ەلدى وركەندەتۋ جولىنداعى بەتبۇرىس

ەڭ باستى وزگەرىس قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدى دەموكراتيالىق جولمەن دامىتۋدا ۇلكەن كەدەرگىگە اينالىپ, كەيىنگە تارتقان, ۇلتتىق بايلىقتىڭ تەڭ جارتىسىن ات توبەلىندەي ازعانتاي توپ­تىڭ يەمدەنۋىنە, جاپپاي سىبايلاس جەم­قور­لىق ىندەتى جايىلۋىنا اكەلىپ سوققان سۋپەر­پرەزيدەنتتىك جۇيەدەن ءوز ەركىمەن باس تار­تۋى بولعانى انىق. ونىڭ ورنىنا «كۇش­تى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسى ۇسىنى­لىپ, ىسكە اسىرىلا باستادى. سونىڭ ءبىر اي­عاعى – پرەزيدەنت مانداتىنىڭ ۇزاقتىعى 7 جىل­دىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەلىپ, قايتا ساي­لا­نۋعا تىيىم سالىنعاندىعى. بۇل اسا ماڭىز­دى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىس تۋرالى بىل­تىرعى 1 قىركۇيەكتە جاريالاعان «ادىلەت­تى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى: «بۇل باستامانىڭ نەگىزى قانداي؟ ءبىر جاعى­نان, 7 جىل – كەز كەلگەن اۋقىمدى باعدارلا­مانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى كەزەڭ. ەكىنشى جاعىنان, پرەزيدەنت مانداتىن ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جالپىۇلتتىق دامۋدىڭ ستراتەگيالىق مىن­دەت­تەرىن شەشۋگە بارىنشا جۇمىلۋىن قام­تاماسىز ەتەدى. مەن ۇسىنىپ وتىرعان كونس­تي­­تۋتسيالىق جاڭالىق بيلىكتى مونوپولي­زا­تسيا­لاۋ قاۋپىن ايتارلىقتاي ازايتادى. ءدال وسى سەبەپتى, مەن پرەزيدەنتتى ءبىر مەرزىم­گە عانا سايلاۋ نورماسىن ەنگىزۋدى ۇسى­نىپ وتىر­­مىن. جاڭا پرەزيدەنتتىك جۇيە ساياسي تۇ­­راق­تىلىقتى نىعايتىپ, قوعام­دىق قۇ­رى­لىستىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن ورنىقتىرادى», دەدى.

پايىمداپ قاراساق, ءتىپتى دەموكرا­تيا­نىڭ دامۋ شىڭى سانالاتىن اقش پەن ەۋروپا ەلدەرىندە مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىن­شى باسشىلارىنىڭ ەكى مارتە سايلانۋى­نا رۇقسات ەتىلگەندىكتەن, ولاردىڭ قايسى­بىرى كەلەسى سايلاۋ قامىمەن كەيدە ساياسي پوپۋ­ليزمگە ۇرىنىپ ءجۇر. مۇنداي سايلاۋ­شىلارعا ۇناۋدى كوزدەيتىن ارەكەت­تىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ورنىقتى دامۋ مۇ­د­دەسىنە سايكەس كەلۋى نەعايبىل. سوندىقتان دا بارىنە ءادىل تورەشى – ۋاقىت قوعامدىق قۇرى­لىستىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ ارتىقشىلىعىن كورسەتەدى دەپ ويلايمىز.

جاڭارعان نەگىزگى زاڭدا مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتشىلەردىڭ, كۆازي­مەم­لەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى باسشىلارىنىڭ قىزمەتتەرىن اتقارۋىنا تىيىم سالىنعانى دا سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەدە جول بەرىلگەن كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى بولدىرماۋعا باعىتتالىپ, پرە­زيدەنت جاريا ەتكەن ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام رەتىندە باعالا­نىپ وتىر. وسى رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلى بولگاريادا قازاقستاننىڭ توتەن­شە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ ىستەيتىن جاقىن تۋىسىن قىزمەتىنەن بوساتقانى ونىڭ ءسوزى مەن ءىسىنىڭ اراسىندا الشاقتىق بولمايتىنىن اڭعارتقانداي.

