ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى الاڭداتادى

شىنتۋايتىندا, اۋىل شارۋاشى­لىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمىن جانە قوسىم­شا قۇنىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى كوپتەن بەرى ايتىلىپ جۇرگەنىمەن, «بايا­عى جارتاس – ءبىر جارتاس» دەپ اباي بابامىز ايتقانداي, بۇل سالادا سەڭ قوزعالعانداي سەرپىلىس بولعان جوق. ماسەلەن, كەڭەس زامانىنان قالعان ماقتان­شىلىقپەن راپورت بەرۋ «داستۇرى­نەن» ءالى جاڭىلماعان اۋىل شارۋاشى­لى­عى مينيسترلىگى مەن استىقتى وبلىس­تار اكىمدىكتەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە, وتكەن جىلى 21,8 ملن توننا ءداندى داقىل­دار جينالىپ, سونىڭ 13,2 ملن توننا­سى ەكسپورتقا شىعارىلىپتى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بىلتىر جينالعان استىق كولەمى كۇماندى, بىراق شەتەلگە جونەلتىلگەن ءونىم كولەمىنە شاك كەل­تىرۋ قيىن. ويتكەنى ەلەۆاتورلار مەن شارۋا­­لاردىڭ استىق قويمالارىندا جات­قان ءداندى داقىلداردىڭ كولەمى ناق­تى قانشا ەكەنىن ءبىر بىلسە, وبلىس اكىم­دەرى عانا بىلەتىن بولار. ال ەكس­پورت­قا شىعارىلعان استىق كولەمى تۋرالى مالىمەت بىرنەشە مەملەكەتتىك ورگان­نىڭ ەسەبىنەن وتەتىندىكتەن, وعان سەنۋگە بولاتىن سىڭايلى. دەمەك شەت مەم­لەكەت­تەرگە ساتىلعان استىق كولەمى, ستا­تيس­­تيكالىق مالىمەتتە كورسەتىلگەنىندەي, ون­دىرىلگەن بارلىق ءونىمنىڭ 60,5 پايىزىنان ءىس جۇزىندە الدەقايدا كوپ بولۋعا ءتيىس.

مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ ەگىن­شى­لىكپەن اينالىساتىن كوپ­تەگەن شارۋاشىلىق جي­نا­عان استىعىن, سونىڭ ىشىندە اسا باعالى ازىق-ت ۇلىكتىك داقىل – بيدايدى ەكسپورتقا شىعا­رۋ­دى ءجون كورەتىنىن, ال ونى وڭ­دەۋ­گە, ءھام جەرگىلىكتى ۇن تارتۋ كاسىپورىندارىنا ساتۋعا مۇد­دە­لى ەمەسىن كورسەتەدى.

«مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟» دەگەن سۇرا­عىمىزعا بەلگىلى سولتۇس­تىك­­­قازاق­ستاندىق اگراري, پار­­لامەنت ءما­جىلىسىنىڭ ەكس-دە­پۋ­­تاتى سەرگەي زۆول­سكي: «دي­­قاننىڭ كوبى استىعىن شە­تەلگە ەكسپورتقا شىعارىپ جۇر­گەنى راس. ويتكەنى ولارعا جەرگىلىكتى ۇن تارتۋ كا­سىپ­ورىن­دا­رى ۇسىناتىن باعا تومەن. سون­دىقتان ازىرگە شارۋالارعا بي­دايدى شەت مەملەكەتتەرگە سات­­قان الدەقايدا ءتيىمدى», دەپ توق­ەتەرىن ايتتى.

قازاقستان استىق وڭدەۋشىلەر وداعى­نىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, استىق وڭدەۋ سالاسىنىڭ جۇك­تە­مە­سى بۇگىندە نەبارى 33 پايىزدى قۇراپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان 250 ديىرمەن كاسىپورنىنىڭ 70-ءسى عانا جۇمىس ىستەپ تۇر. وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ استىق ەكسپورتى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 14 پايىزعا وسكەن. سىرتقا شى­عا­رىلعان استىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعىن وزبەكستان ساتىپ الىپ وتىر. وسى كورشىلەس ەل 2010 جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ ساپالى بيدايدى وڭدەي وتىرىپ, شەتەلگە ۇن ساتۋدى 71,4 مىڭ توننادان 949,1 مىڭ تونناعا دەيىن, ياعني 56 ەسە ارتتىرىپ, بىلتىر ۇن ەكسپورتى بويىنشا دۇنيەجۇزىندە 3-ءشى ورىندى ەنشىلەگەن. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 2296,8 مىڭ توننادان 1468,7 مىڭ تونناعا دەيىن, ياعني 36 پايىزعا كەمىگەن. بۇل تەرىس ءۇردىستىڭ قاشان توقتايتىنى بەلگىسىز. الايدا ونىڭ ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قا­تەر توندىرەتىنىن ەسكەرمەي بول­مايدى. مىسالى, رەسەي فەدە­را­تسيا­سىنىڭ ۇكىمەتى وتكەن جىلى ناۋرىزدان شىلدەگە دەيىن استىق ەكسپورتىنا ۋاقىتشا تىيىم سالعان كەزدە ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇن تارتۋ كاسىپورىندارىندا بيداي تاپشىلىعى سەزىلىپ, ىشكى نارىقتى ۇنمەن قامتاماسىز ەتە الماۋ قاۋپى تۋىنداعانى ءمالىم. سەبەبى بيدايدىڭ باعا­سى تونناسىنا 120 مىڭ تەڭ­گە­دەن 180 مىڭ تەڭگەگە دەيىن شا­رىقتاپ شىعا كەلگەن. تەك رەسەيدەن استىق ساتىپ اكەلۋ ءتورت ايدان كەيىن تولىق كولەمدە جالعاستىرىلىپ, ءوز ەلىمىزدە دە مول ءونىم جينالعاننان كەيىن باعا بۇرىنعى قالپىنا تۇسكەن.

