ماسس-مەديا: مارتەبەسى مەن ماسەلەسى

وسىعان وراي, بۇقارالىق اقپارات سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان – اقپارات جانە قوعام­دىق دامۋ مينيسترلىگى بۇدان شيرەك عاسىرداي بۇرىن قابىل­دانعاندىقتان, بۇگىنگى اقپا­راتتىق تەحنولوگيالار زامانى­نىڭ تالابىنا ىلەسە الماي قال­عان «بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى تۋرالى» زاڭنىڭ ورنىنا «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن ينتەرنەتتەگى جەلىلىك باسى­لىمدارعا جۇكتەلەتىن مىندەت پەن جا­ۋاپكەرشىلىكتى تەڭەستىرگەن زاما­ناۋي قۇجاتتى ۇكىمەت ماقۇل­داپ, وتكەن ماۋسىم ايىندا ءما­جىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ قاراۋىنا ۇسىندى.

اتالعان زاڭ جوباسى اۋەلى اشىق نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى­لەر ينتەرنەت-پورتالىندا قوعامدىق تالقىلاۋدان ءوتتى. ونىڭ بارىسىندا مۇددەلى جۋر­ناليستىك قوعامداستىق, نەگىزى­نەن, ەكى ماسەلە جونىندە الاڭ­داۋ­شىلىق ءبىلدىردى. ءبىرىنشىسى – قىل­مىستىق كودەكستىڭ ء«جۋرناليستىڭ زاڭدى­ كاسىبي قىزمەتىنە كەدەرگى جاساۋ» دەپ اتالاتىن 158-بابىن سيرەك قولدانىلۋىنا بايلانىس­تى قىلمىسسىزداندىرۋ تۋرالى جاڭا نورما. ول جۋرناليستەر تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. شىن مانىندە, جۋرناليستەردىڭ كاسىبي قىزمەتىندەگى قۇقىقتىق مارتەبەسىن مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەرمەن جانە قۇقىق قورعاۋ­شىلارمەن تەڭەستىرىپ تۇرعان بۇل باپتى الىپ تاستاۋ باق وكىل­دەرىنىڭ بەدەلىن ءتۇسىرىپ قانا قويماي, ولارعا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن ەدى.

ءادىل سىنعا قۇلاق اسقان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى قىلمىستىق كودەكس­تىڭ 158-بابىنا قاتىستى تۇزەتۋدى زاڭ جوباسىنان الىپ تاستادى.

ەكىنشىسى – ءباسپاسوز كارتاسىن ەنگىزۋ تۋرالى جاڭاشىلدىق. زاڭ جوباسىندا وعان ء«باسپاسوز كارتاسى – جەڭىلدەتىلگەن اككرە­ديتتەۋ قۇقىعىن جانە وسى زاڭدا كوزدەلگەن قۇقىقتاردى بەرەتىن ءجۋرناليستىڭ (بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلىنىڭ) ەرەكشە مارتەبەسىن راستايتىن قۇجات جانە (نەمەسە) ەلەكتروندىق قۇ­جات» دەگەن انىقتاما بەرىلگەن. بۇ­عان قوسا, زاڭ جوباسىنىڭ 26-با­بىندا: «بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارى اقپاراتقا يە­لىك ەتۋشىلەردىڭ, قوعامدىق بiر­لەس­تiكتەر مەن ۇيىمداردىڭ كەلi­سۋى بويىنشا ولاردىڭ جانىن­دا ءوز جۋرناليستەرiن اككرە­ديت­تەي الادى. ءباسپاسوز كار­تا­لارىنىڭ يەلەرى ءۇشىن اك­ك­رەديت­تەۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن ءتار­تىبى قولدانىلادى», دەپ تاي­عا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىلعان. ءباسپاسوز كارتاسىن الۋ ءۇشىن ءجۋرناليستىڭ ءتيىستى نەمەسە ساباقتاس ماماندىق بويىنشا جوعارى ءبىلىمى تۋرالى ديپلومى بولعان كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى سالاسىندا كەمىندە 3 جىل جۇ­مىس تاجىريبەسىنىڭ بولۋى, ال ونداي ديپلومى بولماعان كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سالاسىندا كەمىندە 5 جىل جۇمىس تاجىريبەسىنىڭ بولۋى, سونداي-اق ۋاكىلەتتى ورگاندا ەسەپكە قويىلعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالىمەن ەڭبەك نەمەسە وزگە دە شارتتىق قاتىناستاردا بولۋى تالاپ ەتىلمەكشى. بۇل جاڭا نورما قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس قىزمەت ىستەپ جۇرگەن تاجى­ريبەلى جۋرناليستەرگە اككرەديتتەۋ كەزىندە ارتىقشىلىق بەرگەنىمەن, ءباسپاسوز كارتاسىن الا الماعان باق وكىلدەرىنىڭ بۇرىنعى تارتىپپەن اككرەديتتەۋ­دەن وتۋىنە كەدەرگى كەلتىرمەيدى دەپ بىلەمىز. سوندىقتان دا الەۋمەتتىك جەلىدەگى سىڭارجاق پىكىرلەرمەن كەلىسۋ قيىن. زاڭ جوباسىندا قالدىرىلعان وسى جاڭاشىلدىق جۋرناليس­تەر جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ قانا قويماي, مەملەكەتتiك ورگاندار, قوعامدىق بiرلەستiكتەر مەن ۇيىمدار قىزمەتى تۋرالى جاريا­لانىمداردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز.