«جەر تاعدىرى – ەل تاعدىرى» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى تەرەڭ. بىلتىرعا دەيىن كونستيتۋتسيا بويىنشا جەر جانە ونىڭ رەسۋرس­تارى مەملەكەتتىك مەنشىكتە بولىپ كەلدى. بۇل جوعارى لاۋا­زىم يەلەرىنىڭ جەر مەن قازبا بايلىقتاردى پايدالانۋ ماسە­لەلەرىن جۇرتشىلىقپەن اقىل­داسپاستان, ءوز قالاۋلارىنشا شەشۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ, مۇنىڭ اياعى كەيدە حالىق نارازىلىعىن تۋعىزعانى ءمالىم. قاراپايىم ادامداردىڭ «ەلىمىزدىڭ جەرىنىڭ ءۇستى دە, استى دا تۇنعان بايلىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا الداعى ۋاقىتتا مۇنايىمەن بايىعان قاتار مەملەكەتىنىڭ حالقى سياقتى مولشىلىقتا ءومىر سۇرەمىز», دەگەن ورتاق ارمانى ەلدىڭ جاعدايىن ويلاماي, قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەگەن شەنەۋنىكتەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىعىنىڭ قۇر­بان­دىعىنا شالىنعان. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى: «حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستان بايلىعىنىڭ جارتىسى 162 ادامنىڭ عانا قولىندا ەكەنىن راستاپ وتىر. وسى رەتتە حالىقتىڭ جارتىسىنىڭ ايلىق تابىسى 50 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. مۇنداي اقشامەن ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇلاي جىكتەلۋ مەن تەڭسىزدىكتىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ايتقان بولاتىنمىن. جاعدايدى دەرەۋ وزگەرتۋ كەرەك», دەگەن ەدى. وسىعان وراي اتا زاڭنىڭ 6-بابىنىڭ 3-تارماعى: «جەر جəنە ونىڭ قويناۋى, سۋ كوزدەرى, وسىمدىكتەر مەن جان­ۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى. حالىق اتىنان مەنشىك قۇقىعىن مەملەكەت جۇزەگە اسىرادى», دەپ وزگەر­تىلدى. بۇل ەلىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارىنىڭ يگىلىگىن ولار­دىڭ زاڭدى يەسى – حالىق تا كورە­تىن كەز تۋدى دەگەن ءسوز. سونىڭ باسى رەتىندە مەملەكەت باسشىسى «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىر­تۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» جول­داۋىندا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ باستاماسىن كوتەردى.

ء«بىز اتا زاڭىمىزدا جەر مەن تابيعي رەسۋرستار حالىقتىڭ مەنشىگى دەگەن باستى قاعيداتتى بەكىتتىك. بۇل – قۇر ءسوز ەمەس. بۇل – بارلىق رەفورمانىڭ ارقاۋى. ءاربىر وتباسى ەلىمىز پايدالانىپ جاتقان ۇلتتىق بايلىقتىڭ يگىلىگىن كورۋى كەرەك. سوندىقتان مەن جاريالاعان بالالار جىلى­نىڭ اياسىندا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» اتتى مۇلدە جاڭا باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزىن بالالاردىڭ ارناۋلى جيناقتاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارۋدى ۇسىنامىن. قارجى ءار بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن اۋدارىلىپ تۇرادى. ونى مەرزىمىنەن بۇرىن ەسەپشوتتان شىعارىپ الۋعا بولمايدى. جيناقتالعان قارجى بالالار كامەلەت جاسىنا تولعاننان كەيىن ولاردىڭ باسپانا نەمەسە ءبىلىم الۋىنا جۇمسالاتىن بولادى. بۇل قاراجات وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ۇلكەن ومىرگە قادام باسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. قور, شىن مانىندە, ۇلتتىق مارتەبەگە يە بولىپ, حالقىمىزدىڭ يگىلىگى­نە قىزمەت ەتەدى. باستامانى مۇ­قيات ازىرلەۋ قاجەتتىگىن ەس­كەرە وتى­رىپ, جوبانى 2024 جىلعى 1 قاڭ­­­تاردان جۇزەگە اسىرا باس­تاۋ­دى تاپ­سى­را­مىن», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ەسەبى بويىنشا ءار بالا 18 جاسقا تولعانشا ونىڭ شوتىندا كەمىن­دە 3 مىڭ اقش دوللارىنا تەڭ قاراجات جينالۋعا ءتيىس. ال ەلىمىزدە جىل سايىن 400 مىڭداي ءسابي دۇنيەگە كەلەتىنىن ەسكەرسەك, مەملەكەت بۇل باعدارلاماعا قىرۋار قارجى بولمەكشى. مۇنىڭ ءوزى قاراپايىم ادامداردىڭ ءبىر كەزدەگى قاتار مەملەكەتىندەگىدەي باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋ تۋرالى ورتاق ارمانىن ەستەرىنە ءتۇسىرىپ, ولار ەرتەڭگى كۇنگە ۇكىلى ۇمىتپەن قاراپ وتىر.

كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا سايكەس ەلىمىزدە ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسى قايتا ەنگىزىلگەندىگى قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ جولىنداعى ىلگەرى باسقان قادام ەكەندىگى داۋسىز. ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا دەپۋتات­تىق­قا كانديدات رەتىندە تىركەل­گەن ازاماتتاردىڭ سانى وتە كوپ بولعانى – سونىڭ ايعاعى. بۇل – حالىقتىڭ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاريالاعان ساياسي رەفورمالار باعىتىنا سەنگەندىگىنىڭ, ونىڭ ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋ يدەياسىن قولداعاندىعىنىڭ ناتيجەسى. الايدا وتكەن سايلاۋدا دا­ۋىس بەرۋ كەزىندە قولدانىستاعى زاڭنامانى بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىلدى دەگەن سىڭايداعى سىني پىكىرلەر مەن داۋ-دامايلار از بولعان جوق. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى سەگىزىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىن اشقان سوزىندە: «سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە كوپتەگەن ورىندى سىن, بايىپتى ۇسىنىس ايتىلدى. ءبىز ايتىلعان سالماقتى ۇسىنىستاردى مىندەتتى تۇردە زەردەلەيمىز. ءبىز وتانىمىزدى وركەندەتۋ جولىندا زور بەتبۇرىس جاساپ, جاڭا داۋىرگە قادام باستىق. بىراق وزگەرىستەر مۇنىمەن بىتپەيدى. بۇل ۇزاق جولدىڭ باسى عانا. رەفورمالار جالعاسا بەرەدى, ساياسي قۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇل اسا ماڭىزدى جۇمىس», دەپ اتاپ ايتتى. دەمەك ەلىمىزدىڭ سايلاۋ جۇيەسى الداعى ۋاقىتتا حالىقارالىق وزىق تاجىريبەگە سۇيەنىپ, ودان ءارى جەتىلدىرىلۋگە ءتيىس.

اتا زاڭنىڭ بۇلجىتپاي ساقتالۋىن قاداعالايتىن كونس­تيتۋتسيالىق سوت قۇرىلعانى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باستاماسى. بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ازاماتتار زاڭ نورمالارى بويىنشا تۇسىنىكتەمە الۋ ءۇشىن تىكەلەي جۇگىنە المايتىن. مۇنداي قۇقىق ءتىپتى پارلامەنتتىڭ جەكەلەگەن دەپۋتاتتارىنا دا بەرىلمەي, جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگان مۇشەلەرى جالپى سانىنىڭ بەستەن بىرىنەن كەم بولمايتىن دەپۋتاتتار توبىنا عانا بەرىلگەن. ەندى كونستيتۋتسيالىق سوتقا كەز كەلگەن قازاقستان ازاماتى جۇگىنە الادى. ماسەلەن, بيىلعى جىل باسىنان بەرى وعان ازاماتتاردان 3,5 مىڭنان استام ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. وسىعان وراي 30-دان استام قۇقىقتىق نورمانىڭ نەگىزگى زاڭعا سايكەستىگى قارالىپ, ونىڭ 5-ءى كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىلعان.

راس, جاڭارعان اتا زاڭدا ءولىم جازاسىنا تۇپكىلىكتى تى­يىم سالىنعانىن بىرەۋ قۇپتاپ, بىرەۋ قۇپتامايدى. بىزدىڭشە, قانداي قىلمىس جاساسا دا, ادام ءومىرىن سوت ۇكىمى ەمەس, اللا تاعالانىڭ ۇكىمى قيعانى ءجون. كۇناكار پەندە ءوزى جاساعان اسا اۋىر قىلمىسى ءۇشىن ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, اجالى جەتكەنشە قاماۋدا ازاپ شەكسە, ودان اسقان قانداي جازا بولۋى مۇمكىن؟ ءولىم جازاسىنا كەسىلگەندەردىڭ ىشىندە نەكەن-ساياق بولسا دا, تەرگەۋشىلەر مەن سۋديالار جىبەرگەن قاتەلىكتەردەن ناقاقتان كۇيىپ, كەيىن اقتالىپ شىققاندار بار ەكەنىن دە ەسكەرمەسكە بولماس.

تۇيىندەي ايتقاندا, جاڭارعان اتا زاڭ بۇگىندە مەملەكەت باس­شىسىنىڭ ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋعا باعىتتالعان ساياسي رەفور­مالارىنىڭ بەرىك نەگىزى بولىپ وتىر.