استىق نارىعىنداعى قازىرگى جاعدايدا ەلىمىزدىڭ ۇن تارتۋشىلارى مەن قۇس وسىرۋشىلەرى رەسەيدىڭ ارزان بيدايىن ساتىپ اكەلۋدىڭ ۇزىلمەۋىنە اسا مۇددەلى بولىپ وتىر. سوندىقتان دا ولار ىشكى نارىققا يمپورتتىق استىقتى كىرگىزۋدى شەكتەۋ شاراسىن ەنگىزۋگە نارازىلىق ءبىلدىرىپ ءجۇر. ەگەر سولتۇستىكتەگى كور­شىمىز الدەبىر سەبەپپەن ءبىزدىڭ ەلگە استىق ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالاتىن بولسا, حالىقتى نان ونىم­دەرىمەن جانە قۇس ەتىمەن قولجەتىمدى باعا بويىنشا قام­تا­ماسىز ەتۋدە قيىندىق تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل رەتتە قازاقستانمەن سالىستىرعاندا رەسەي استىعى نەلىكتەن ارزان دەگەن ساۋال تۋىندايدى. «رە­سەيدە ەگىن شىعىمدىلىعى ءبىزدىڭ ەل­دەگىگە قاراعاندا الدەقايدا جوعارى. بىزدە بىلتىرعى اۋا رايى قولايلى جىلدىڭ وزىندە ءار گەكتاردان ورتا ەسەپپەن 13,8 تسەنتنەر ءونىم الىندى. ال رە­سەي­دىڭ كراسنودار ولكەسىندە بۇل كورسەتكىش 60-70 تسەنتنەرگە جەتتى. ءبىزدىڭ بيدايدىڭ قىمبات, رەسەيدىكى ارزان بولۋىنىڭ باس­تى سەبەبى وسىندا», دەيدى س.زۆولسكي.

الەمدەگى كوپتەگەن مەملە­كەت رە­سەي­گە ۋكرايناداعى «ارناۋ­لى اس­كەري وپەراتسياسى» ءۇشىن سانكتسيا سالۋىنىڭ سالدارىنان سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدىڭ استىعىن ساتاتىن نارىق تارىلىپ, قازاقستانعا زاڭدى-زاڭ­سىز ەكسپورتتالعان بيداي اعى­نى تولاس­تار ەمەس. مۇنىڭ ءوزى قازاقستانداعى بيداي باعاسى كۇرت ارزانداپ, قازىر توننا­سىنا 75 مىڭ تەڭگەگە دەيىن قۇلدىراۋىنا اكەلىپ سوقتى.اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگىنىڭ رەسەي استىعىن اۆ­تو­موبيل كولىگىمەن اكەلۋدى شەكتەۋى باعانىڭ ودان ءارى قۇل­دىراۋىن ءسال ۋاقىت قانا تە­جەگەنىمەن, قازاقستاندىق دي­قاندار كۇتكەندەي ناتيجە بەر­گەن جوق. ولاردىڭ ءبىر بولى­گى قازىر ءوز بيزنەستەرىنىڭ بولا­شاعىنا قاتتى الاڭداۋلى. وسى ورايدا سەرگەي زۆولسكي: «زا­ما­ناۋي تەحنولوگيا مەن تەحنيكانى قولدانبايىنشا, ەگىن شىعىمدىلىعىن ارتتىرىپ, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن جانە باعاسىن تومەندەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى كانادا سياقتى اۋىل شار­ۋاشىلىعى جاقسى دامىعان ەلدە دە جىل سايىن جۇزدەگەن فەرمەر بانكروت بولىپ جاتادى. بىراق كانادالىقتار مۇنى قاسىرەت سانامايدى ەكەن. ء«بىر جاماندىقتىڭ ءبىر جاقسىلىعى بولادى» دەمەكشى, بانكروت بولعان شارۋالاردىڭ ورىندارىن الەۋەتى جوعارى تا­ۋار وندىرۋشىلەر باسادى ەكەن. ءبىزدىڭ ەلدە دە بيىل, نەگىزىنەن, بولاشاعىن ويلاماي, بۇگىنگى كۇنمەن عانا ءومىر سۇرەتىن ۇساق فەرمەرلەر مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولماسا, بانكروتتىققا ۇشىراۋى مۇمكىن. ويتكەنى ونداي فەرمەرلەر جاقسى ءونىم العان جىلى استىق ساتۋدان تۇسكەن تابىسىن ءوز ءوندىرىسىن ودان ءارى دامىتۋعا ەمەس, قالادان جايلى پاتەر نەمەسە جاڭا جەڭىل اۆتوموبيل ساتىپ الۋعا جانە باسقا دا تۇرمىستىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە جۇمساپ جاتادى. ارينە, تۇرعىنجاي دا, كولىك تە كەرەك, بىراق ونىڭ ءبارىن اياققا نىق تۇرىپ العاننان كەيىن عانا ساتىپ الۋ كەرەك», دەگەن پىكىر ءبىل­دىردى.

