تاياۋدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ استانا قالاسىن دامىتۋعا ارنالعان جيىن وتكىزدى. باسقوسۋدا مازمۇندى اڭگىمە ءوربىدى. ەلوردانىڭ جىلدار بويى جيناقتالعان ماسەلەلەرى دە ءسوز بولدى.
ەلوردا قايتسە جايلى شاھارعا اينالادى؟
استانانى جوسپارلاۋ كەزىندە ءبىز بۇرىنعى ەسكىرگەن ويلاۋ جۇيەسىنەن اسا المادىق. كولىك جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسى وبلىستىق تسەلينوگراد دەڭگەيىندە قالىپ قويدى. سول كەزدە قالادا 100-150 مىڭنان اسپايتىن تۇرعىن تۇرسا, 20-30 مىڭ اۆتوكولىك بولاتىن. قازىر استانادا 1,5 ملن-عا جۋىق ادام تۇرادى, ال كولىك سانى جارتى ملن-عا جۋىقتادى. سونىڭ سالدارىنان بۇكىل شاھاردا كولىك كەپتەلىسى ورىن الادى. بۇل ماسەلەنى 100-200 مەتر سايىن قويىلعان باعدارشامدار دا قيىنداتا تۇسەدى. تاڭ مەن كەشتە عانا ەمەس, كۇنى بويى تۇرعىندار بىتپەيتىن كەپتەلىسكە ۋاقىت جوعالتۋعا ءماجبۇر. ەگەر بۇل باعىتتا وڭتايلى ارەكەتكە كوشپەسەك, 5-10 جىلدان كەيىن, اسىرەسە قالا ورتالىعى اۆتوكولىكتىڭ باتپاعىنا اينالۋى عاجاپ ەمەس.
مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر, دۇكەندەر مەن ءدامحانالار, مادەنيەت جانە سپورت كەشەندەرى تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. ال بۇل جەردە اۆتوتۇراقتار بەلدەۋىن جوسپارلاۋدا ەشكىم مۇلدەم ويلانباعان دا سىقىلدى. ويتكەنى كولىك قوياتىن ورىن جوق. اۆتوتۇراق – تىپتەن جەكە تاقىرىپ, بۇل قىزمەت رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىس ورتالىعىندا, الماتى مەن استانادا كولىك يەلەرىنىڭ بىتپەيتىن پروبلەماسىنا اينالعان. وسىنىڭ بارلىعى تۋىنداعان ماسەلەلەردى كورىپ, شەشۋدى ۇيرەنبەگەن ناقتى ءبىر شەنەۋنىككە عانا ەمەس, بۇكىل مەملەكەتكە, ونىڭ بارلىق قۇرىلىمدارىنا قاتىستى ازاماتتاردىڭ قارسىلىعىن تۋدىرىپ وتىر.
نەلىكتەن قىرۋار قارجى قۇيىلعان ەلوردامىز سوناۋ كەڭەس زامانىندا وسىدان 50, ءتىپتى ودان دا كوپ جىل بۇرىن جاسالعان باس جوسپار بويىنشا سالىنىپ كەلەدى؟ قالانىڭ تار كوشەلەرى مەن كوپقاباتتى ۇيلەر سالىنعان داڭعىلدارىنا قاراپ, باسقا قالاي ايتۋعا بولادى؟ نەلىكتەن اۋەجايدان قالا ورتالىعىنا دەيىنگى 20 شاقىرىم جول ءجۇرۋ ءۇشىن لوندون, ىستانبۇل, شانحاي, دۋباي, بانگكوك, باكۋدە 5, 10, 15, 20 ملن حالقى بار ت.ب. قالالاردا جوق كوپتەگەن باعدارشامدى توسۋىمىز كەرەك؟ ياعني دامىعان قالالارداعى كوپساتىلى, كوپجولايرىقتى, كوپجەلىلى جولداردىڭ ۇلگىسىن باتىل ەنگىزۋ قاجەت. الەمنىڭ كوپتەگەن استانالارىندا ادامدار قالانىڭ ءبىر شەتىنەن ءبىر شەتىنە تەز جەتەدى. كوبىندە كولىك كەپتەلىسى دەگەن تۇسىنىك جوق. جولدار حالىقتىڭ وسىمىنە ەسەپتەلىپ سالىنادى, كەدەرگىسىز ءجۇرۋ ءۇشىن ەرەجەگە سايكەس ءبىر باعىتتا كەم دەگەندە 6-8 جولاق بولادى. ەكىنشى, ءۇشىنشى جەلى بويىنشا ميلليونداعان قالا تۇرعىنى قالانىڭ شەتىنەن ورتالىعىنا ازداعان ۋاقىتتا جەتەدى. ەلوردامىزدا وسىنداي ۋاقىتتىڭ باعاسىن سەزىنەتىن باقىتتى ءسات قاشان تۋار ەكەن؟
