەت باسشىسىنا بايلانىستى بولعانى ءمالىم. ال نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ اتا زاڭعا سايكەستىگىن قاراۋ كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ مىندەتى بولعانىمەن, قاراپايىم ازاماتتاردىڭ وعان جۇگىنۋىنە مۇمكىندىك بەرىلگەن جوق. بۇل كەرەعارلىق وتكەن جىلعى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قولداۋ تاپقان كونستيتۋتسيالىق رەفورما ارقىلى جويىلىپ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋمەن ناقتى اينالىساتىن كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلىپ, بيىل ىسكە كىرىستى
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ورنىنا كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى 16 ناۋرىزداعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» جولداۋىندا: «كونستيتۋتسيانىڭ ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇشى بار. اتا زاڭىمىز – ەلىمىزدىڭ بۇكىل قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ تىرەگى. الايدا بەلگىلى ءبىر زاڭ اكتىسى نەمەسە شەشىم وعان ساي كەلە مە دەگەن سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىندىق تۋدىراتىن كەزدەر بولادى. قازاقستانداعى ءتۇرلى قۇقىق نورمالارىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس تۇسىندىرەدى. بىراق, ازاماتتار وسىنداي تۇسىنىكتەمە الۋ ءۇشىن بۇل ورگانعا تىكەلەي جۇگىنە المايدى.
كوپتەگەن مەملەكەتتە كونستيتۋتسيالىق سوت ينستيتۋتى بار. وعان كەز كەلگەن ادام ءوزىنىڭ ساۋالىن جولداي الادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا مۇنداي ورگان بولعان. ساراپشىلار اتا زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن وسى مەكەمە ءتيىمدى قامتاماسىز ەتەدى دەپ سانايدى. سونى ەسكەرە وتىرىپ, مەن ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋدى ۇسىنامىن», دەگەن ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى پايىمى ونىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىمەن وزەكتەس ەكەنىن ارادا وتكەن ۋاقىت ايعاقتاپ وتىر.
شىنتۋايتىندا, بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە قاراپايىم ازاماتتار تۇگىل, پارلامەنتتىڭ جەكەلەگەن دەپۋتاتتارى دا تىكەلەي جۇگىنە المايتىن. ولار قولدانىستاعى زاڭنامادا اتا زاڭعا قايشى كەلەتىن كەمشىلىكتەر ۇشىراساتىندىعىن اشىق ايتىپ كەلگەنىمەن, ونداي سىنعا ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار باسشىلارىنىڭ قۇلاق اسقانى شامالى. مىسالى, بەسىنشى جانە التىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنت دەپۋتاتتارى ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى قىتايدان كوشىپ كەلگەن ەتنوستىق قازاقتاردان قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ ءۇشىن اسپاناستى ەلىنەن سوتتىلىعى تۋرالى انىقتاما اكەلىپ تاپسىرۋدى تالاپ ەتەتىندىگىن تالاي رەت سىناپ, ۇكىمەتكە ءتيىستى ۇسىنىس جاساعانىمەن, ودان ەش ناتيجە شىقپاعان. بۇل ماسەلە تەك تۇڭعىش پرەزيدەنت دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ بەسىنشى قۇرىلتايىندا قىتايدان كەلگەن قانداستار ءوتىنىشىن ورىنداۋ جونىندە ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرگەننەن كەيىن عانا وڭ شەشىمىن تاپتى. سونداي-اق 2014 جىلى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇكىمەتى ءوز باستاماسىمەن موڭعوليامەن اراداعى ەڭبەك قاتىناستارى جونىندەگى ەكىجاقتى شارتتىڭ كۇشىن جويعاننان كەيىن سول ەلدەن اتاجۇرتقا ورالعان ەگدە جاستاعى قانداستار زەينەت دەمالىسىنا شىعاردا كۇتپەگەن قيىندىققا تاپ بولعان ەدى. ناقتى