جۋرناليستىك قوعامداس­تىق زاڭ جوباسىنداعى رەسمي حابارلارعا جاتپايتىن اقپاراتتى بەرۋ تۋرالى سۇراۋ سالۋعا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بۇرىنعى جەتى جۇمىس كۇنىنىڭ ورنىنا, بەس جۇمىس كۇنى ىشىندە جاۋاپ بەرۋى جونىندەگى تۇزەتۋدى قۋانا قۇپتاپ وتىر. سونداي-اق «تەرىسكە شىعارۋ نە جاۋاپ بەرۋ قۇقىعى» تۋرالى باپ «وسى باپتا كورسەتىلگەن قۇقىقتاردىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قويىلاتىن تالاپتار بويىنشا تالاپ قويۋ مەرزىمى وسىنداي مالىمەتتەر بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان كۇننەن باستاپ ءۇش جىلدى قۇرايدى» دەگەن ابزاتسپەن تولىقتىرىلماقشى. قولدانىستاعى «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭدا قاراستىرىلماعان بۇل جاڭا نورما باق رەداكتسيالارى­نىڭ قۇقىقتىق جاعدايىن ال­دە­قاي­دا جاقسارتاتىنى ءسوز­سىز. سەبەبى ولار ءتىپتى جيىرما-وتىز جىل بۇرىن جارىق كورگەن جا­ريالانىم­داردا كورسەتىلگەن مالىمەتتەر ءۇشىن تەرىسكە شىعارۋ اقپاراتىن جاريالاۋعا نەمەسە زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋگە ءماجبۇر بولىپ كەلدى. بۇل رەتتە ۇلىبريتانيانىڭ 1996 جىلى قابىلداعان جالا جابۋ تۋرا­لى زاڭىنا سۇيەنىپ, تالاپ قويۋ مەر­زىمىن ءبىر جىلمەن شەكتەۋدى ۇسىن­عان ساراپشىلار, جۋرناليستەر مەن زاڭگەرلەر دە بار. البەت­تە, بۇل ماسەلەنىڭ تۇپكىلىكتى شەشى­مىن ەندى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ايتۋعا ءتيىس.

بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىن قارجىلاندىرۋعا قاتىستى جاڭاشىلدىقتار مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس باق-تار­دى قارجىلاي قولداۋعا جانە قارجىلاندىرۋ تەتىگىن جەتىل­دىرۋگە باعىتتالعان. وسىعان دەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارا­جاتى ەسەبىنەن بەرىلەتىن مەملە­كەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتى جۇر­گىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك تاپسى­رىس تەك كونكۋرس وتكىزۋ ارقى­لى بەرىلىپ, مۇنىڭ ءوزى, اسىرە­سە مەملەكەتتىكى بولىپ سانالاتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنىڭ كەيدە قيىن جاعداي­دا قالۋىنا اكەلىپ سوعاتىن. الدا­عى ۋاقىتتا قارجىلان­دىرۋ ماسەلە­سىندە مەملەكەت­تىك جانە مەم­لەكەتتىك ەمەس باق-تىڭ اراجىگى اجىراتىلماق­شى. اتاپ ايتقاندا, «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جوباسى 1-بابىنىڭ 41-تارماعىن­دا: «رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات­تى جۇرگىزۋ جونىندەگى مەملەكەت­تىك تاپسىرىس – جارعىلىق كاپيتالىندا مەملەكەتكە تيەسىلى اكتسيالاردىڭ, قاتىسۋ ۇلەستەرى­نىڭ, پايلاردىڭ ەلۋ پايىزىنان اس­تامى بار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ورنالاستىرىلاتىن, مەملەكەتتىك اقپارات­تىق ساياساتتى جۇرگىزۋ ءۇشىن قىز­مەتتەر كورسەتۋگە ارنالعان رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن تاپسىرىس», دەپ ايقىندالعان. ال وسى باپتىڭ 31-تارماعىن­دا «مەم­لەكەتتىك ەمەس بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارىنا ارنالعان گرانتتار – مەملەكەت پەن قوعامنىڭ مۇددەلەرىن قاناعاتتاندىراتىن اقپاراتتى قۇرۋ جانە تاراتۋ ارقىلى وتان­دىق كونتەنتتى قولداۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اقپارات­تىق ەگەمەندىگىن نىعايتۋ جانە قورعاۋ ماقساتىندا مەم­لەكەت­تىك ەمەس بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى ءۇشىن كونكۋرستىق نەگىزدە رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەت­تەن بولىنەتىن قارا­جات», دەپ كورسە­تىلىپ, مەملەكەتتىك ەمەس بۇ­قارا­لىق اقپارات قۇرال­دارىن گرانت­تىق قارجىلان­دىرۋ ەنگىزىلگەلى وتىر. اتالعان زاڭ جوباسىنىڭ 32-بابىندا كوز­دەلگەنىندەي, مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارىنا بەرىلەتىن مەم­لەكەتتىك تىلدەگى گرانتتاردىڭ كو­لەمى گرانتتاردىڭ جالپى جىل­دىق كولەمىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن كەم بولماۋعا تيىستىلىگى ۇلتتىق مۇد­دەمىزگە ساي شەشىم ەكەنى داۋ­سىز. گرانتتاردىڭ ىسكە اسىرۋ مەرز­ىمى ءبىر جىلعا دەيىنگى قىسقامەرز­ىمدى گرانتتار جانە ىسكە اسىرۋ مەرزىمى ءۇش جىلعا دەيىنگى ۇزاقمەرزىمدى گرانتتار بولىپ بولىنەتىنى دە مەملەكەتتىك ەمەس باق ءۇشىن قولايلى بولماق.

وسى ورايدا مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارىن قارجى­لاندىرۋدا ۇسىنىلىپ وتىر­عان جاڭاشىلدىقتى تەك رەسپۋب­ليكالىق دەڭگەيدە ەمەس, وڭىرلىك دەڭگەيدە دە ەنگىزۋ قاجەت. سەبەبى وڭىرلەردە دە مەن­شىك نىسانى ءارتۇرلى باق بار. ولار دا, اسىرەسە وڭىرلىك مەملە­كەتتىك باق مەملەكەتتىك تاپسى­رىسقا بايلانىستى كونكۋرستاردا قيىندىققا تاپ بولىپ ءجۇر.

قورىتا ايتقاندا, «ماسس-مەديا تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسى قازىرگى قولدانىستاعى «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» جانە «تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ تۋرالى» زاڭداردى بىرىكتىرىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قويىلعان ورتاق تالاپتاردى جەلىلىك باسىلىمدارعا دا مىندەتتەپ, تيىسىنشە جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. الايدا قوعامدا زاڭ جوباسىنىڭ اتاۋىنا قاتىستى سىني ەسكەرتپە دە ايتىلىپ جاتىر. ويتكەنى «ماسس-مەديا» ءسوزى اعىلشىن تىلىنەن قازاقشاعا اۋدارعاندا «بۇقارالىق اق­پارات قۇرالدارى» دەگەن ۇعىم­دى بىلدىرەدى. زاڭ جوباسى قابىلدانعان جاعدايدا ونىڭ 1-بابىنىڭ 9-تارماعىنا ساي­كەس جەلىلىك باسىلىمدار دا باق-قا جاتقىزىلماقشى. دەمەك زاڭ جوباسىنىڭ اتاۋىن ءوز انا تىلىمىزدە بۇرىنعىشا «بۇ­قارا­لىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» دەپ اتاعان ءجون بولار.