مەملەكەت باسشىسى ءوز بايانداماسىندا ەلورداداعى لرت قۇرىلىسىنىڭ شىعىنعا ۇشىراتقانى جانە ءتيىمسىز بولعانى تۋرالى اتاپ ءوتتى. راسىندا بۇل جوبا اۋقىمدىلىعى مەن شىعىندىلىعى جاعىنان تاۋسىلىپ بىتپەس جەمقورلىق داۋ-شارلاردى ايتپاعاننىڭ وزىندە ەلىمىزدەگى ميللياردتاعان قارجىنى جەلگە ۇشىردى. استاناعا لرت-نىڭ قاجەتى دە جوق. بۇل انىق. ويتكەنى قالا تۇرعىندارىنىڭ 80 پايىزى جەكە اۆتوكولىكپەن جۇرەدى. ءتىپتى كەيبىر وتباسىلاردا 2-3-تەن اۆتوكولىك بار. وندا لرت قۇرىلىسىنىڭ قاجەتتىلىگى قانشالىق؟ وعان جۇمسالعان تريلليونداعان قارجىنى كولىك ماگيسترالىن جاقسارتۋعا, مەكتەپ پەن بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان ۇيلەر قۇرىلىسىنا جۇمساعان الدەقايدا وڭ بولار ەدى.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن استانانىڭ «اقىلدى قالا» رەتىندە دامۋىنا كوپ كوڭىل بولدىك. ورتالىقتاعى جاسىل ايماقتاردىڭ كەڭەيۋى جانە ءالى قۇرىلماعان جاڭا ماسسيۆتەر تۋرالى جازعان ەدىك, بىراق سول كۇيى ورىندالعان جوق. دەگەنمەن وسى ماقساتتارعا بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. ەلوردانىڭ كۇيىپ تۇرعان پروبلەمالارىنىڭ بۇل ءتىزىمىن شەكسىز جالعاستىرۋعا بولادى.
قازىر استانالىقتار مەكتەپ, بالاباقشا مەن اۋرۋحانا قۇرىلىستارىن جوسپارلاۋدىڭ جوقتىعىنان تۇنشىعا باستاعانداي اسەردە قالاسىز. مىسال كەلتىرەيىك. احمەت بايتۇرسىن ۇلى كوشەسىندە ورنالاسقان №72 مەكتەپ-ليتسەي ءاۋ باستا 1,5 مىڭ وقۋشىعا ەسەپتەلگەن. اتالعان مەكتەپتە قازىر 5 مىڭنان استام بالا وقيدى. 2022-2023 وقۋ جىلىندا 21 ءبىرىنشى سىنىپقا بالا قابىلدادى. تۇراقتى حالىق ءوسىمى مەن وي-جوسپارسىز سالىنعان تۇرعىن ۇيلەرگە قاراپ بۇل اۋماقتا ءالى قانشاما وقۋشى ورنىنىڭ تاپشىلىعى بار ەكەنىن پايىمداۋ قيىن ەمەس. نەمەسە ەلوردا ىرگەسىندە تۇرعان قوسشى قالاسىنداعى باستاپقى جوبادا 1,1 مىڭ وقۋشىعا ارناپ سالىنعان مەكتەپتە 5,2 مىڭ بالا وقيتىنىن نازارعا الايىق. مۇندا باقانداي 18 ءبىرىنشى سىنىپ بار. سوڭعى ەكى جىلدا بىردە-ءبىر پەداگوگ جۇمىسقا قابىلدانباعان. مۇنداي اۋىر جۇكتەمەمەن كىم جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى؟ كەيبىر باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرى ءبىر مەزەتتە ءۇش سىنىپقا ساباق بەرەدى. ال بيىل بۇل اۋداندا تاعى جاڭادان كوپقاباتتى ۇيلەر سالىنباق.