كەيبىر ساراپشىلار «قا­زاق­ستانعا رەسەيدەن بەيرەسمي جولدارمەن ەكسپور­تالعان بيداي كولەمىن ەسكەرسەك, يمپورت­تىڭ ناقتى كولەمى رەسمي كورسەتكىش – 1,5 ملن توننادان ەكى ەسەدەي كوپ», دەپ سانايدى. سەبەبى رەسەيدەن ەلىمىزگە بيدايدى ەش قۇجاتسىز, ءارى قوسىمشا قۇن سالىعىن تولەمەي زاڭسىز تاسىمالداۋدىڭ جانە ءۇشىنشى ەلدەرگە قازاقستاندىق ءونىم رەتىندە ساتىپ, قوسىمشا قۇن سالىعىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قايتارۋدىڭ تۇراقتى سحەماسى جاسالعان كورى­نەدى. ماسەلەن, 2019 جىلدان بەرى سولتۇستىك قازاقستان وب­لىسىنا جەرگىلىكتى اۋىل شارۋا­­شىلىعى تاۋار وندىرۋ­شى­لەرى رەسەيدەن 450 مىڭ توننا ارزان بيداي ساتىپ اكەلىپ, جەرگىلىكتى ەلەۆاتورلارعا ساقتاۋعا تاپ­سىر­عان. ىلە ونى وزدەرى وسىرگەن وتاندىق ءونىم رەتىندە وزبەك­ستان, اۋعانستان جانە تاجىك­ستان­عا ەكسپورتتاعان. ولاردىڭ قوسىمشا قۇن سالىعىن زاڭ­سىز قايتارۋدان مەملەكەتكە كەلتىرگەن زالالى 660 ملن تەڭ­گە­دەن استام. بۇل ءبىزدىڭ ەل­دىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى تاراپىنان رەسەيدەن اكەلىنەتىن اس­تىق ونىمدەرىن ەسەپكە الۋ جانە ولاردىڭ ودان ءارى پايدالانىلۋىن با­قىلاۋ جۇيەسى جوعىن كورسەتەدى. وسىنداي بەلەڭ العان بۇزۋشىلىقتان سى­­بايلاس جەمقورلىق ءيىسى دە مۇڭكىپ تۇرعان ءتارىزدى.

تۇيىندەي ايتقاندا, قازاق­ستاننىڭ ساپالى دا مول استىعى شەت مەملەكەتتەرگە شيكىزات رە­تىندە ساتىلىپ, ءوز ەلىمىزدىڭ ەمەس, وزبەكستاننىڭ وڭدەۋ ونەر­كا­سىبىنىڭ وركەندەۋىنە وڭتايلى مۇمكىندىك بەردى. «وز­بەك­­ستان قازاقستاننان اكە­لى­نەتىن ۇنعا جوعارى باج سالىعىن سالىپ, بيدايعا ونداي سالىق سالماي وتىر. وسى­لايشا, وزبەك­تەر قوسىمشا قۇنى جوعارى ءونىم وندىرۋگە قول جەتكىزدى. اري­نە, كەز كەلگەن مەملەكەت, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەل دە وسىلاي ىستەۋگە ءتيىس», دەيدى س.زۆولسكي.

قازاقستان استىق وڭدەۋشىلەر ودا­­عىنىڭ مالىمەتىنە قاراعان­دا, اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگى 5 جىلدان بەرى استىق وڭدەۋدى قولداۋ مەن دامى­تۋدىڭ جول كارتاسىن مۇد­دەلى بيزنەس جانە قوعامدىق بىرلەس­تىك­تەر وكىلدەرىمەن بىرلەسە ازىر­لەپ بولماپتى. وندا استىق وڭدەۋ سالاسىنىڭ باسەكەگە قابى­لەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن مەم­لەكەتتىك قولداۋ شارالارى قاراستىرىلماقشى ەكەن. ازىرشە مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى رەتتەۋ بولماعاندىقتان, استىق جانە ۇن ءوندىرۋ سىندى «باۋىرلاس» سالالاردىڭ باستارى بىرىگەر ەمەس. اقىلعا سىيمايتىن نەبىر كە­لەڭسىز وقيعالار بولىپ جاتقان قا­زىرگى الماعايىپ زاماندا ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ويلاساق, اتالعان سالالاردى ۇشتاستىرا دامىتۋ ماسەلەسىن شە­شۋدى سوزباققا سالىپ, كە­شەۋىل­دەتە بەرۋدىڭ ءجونى جوق.