ايتقاندا, ولاردىڭ موڭعوليادا جوعارى وقۋ ورنىندا وقىعان, اسكەري قىزمەت اتقارعان جانە جۇمىس ىستەگەن جىلدارى ەڭبەك وتىلىنە ەنگىزىلمەي, مۇلدەم زەينەتاقىسىز قالىپ, ماردىمسىز جاردەماقىمەن كۇنەلتۋلەرىنە تۋرا كەلدى. وسىنداي ادىلەتسىزدىكتى دە پارلامەنت دەپۋتاتتارى تۇزەتە الماي, وعان مەملەكەت باسشىسى تىكەلەي ارالاسقان سوڭ عانا سەڭ ورنىنان قوزعالدى. سونىڭ وزىندە دە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى موڭعوليادان كوشىپ كەلگەن اعايىنداردىڭ ەڭبەك وتىلىنە اتالعان ەلدە جۇمىس ىستەگەن جىلدارىن عانا ەنگىزىپ, جوعارى وقۋ ورنىندا وقىعان جانە اسكەري قىزمەت اتقارعان ۋاقىتىن ەنگىزبەي تاستادى. سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ زەينەتاقىسى ەداۋىر كەمىتىلىپ ەسەپتەلەتىن بولدى. ال 2014 جىلعا دەيىن موڭعوليادان كەلگەن قانداستار وزگە قازاقستان ازاماتتارىمەن تەڭ جاعدايدا زەينەتاقى الىپ كەلگەنىن ەسكەرسەك, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇستانىمىمەن كەلىسۋ قيىن. ەندى مۇنداي بۇرا تارتۋشىلىقتار تۋرالى كەز كەلگەن ازامات كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي شاعىمدانا الادى.
قازىر وتانداستارىمىز وزدەرىنە كونستيتۋتسيالىق رەفورما ارقىلى بەرىلگەن قوسىمشا قۇقىقتى پايدالانۋعا قۇلشىنا كىرىسىپ جاتىر. بيىلعى جىل باسىنان بەرى كونستيتۋتسيالىق سوتقا ازاماتتاردان 3,5 مىڭنان اسا ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەنى – سونىڭ ايعاعى. وسىعان وراي 30-دان اسا قۇقىقتىق نورمانىڭ نەگىزگى زاڭعا سايكەستىگى قارالىپ, ونىڭ 5-ءى كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىلعان. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 63-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس كونستيتۋتسيالىق ەمەس, ونىڭ ىشىندە ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ اتا زاڭدا بەكىتىلگەن قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا نۇقسان كەلتىرەدى دەپ تانىلعان زاڭدار مەن وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ, ولاردىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرىنىڭ كۇشى جويىلادى جانە كونستيتۋتسيالىق سوت شەشىم قابىلداعان كۇننەن نەمەسە ول بەلگىلەگەن كۇننەن باستاپ قولدانىلمايدى. مۇنىڭ ءوزى قابىلداعان شەشىمدەرى ورىنداۋعا مىندەتتى ەمەس, ۇسىنىمدىق سيپاتتا عانا بولعان كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە قاراعاندا, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ الدەقايدا پارمەندى ءارى حالىققا جاقىن مەملەكەتتىك ورگانعا اينالىپ وتىرعانىن ايعاقتايدى.
مىسالى, كونستيتۋتسيالىق سوت بيىلعى اقپان ايىندا ەرجان دوسماعامبەتوۆتىڭ سالىق كودەكسىنىڭ 610-بابى 1-تارماعىنىڭ 1-تارماقشاسىن جانە 2-تارماعىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قاراعان. سەبەبى اتىراۋ قالالىق سوتىنىڭ 2018 جىلعى 28 اقپانداعى شەشىمىمەن ودان مەملەكەت كىرىسىنە 129 639 381 تەڭگە سوماسىندا زالال, 3 889 182 تەڭگە مولشەرىندە مەملەكەتتىك باج ءوندىرىلىپ الىنعان. ونىڭ ماتەريالدىق قيىن جاعدايى مۇنشا سومانى تولەۋگە مۇمكىندىك بەرمەگەن. سوندىقتان ول قاجەتتى قاراجاتتىڭ بولماۋى ءوزىن سوت ارقىلى قورعالۋ قۇقىعىنان ايىرىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, تابىسى از ازاماتتاردىڭ رەسپۋبليكا سوتتارىندا وزدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىگى بولۋعا ءتيىس دەگەن پىكىر بىلدىرگەن. كونستيتۋتسيالىق سوت ە.