ورتا مەكتەپتىڭ تۇجىرىمداماسىندا ءار مەكتەپتە 600-700 وقۋشىدان اسپاۋى كەرەك دەگەن قاعيدا بەكەر ەمەس. ونى ءوز ۋاعىندا ۋشينسكي, سۋحوملينسكي, التىنسارين, اموناشۆيلي سەكىلدى كورنەكتى پەداگوگتەر دالەلدەگەن. سوندا عانا پەداگوگتەر قۇرامى مۇعالىمدىك مىندەتىن ساپالى ورىنداي الادى. ال ءبىزدىڭ مەكتەپتەر ءوز جۇكتەمەسىنەن 2-3 ەسە, كەيبىرى 4-5 ەسەگە اسىپ كەتكەن. بۇكىلالەمدىك تاجىريبەگە سايكەس سىنىپتاردىڭ تولىمدىلىعى بىزدەگىدەي ءار سىنىپقا 40-42 وقۋشىدان ەمەس, 22-25 وقۋشىدان اسپاۋعا ءتيىس.
مۇنداي ماسەلەلەر ءتىپتى حالقىنىڭ سانى جاعىنان استاناعا ءالى جەتپەگەن مەگاپوليس قالالاردا ءوز شەشىمىن تاۋىپ جاتىر. ايماقتار تۋرالى ايتپاعاننىڭ وزىندە. ەلىمىزدىڭ جاقسى دامىپ كەلە جاتقان وبلىس ورتالىقتارىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. كەيىنگى جىلدارى بۇل قالالاردىڭ كوپشىلىگى مەگاپوليستەرگە اينالدى, ولاردىڭ ىشىندە جايلى پاتەرلەرى بار كوپقاباتتى ۇيلەر بوي كوتەردى. الايدا جەرگىلىكتى بيلىك وسى ءزاۋلىم ۇيلەردەگى تۇرعىندارعا ارنالعان مەكتەپ سالۋدى قولعا العان جوق. ساپالى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى – دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندەگى مەملەكەت دامۋىنىڭ باستى فاكتورى.
2010 جىلى ماسكەۋدەگى ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى مەكتەپتى اقتوبە وبلىسى قايتا جاڭعىرتىپ, ەڭ زاماناۋي ەلەكتروندىق-تەحنيكالىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتتى. قازىر مەكەمە – ماسكەۋدىڭ بەتكەۇستار مەكتەپتەرىنىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار بۇل مەكتەپ تاعى 8 مەكتەپتىڭ ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنا اينالدى. قوسشىداعى №2 مەكتەپتىڭ ءبىر وزىندە عانا 5 مىڭنان استام بالا وقىسا, ماسكەۋدىڭ جاڭاعى 9 مەكتەپتە بار بولعانى 4,5 مىڭ بالا ءبىلىم الادى. وسى 9 مەكتەپتىڭ بارلىعى ءبىر اۋىسىمدا جۇمىس ىستەيدى. ءار سىنىپتاعى بالا سانى 24-25-تەن اسپايدى. جالپى, ماسكەۋدە مەكتەپتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءبىر اۋىسىمدا وقىتادى.
نەمەسە گۇرجى ەلىنىڭ استاناسى ءتبيليسيدىڭ ورتالىعىنداعى «بيست» مەكتەبىن الايىق. بۇل ەلدىڭ اۋماعى دا ۇلكەن ەمەس. سولاي بولا تۇرسا دا, بارلىعى 650 وقۋشى عانا بار, ءبىر اۋىسىممەن وقيدى, ءار سىنىپتا 20 ادامنان اسپايدى. تاڭعالارلىعى, مەكتەپتىڭ ساپالى سپورت بازاسى بار, ەكى فۋتبول ستاديونى, باسسەينى, بىرنەشە سپورت زالى, ۆولەيبول الاڭى, باسكەتبول الاڭقايى, جۇگىرۋ جوللاقتارى جانە باسقا دا كەشەندەرى جۇمىس ىستەيدى. كۇن سايىن ساباقتان سوڭ ساعات 15.00-دەن 17.00-گە دەيىن وقۋشىلاردىڭ ءبارى كەستە بويىنشا سپورت ۇيىرمەلەرىندە جاتتىعادى. ياعني فاكۋلتاتيۆتى تۇردە ەمەس, كەشەندى تۇردە جۇيەلى شۇعىلدانادى. بۇقارالىق سپورتتى وسىلاي دامىتۋ كەرەك. جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن وسىلاي ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ قاجەت.
ەلدەگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قالىپتاسقان جاعدايعا قاراعاندا بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابا الماي وتىرمىز. استانادا ىرىلەنگەن مەكتەپ قۇرىلىستارىن سالۋ جوسپارى تۋرالى ايتىلادى. الايدا ساپالى ءبىلىم بەرۋ ماقساتىندا وقۋشىلار مەن سىنىپتار سانىن شەكتەيتىن مەكتەپ جوبالارىن ويلاستىرعان ابزال.
گازداندىرۋ تۋرالى دا ايتا كەتەلىك. قولىمىزداعى دەرەككە سايكەس استاناعا گاز ماگيسترالى 2019 جىلى تارتىلدى. نەلىكتەن سودان بەرى ءتورت جىل وتسە دە ەلوردالىق جەو مەن جەكە سەكتورداعى 30 مىڭنان استام ءۇي مەن كوتتەدجگە كوگىلدىر وتىن تارتىلماي جاتىر؟ استانا مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى ەلدى مەكەندەر بىرنەشە ونداعان ميلليون توننا كومىر جاعادى, اۋانى لاستايدى. كومىر ءوندىرۋشى كومپانيالارعا ما, الدە بيلىك تۇتقاسىن ۇستاۋشىلارعا ما؟ تەك وسى ماقساتقا عانا ەلوردا 5 ملن تونناعا جۋىق كومىر جاعادى ەكەن. سونداي-اق استانانىڭ 100 شاقىرىم اينالاسىندا ورنالاسقان جەو 15-20 ملن توننا كومىر جاعادى. وسىنىڭ سالدارىنان اتموسفەراعا جۇزدەگەن توننا ۋلى زات شىعارىلادى, ەلوردا اسپانىن لاستايدى. سوندىقتان دا استانا الەمنىڭ ەڭ لاستانعان قالالارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
پرەزيدەنتتىڭ ايتقان ماسەلەلەرى وزەكتى دە وتكىر. ۇكىمەتكە دە, جەرگىلىكتى بيلىككە دە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ەگەر جاقىن ارادا قالا باسقارۋدا تۇبەگەيلى بەتبۇرىس بولماسا, استانانىڭ ەكىنشى مۇمكىندىگى بولماي ما دەگەن ۋايىم بار...
بۇكىل قۇرىلىمعا تۇبەگەيلى وزگەرىس كەرەك
ازاماتتارىمىز كۇندەلىكتى ءومىردى جەڭىلدەتەتىن وڭ قۇبىلىستار مەن قۇرىلىمداردىڭ باعاسىن الدەقاشان بەرگەن. مىسالى, ەلەكتروندى ۇكىمەتتى, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەر جۇيەسىن الايىق. وعان سونىمەن قاتار سۋپەرماركەتتەر مەن امبەباپ دۇكەندەردىڭ كەڭەيتىلگەن جەلىسىن, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ حالىققا قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋ جۇيەلەرىن, ت.ب. جاتقىزۋعا بولادى. بىراق قاجەتتىلىگى اقتالماعان, سالالار مەن وڭىرلەردىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەگەن جوبالار دا بار. ءدال سول كلاستەرلەردى, الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىن, باسقا دا شالا قۇرىلىمدار بيۋروكراتيالىق-اكىمشىلىك اپپاراتتىڭ سانىن كوبەيتكەننەن باسقا ەشقانداي پايدا اكەلگەن جوق.
