ادىلدىككە سەنىم

پرەزيدەنت جارلىعىمەن ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر تۋراشىلدىققا ۇمتىلعان سۋ­ديالاردىڭ ويىن ءدال باسىپ وتىر. بۇكىل­الەمدىك سوت وندىرىسىنەن وقىپ, توقىپ تۇيگەنىڭدى ەل يگىلىگى ءۇشىن وڭ قىرىنان پايدالانۋعا مۇمكىندىك اشىلعانداي. مەملەكەتتىك ساياساتقا ساي ءارى باي دا باقۋاتتى مەنتاليتەتىمىز نەگىزىندە سوت جۇيەسىن حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىپ, دامىتۋعا ءار سۋديا قۇددى قارلىعاش­تىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي سەپتىگىمىزدى تيگىزە الساق, نۇر ۇستىنە نۇر! بۇل مۇم­كىندىك بابالارىمىزدىڭ «اقىرىن ءجۇ­رىپ انىق باساتىن» دانالىعىن, شىعىس حالقىنىڭ «ۇلكەن جول كىشكەنتاي قا­دام­نان باستالادى», دەگەن ءتالىمىن وي ەلەگىنەن وتكىزەتىن ومىرشەڭ يدەيالاردى تۋدىرادى. باتىلدىعىمەن ءhام ادى­­لەتتىلىگىمەن حالىقتىڭ دا, كاسىبي دەڭ­گەيى بيىك سۋديالاردىڭ دا جادىندا ءجۇرىپ ءومىر قاجەتتىلىكتەرىن وتەي بەرەتىنى حاق. نەگىزى بۇل ماسەلەنىڭ شەت جاعاسى مەر­زىمدىك باسىلىمداردا كوتەرىلىپ جۇر­گەنىن ەل بىلەدى. سول ويلاردىڭ جيىن­تىعى ءبىلىمى تەرەڭ, تاجىريبەسى مول سۋديا­لاردىڭ سان ساراپتاۋىنان ءوتتى. سوت جۇيەسى بيىگىندە سۇرىپتالدى. ەندى, مى­نە, اقوردادا ءوز مارەسىنە جەتىپ وتىر. وسى قۋانىش پەن قۇپتاۋدىڭ ناتيجە­سىن كۇن­دەلىكتى جۇمىسىمىزدا كورسە­تۋ پارىز. تۋراشىلدىقتىڭ تۇعىرىنان تايماي ءتول مىندەتىمىزدى ادال اتقارىپ تالاپتى ورىنداۋ مىندەت. ءسويتىپ, مۇم­كىندىكتى دۇرىس پايدالانۋ ءار سۋدياعا سىن بولماق.

سول سىن سوت جۇيەسىن زامان اعىمى­نا ساي دامىتۋ ىسىندە كورىنەدى. ۋاقىت تا­لاپ ەتىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – قىلمىس­تىق ىستەردى قارايتىن سوتتار­دى بىرىك­تىرۋ, ورتالىقتاندىرۋ ەدى. ورتا­لىقتان­دىرۋ باستالدى. ەندى باسى تۇنىق بۇلاق بىلعانباي حالىق كادەسىنە جاراسا قۇبا-قۇپ. جىلدار بويى جىلجىماي جات­قان سالالىق زاڭناماعا بۇ­گىنگى سوت جۇيەسى وزگەرىس ەنگىزە ءبىلدى. مۇنى بىلگىرلىك, ۇلكەن جەتىستىك رەتىندە باعالاعان ءجون. باعالاۋمەن شەكتەلمەي كەڭەستىك داۋىردە نەگىزى قالانىپ, رەسمي تىلدەن اۋدارىلعان قىلمىس­تىق زاڭنامالار ماتىندەرىنە ەنگىزىلگەن وز­گەرىستى ۇعىپ, بىلگەن دۇرىس.