دوسماعامبەتوۆتىڭ وتىنىشىندە كوتەرىلگەن ماسەلەنى جان-جاقتى قاراي كەلە, 2023 جىلعى 22 اقپانداعى №3 نورماتيۆتىك قاۋلىسىمەن سالىق كودەكسى 610-بابى 2-تارماعىنىڭ ەرەجەلەرى اركىمنىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن سوت ارقىلى قورعاۋى جونىندەگى كونستيتۋتسيالىق قۇقىققا نۇقسان كەلتىرۋگە جانە ونى شەكتەۋگە الىپ كەلەتىن «وسىنداي داۋلار بويىنشا اكىمشىلىك تالاپ قويۋ, تالاپ ارىز (ارىز) بەرىلگەن كەزدە» دەگەن سوزدەر بولىگىندە كونستيتۋتسيانىڭ 13-بابىنىڭ 2-تارماعىنا جانە 14-بابىنا سايكەس كەلمەيدى دەپ تانىدى. قولدانىستاعى زاڭنامادان م ۇلىكتىك قيىن جاعدايدا قالعان ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇرالدار (مەملەكەتتىك باج مولشەرىن ازايتۋ, ونى تولەۋدەن بوساتۋ, تولەۋدى كەيىنگە قالدىرۋ, ءبولىپ تولەۋ جانە باسقالار) الىپ تاستالعاننان كەيىن تۋىنداعان ولقىلىق اركىمنىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن سوت ارقىلى قورعاۋ جونىندەگى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتى تولىق ىسكە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى دەپ ەسەپتەپ, ۇكىمەتتى ءۇش ايدان كەشىكتىرمەي پارلامەنت ماجىلىسىنە سوتتارداعى مەملەكەتتىك باج تولەۋ ماسەلەلەرىن قۇقىقتىق رەتتەۋدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىن ەنگىزۋگە مىندەتتەدى.
سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق سوت بيىلعى ماۋسىمدا ن. دەگەن ازاماتتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جوعارعى سوتتىڭ «سوتتاردىڭ بالا اسىراپ الۋ جونىندەگى زاڭنامانى قولدانۋ پراكتيكاسى تۋرالى» 2016 جىلعى 31 ناۋرىزداعى №2 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنىڭ 3-تارماعى بەسىنشى ابزاتسىنىڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن تەكسەرىپ, ونى نەگىزگى زاڭعا سايكەس كەلمەيدى دەپ تانىدى. ءسويتىپ, وڭايلاتىلعان تارتىپپەن بالا اسىراپ الۋ تۋرالى سوتقا ارىز بەرگەن كەزدە مولەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق ساراپتاما قورىتىندىسى بولۋ مىندەتتىلىگى تۋرالى قوسىمشا يمپەراتيۆتىك تالاپ كونستيتۋتسيالىق ەمەس ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى. سەبەبى سوتتار ءۇشىن مۇنداي قورىتىندىنىڭ بولماۋى ازاماتتىڭ ارىزىن قاراۋسىز قالدىرۋعا نەگىز بولىپ كەلدى. وسى ءراسىم مەملەكەتتىك ورگاندار مەن سوتتاردىڭ بالا مۇددەلەرىن بارىنشا قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىنە سايكەس كەلمەيدى. بۇل – قازاقستان راتيفيكاتسيالاعان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياسىنىڭ تالابى.
قازىر كونستيتۋتسيالىق سوت تاعى ءبىر كوكەيكەستى ماسەلەنى – سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن ازاماتتار كوپتەن بەرى كوتەرىپ كەلە جاتقان «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 13-بابىنىڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن تەكسەرۋ ۇستىندە.
ءبىر ايتا كەتەتىن جايت – بيىلعى 20 ماۋسىمدا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا جاريالانعان كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋىندا اتاپ وتىلگەنىندەي, وسى مەملەكەتتىك ورگانعا كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردىڭ 41 پايىزى سوت شەشىمدەرىمەن كەلىسپەۋگە قاتىستى بولىپ شىققان. الايدا مۇنداي وتىنىشتەردى قاراۋ كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايدى. ارىزدانۋشىلاردىڭ 26 پايىزى عانا زاڭدار مەن باسقا دا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن تەكسەرۋدى سۇراعان.
تۇيىندەي ايتساق, كونستيتۋتسيالىق سوت قازىردىڭ وزىندە اتا زاڭدا ايقىندالعان ادام قۇقىقتارىنا اراشاشى بولىپ وتىر دەۋگە تولىق نەگىز بار.