بۇگىندە ەلىمىزدە كاسىپورىنداعى جاۋاپتى ماماننان باستاپ جالپى مەملەكەت باسشىسىنا دەيىن بارشا ازاماتتىڭ, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلاردىڭ نازارىندا, كوڭىلىندە, جۇرگەن ماسەلە كوپ. اڭگىمە, ەڭ الدىمەن, كەيبىر مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ باسقالارمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ تەتىكتەرى تۋرالى, سونداي-اق «ۇكىمەت – پرەزيدەنت», «ۇكىمەت – پارلامەنت», «ۇكىمەت – اكىمدىكتەر (وڭىرلەر)», «ۇكىمەت – قوعام» قاتىناسى تۋرالى.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە بۇل تەتىكتەر نەگىزىنەن قاعاز جۇزىندە عانا قالىپ وتىر. ءار مينيستر ءوز ءپروفيلىنىڭ جالپى ماسەلەلەرىن عانا بىلەدى, ال ايماقتاردا نە اتقارىلىپ جاتقانى وعان بەيمالىم, قۇددى بۇل نىسانداردىڭ بارلىعى ناقتى اۋماقتاردا ەمەس, ونىڭ كەڭسەسىندە تۇرعانداي. سالالىق مينيسترلىكتەردىڭ ايماق اكىمدەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلى – مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ەڭ وسال تۇسى. نەگىزى جەكە سەكتورلاردا دا, ناقتى اۋماقتاردا دا ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزىن نىعايتۋعا ءتيىستى ەمەس پە؟ ايماقتاردى دامىتۋدا تەپە-تەڭدىك بولماسا, ەل دامۋىندا قانداي ىلگەرىلەۋشىلىك بولادى؟ ەگەر جەكەلەگەن سالالار «تىكەلەي جانە شەتەلدىك» ينۆەستيتسيالاردىڭ تولاسسىز قۇيىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, ۇنەمى ارتتا قالىپ وتىرسا, باسقا نە دەيمىز؟
ۇكىمەتتىڭ ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ارنالعان كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت كەيىنگى 15 جىلدا ازىق-ت ۇلىك باعاسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان باعاعا وسكەن. وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا (2022 جىل) ينفلياتسيا 21,3%-دى قۇراپ, شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەنىن اتاپ كورسەتتى. ۇسىنىلعان شارالار وندىرىستەن ساتۋعا دەيىنگى بۇكىل تىزبەكتى ءجۇرىپ ءوتۋ جانە باعانىڭ وسۋىنە نە ىقپال ەتەتىنىن ءتۇسىنۋ بولدى. نارىقتى وتاندىق ونىممەن تولتىرۋ جانە ءوندىرىس فاكتورلارىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ ماسەلەسىنە ۇرانسىز, ۋادەسىز جان-جاقتى, ويلاستىرىلعان تۇردە قاراۋ كەرەك. «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى باسقارۋدىڭ قازىرگى ۇلگىسى سالانىڭ الەۋەتىن اشا الماي وتىر» دەگەن باعا وتە ادىلەتتى. ۇكىمەتتىڭ الدىندا اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ تۇراقتى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇر».
بۇل جەردە تۇراقتاندىرۋ قورلارىن ءتيىمدى پايدالانىپ, كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ, قىزمەتىن اشىق ەتىپ, سىبايلاس جەمقورلىق سحەمالارىنان قورعاۋىمىز كەرەك. ولاردىڭ ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىمەن ءوزارا ارەكەتىن كۇشەيتىپ, الەۋەتىن پايدالانعان دۇرىس. ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساقتاۋ جانە وتكىزۋ ينفراقۇرىلىمى زامان تالابىنان الدەقاشان ارتتا قالعانى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. كەيدە ءدال وسى نارسە قىزمەت ۇسىنۋ جانە باعانى شارىقتاتۋ ارقىلى ءبىزدىڭ ولقىلىقتارىمىزدىڭ ورنىن تولتىراتىن كوپتەگەن دەلدالدىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتىپ, باعانىڭ وسۋىنە سەبەپ بولادى. ۇكىمەت ءبىرىنشى كەزەكتە وبلىس اكىمدەرىمەن بىرلەسىپ, كوكونىس قويمالارىن, كوتەرمە ساۋدا ورتالىقتارىن سالۋعا, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ كۇشەيەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ماركەتينگتىك كووپەراتيۆتەر قۇرۋعا, تۇتاستاي العاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ زاماناۋي ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بيزنەسكە كومەكتەسۋى كەرەك.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ادىلەتتى مەملەكەتكە, ياعني بارلىق تۇرعىندارعا, اسىرەسە ەكونوميكالىق سالادا تەڭ مۇمكىندىك بەرەتىن قوعامعا قاراي قادام باسۋ يدەياسىن ەرەكشە اتاپ وتەدى. كەيىنگى وتىز جىلدا ءبىز كاسىپكەرلىك جۇيەنى دامىتۋمەن مەيلىنشە تاباندى تۇردە اينالىستىق.