سالالىق زاڭنامالار سەنات تالقى­لا­ۋىنان, ساراپتاماسىنان ءوتىپ, سوت ون­دىرىسىنە ەنگىزىلگەندە قىلمىستىق ىس­تەر­دى قاراپ ۇكىم شىعاراتىن سۋديا­لار ۇش­تالادى. ىزدەنىپ تاجىريبە تولىق­تى­رادى. جاۋاپكەرشىلىك ەسەلەنەدى. بۇل زاڭ تالابى. زاڭناما شەڭبەرىندە زاڭ­دى پايدالانۋ مىندەت. ناتيجەسىندە, قىل­­مىستىق ىستەردى قارايتىن سوتتاردى بىرىكتىرۋدىڭ تيىمدىلىگى كورىنەدى. تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – سوتتىلىق­تى انىقتاۋ­دا ۋاقىتتى ۇتادى. ءتۇرلى كەدەرگىلەر كەسىلىپ, ۇكىم بەلگىلەنگەن ۋاقىتىندا وقى­لادى. مىسالى, ءىرى مە­گا­پوليستەگى ءبىر داڭعىلدىڭ بويىندا ءمايىت جاتىر دە­لىك. تەز ارادا ۇكىم شىعارۋ كەرەك. بىراق سول داڭعىلدىڭ ەكى جاعالاۋى ەكى اۋدان­عا قارايتىندىق­تان سوتتىلىقتى انىقتاۋ­­دا كەدەرگىلەر الدىدان كەس-كەستەيدى. مىن­دەت ءمىنسىز. زاڭعا سايكەس. نە ىستەيسىز؟ مىنە, وسىنداي ساتتە ورتالىقتاندىرىلعان سوت توراعاسى فۋنكتسيونالدىق مىندەتىنە ساي سوتتىلىقتى انىقتاۋعا قۇقىلى. سىرت كوزگە كورىنبەيتىن, بىراق زاڭعا ساي وزىندىك ءرول اتقاراتىن دەتالدار ءبىزدىڭ سۋديالاردىڭ كوكەيىندەگى كوپ ويدى ءدال باسىپ, جۇمىسىمىزدى جەڭىلدەتۋگە جول اشىپ بەردى.

جاۋاپكەرشىلىك, الاڭداۋ تۋرا­لى ويدى ساباقتاسام, الماتى قالا­سىن­داعى سەگىز اۋداندىق سوتتا قارالاتىن قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ايىپتالۋ­شىلاردى زاڭ تالابىنا ساي جابدىقتالعان عيماراتقا الىپ كەلۋ, تەرگەۋ يزولياتورىنا قايتا اكەتۋ ماسەلەسى وڭتايلانادى. وڭتۇستىك مەگوپوليستە شاشىراعان اۋدانداردا ورنالاسىپ, ارنايى عيماراتتاردا تورەلىك جاساپ وتىرعان وسى سوتتاردى بىرىكتىرۋ سوتتارعا دا, حالىققا دا ءتيىمدى. ەڭ ال­دى­مەن, بىرىڭعاي سوت تاجىريبەسى قالىپ­تاسادى. سونداي-اق سۋديالار جۇك­تەمەسى بىركەلكى رەتتەلىپ, ىستەردىڭ ءبولىنۋ تەپە-تەڭدىگى ساقتالادى.

كاسىبي تۇرعىدا باسا ايتارىم, قىل­­­مىستىق ىستەردى قارايتىن سوتتاردى بىرىك­­تىرىپ, ورتالىقتاندىرعاندا ­جۇ­ك­­تەمە رەت­تەلىپ, بىركەلكىلەنىپ سۋديا­لار­عا تۇسەتىن ىستەردى ءبولۋدىڭ تەپە-تەڭ­­دىگى ساقتالاتىنى انىق. ونى كوم­پيۋتەرلىك تەحنيكا رەتتەپ وتىرادى. تەك باعدارلاماسىن دۇرىستاپ, تەك­سەرىپ وتىرۋ كەرەك. بۇل دا ۋاقىتتى ۇت­تى­رادى. سۋديا ءىستى توسىپ الاڭداماي سوت پروتسەسىنە تىڭعىلىقتى دايىندالادى. كوڭىل ورنىقتى بولعاندا سابىر ساق­تالىپ, ءار ءىس مۇقيات تاپتىشتەلەدى. ناتيجەسىندە, قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل ۇكىم وقىلىپ, تاراپتار تىنىشتالادى.