وسى سالادا وتاندىق بيزنەس قانا ەمەس, جالپى مەملەكەت ماقتانا الاتىن ناتيجەلەر بار. ءتيىمدى ارەكەت ەتەتىن كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدار مىسالىن ءار ايماقتان تابۋعا بولادى. دەگەنمەن ۇكىمەت تاراپىنان مۇنداي تاجىريبەنى بارلىق سالادا جەتىستىككە اينالدىرۋ, مەرزىمىن ۇزارتۋ, اۋقىمىن كەڭەيتۋگە ارنالعان شارالاردى ءالى بايقاعان جوقپىز. جاپپاي كاسىپكەرلىكتى, الەۋمەتتىك بيزنەستى, گەندەرلىك كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ساياساتىنا كوشۋ تۋرالى بۇرىن ايتىلعان يدەيالار دا تىنىشتالىپ قالدى.
ۇكىمەتتىڭ قازىرگى ساياساتى, ەڭ الدىمەن, بارلىق مۇددەلى تاراپتارمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋگە باعىتتالۋى كەرەك. جىلدان-جىلعا سانى ارتىپ كەلە جاتقان جوعارى وقۋ ورىندارى, كوللەدجدەر مەن مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ الەۋەتىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق ايماقتاردا, سالالار مەن قىزمەتتەردە ولارعا كوبىرەك مۇمكىندىكتەر بەرۋ قاجەت. ولار وسى ەلدە تۇرۋى جانە ونى دامىتۋى كەرەك, ال ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز – وسى ماسەلەگە بەلسەندى تۇردە ارالاسۋ.
ەلىمىزدىڭ ميلليونداعان ازاماتتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتە الاتىنداي كەڭ بايتاق اۋماعى بار. قاي كەزدە بولسىن قۋاتتى اۋىل شارۋاشىلىعى بولدى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءداندى داقىلداردىڭ, استىق شارۋاشىلىعىنىڭ, اسىرەسە شەتەلدەردە جوعارى سۇرانىسقا يە قاتتى بيدايدىڭ دامۋىنا مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ءداستۇرلى باسىمدىققا يە بولۋى ايتارلىقتاي كۇش بەردى. بىراق وسىنداي جاعدايدا دا 70-جىلدارى تەك قوي سانىن 50 ميلليونعا جەتكىزۋ مىندەتى قويىلدى, شوشقا مەن ءىرى قارا مال سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن جاپپاي مال شارۋاشىلىعى كەشەندەرى سالىندى. بۇگىنگى تاڭدا ول ەكسپورتتىق ءونىم وندىرۋگە, سونىڭ ىشىندە تمد ەلدەرىندەگى ەڭ جاقىن كورشىلەرىمىز ءۇشىن كىرىسى كوپ سالا بولىپ وتىر. الايدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن ازىرلەۋشىلەر اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بۇرىنعى دامۋ تاجىريبەسىن ەسكەرگىسى كەلمەيدى.
ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىعى – كوپ ەتنوستى مەملەكەت بولۋى جانە ولاردىڭ باسىم بولىگى بۇرىننان وسى ەلدە تۇراتىن ازاماتتار. بۇعان دەيىن جۇرگىزگەن ۇكىمەت ساياساتى ەلدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدى رەتتەي المادى. وتىز جىلدا قازاقستاننان 4,2 ميلليوننان استام ازامات كوشىپ كەتتى. ولاردىڭ كوبى ەرىكسىز كوشتى دەۋگە نەگىز بار. وسىعان وراي سىرتقا كەتەتىندەردى تەجەيتىن, كوشى-قوندى قىسقارتۋ جونىندەگى ۇلتتىق باعدارلاما ازىرلەۋ ۇكىمەتتىڭ, سونداي-اق بۇكىل مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بەدەلىن جانە حالقىمىزدىڭ وعان دەگەن سەنىمىن ارتتىرار ەدى.