وسى ويدى تارازىلاۋ ءۇشىن الماتى قالاسى بويىنشا 2022 جىلى اپەلليا­تسيالىق جانە كاسساتسيالىق تارتىپپەن قارالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ ساپاسى تۋرالى سالىستىرمالى مالىمەت كەل­تىر­گەنىم ارتىق بولمايدى. الماتى قا­­لاسى الاتاۋ اۋداندىق سوتىندا 250 ادامعا ۇكىم شىعارىلىپ, بار­لىعى 259 ءىس اياقتالدى. المالى اۋدا­نىندا 830 ادامعا قاتىستى 896 ءىس اياق­تالعان. ال اۋەزوۆ اۋداندىق سوتىن­دا 564 ادامعا قاتىستى 627 ءىس اياق­تال­سا, ناۋرىزباي اۋداندىق سوتىن­دا 180 ادامدى قامتىعان 204 ىسكە نۇكتە قو­يىلدى. مەدەۋ اۋداندىق №2 سوتىندا 329 ادامعا قاتىستى 330 ءىس اياق­تالسا, بوستاندىق اۋداندىق №2 سوتىن­دا 431 ادامعا قاتىستى 454 ءىس تامام­دال­عان. جەتىسۋ اۋداندىق №2 سوتىن­دا 271 ادامعا قاتىستى 271 ءىس اياق­تال­سا, تۇركىسىب اۋداندىق سوتىندا 407 ادام­عا قاتىس­تى 397 قىلمىستىق ءىس قا­را­لىپ, زاڭدى كۇشىنە ەنگەن. وسى ويدى سا­باقتاستىرا جۇكتەمە دەگەن ۇعىم­دى جىك­تەسەك, المالى اۋدان­دىق سوتىن­دا قارالعان قىلمىستىق ءىس (623) كوپ بولعانىمەن, جۇكتەمەسى ەڭ جو­عا­رى سۋديا 92 ءىس قاراعان. ال اۋە­زوۆ اۋدان­دىق سوتىنىڭ ءبىر سۋدياسى 136, ەكىن­شى سۋديا 124 قىلمىستىق ءىستى تارا­زى­لا­عان. الاتاۋ اۋداندىق سوتىندا 195 قىل­مىستىق ءىس قارالىپ, 89 ادامعا سوت ۇكىمىن شىعاردىم.

وسى ستاتيستيكالىق ماعلۇمات كوپ جايدى اڭعارتىپ, جۇكتەمەسىنە ساي سۋديالار جالاقىسى كوتەرىلسە جاۋاپ­كەر­شىلىك ەسەلەنىپ, جۇمىس ساپاسى جاق­ساراتىنى انىق. ول زاڭناما تالابى بولىپ سانالادى. سۋديا جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى باسا ايتساق, قىلمىستىق ىستەردى قارايتىن اۋداندىق سوتتار بىرىكتىرىل­گەن جاعدايدا سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى دا ارتادى. مىسالى, وتكەن جىلى الماتىداعى سەگىز اۋداندىق سوتتا قا­رالعان قىلمىستىق ىستەردى 45 سۋدياعا بول­سە, ارقايسىسىنىڭ جۇكتەمەسى شامالاس بولار ەدى. جۇكتەمەدەگى تەپە-تەڭدىك سۋديالارعا مورالدىق, پسيحولوگيا­لىق تۇرعىدا جەڭىلدىكتەر بەرىپ, ءادىل سوت تورەلىگى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقسا, قوعامنىڭ ادىلەت ورگاندارىنا سەنىمى ارتادى.

نۇرجان قاراباەۆ,

الماتى قالالىق سوتىنىڭ

سۋدياسى