دەگەنمەن, ەڭ باستىسى, مۇنداي جالپىمەملەكەتتىك باعدارلاما بىلىكتى جۇمىس كۇشىنىڭ, اسىرەسە اقىل-وي اعىنىن – ينتەللەكتۋال ازاماتتاردىڭ ميگراتسياسىن ايتارلىقتاي ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ ارتىقشىلىعىمىز, بۇل كادرلار قازىردىڭ وزىندە ەلدىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىنا بەيىمدەلگەن. ماسەلەنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. مىسالى, قانداستارعا ارنالعان الەۋمەتتىك باعدارلامالار قوسىمشا شىعىنداردى قاجەت ەتپەيدى. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ تەك مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, كوممەرتسيالىق جانە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىعىنا اينالۋعا ءتيىس.
بۇل جەردە اڭگىمە تەك ەڭبەكاقى تولەۋدە ادىلدىكتى ۇستانۋ, الەۋمەتتىك پاكەتتى ساقتاۋ جانە ۇلعايتۋ, سونداي-اق بارلىق ازاماتتارعا الەۋمەتتىك تۇرعىدا كوتەرىلۋگە ناقتى مۇمكىندىكتەر بەرۋ تۋرالى. سولاي ىستەگەن جاعدايدا بيلىك رەسپۋبليكاداعى بارلىق كوپۇلتتى حالىقتىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن وياتىپ قانا قويماي, ەميگرانتتارعا ارنالعان الەۋمەتتىك پاكەتتەرگە, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, كادرلار دايارلاۋعا جانە قايتا دايارلاۋعا, ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا, ت.ب. جۇمسالاتىن بيۋدجەتتىك شىعىنداردى ايتارلىقتاي قىسقارتار ەدى. مۇنداي ۇستانىم سونىمەن قاتار ءبىزدى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن باستاپ الەمنىڭ بىرقاتار زاماناۋي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ەلدەرىندەگىدەي شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنە تاۋەلدىلىكتەن قۇتقارادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىل 27 ساۋىردە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وتىرىسىندا ايتقان ء«بارىمىز ءبىر جەردىڭ پەرزەنتىمىز, ءبىر حالىقتىڭ بالاسىمىز, كەڭ بايتاق دالامىزدا بارىمىزگە ورىن بار», دەگەن ءسوزىن قۇپتايمىز. وسى ويدى جالعاستىرا وتىرىپ, ءبارىمىز كەز كەلگەن ازاماتتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن جاڭا ەتنوساياساتتىڭ اسپەكتىلەرىن تولىقتاي ءتۇسىنۋىمىز كەرەك دەپ ايتقىم كەلەدى. بۇل – ءبارىمىز نازار اۋدارۋعا ءتيىس جالپىۇلتتىق كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە. قازاقستاننىڭ بارلىق ەتنوسىنا جەتكىزۋ – ەلىمىزدە ءارتۇرلى تىلدە جارىق كورەتىن باق-تاردىڭ باستى ءارى ماڭىزدى مىندەتى. سوندا بىرلىك پەن ءوزارا تۇسىنىستىك يدەيالارى مەن قۇندىلىقتار كوپۇلتتى حالقىمىزدى العا جەتەلەيدى.
ەلىمىزدەگى قازىرگى جاعداي «ۇكىمەت ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ ماقساتىندا جاسالاتىن شارالار مەن وعان جۇمسالاتىن كۇش-جىگەردىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولا الا ما؟» دەگەن باستى سۇراققا جاۋاپ بەرۋدى تالاپ ەتەتىنى انىق. بالكىم, بۇل ومىرلىك ماڭىزى بار سۇراقتىڭ جاۋابى ادىلەتتى قازاقستان قۇرامىز دەگەن ءۇمىتىمىزدى ۇرلەي تۇسەتىن شىعار.
ءبىز اۋىرتپالىعى كوپ, وتە كۇردەلى جولدىڭ باسىندا تۇرمىز. بۇكىل قۇرىلىمعا تۇبەگەيلى وزگەرىس كەرەك. ول ءۇشىن ۇكىمەت كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىك پەن سالاارالىق ابىگەردەن باسىن كوتەرۋگە ءتيىس. ەلىمىزدى قارىشتاپ دامىتۋ ءۇشىن باعىت-باعداردى ايقىنداپ, جوبا-جوسپارلارىمىزدى تۇزەۋ ماڭىزدى.
ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى