ارداگەرلەردى ارداقتاۋداعى الا-قۇلالىق

ايتكەنمەن, اتالعان زاڭنىڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى ونى دايىنداعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ باسشىلارىنا كەيبىر سىني ەسكەرتپەلەر ايتقان ەدى. ولارعا جاۋاپ قايتارعان شەنەۋنىكتەر: «بۇل زاڭ جوباسىن قىسقا مەرزىمدە اسىعىس ازىرلەۋىمىزگە تۋرا كەلدى. سىزدەر كورسەتكەن ولقىلىقتاردى الداعى ۋاقىتتا تۇزەتەمىز», دەپ اقتالىپ, ۋادە بەرگەن. دەپۋتات­تار­دىڭ پىكىرىنشە, باستى كەم­شىلىك – «ارداگەر» مارتەبەسى بەرىلەتىن ادامدار ساناتىنىڭ تىم شەكتەۋلىلىگى ەدى. سەبەبى اتالعان زاڭعا سايكەس ارداگەرلەر بولىپ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرلەرى, باسقا مەملەكەتتەردiڭ اۋماعىنداعى ۇرىس قيمىلدارىنىڭ ارداگەرلەرى, جەڭىلدىكتەر بويىنشا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەر­لە­رىنە تەڭەستىرىلگەن ارداگەرلەر جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى تانىلدى. سونىڭ ىشىندە ەڭبەك ارداگەرلەرىنە تەك سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى, ءۇش دارەجەلى ەڭبەك داڭقى وردەنىنىڭ يەگەرلەرى, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى», «حالىق قاھارمانى» اتاقتارىنا يە بولعان ادامدار, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا تىلداعى قاجىرلى ەڭبەگى مەن ءمىنسىز اسكەري قىزمەتى ءۇشىن بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ وردەندەرىمەن جانە مەدالدارىمەن ناگرادتالعان ادامدار, 1941 جىلعى 22 ماۋسىم – 1945 جىلعى 9 مامىر ارالىعىندا كەمiندە التى اي جۇمىس iستەگەن ادامدار جات­قىزىلدى.

الايدا ۇزاق جىل بويى ەڭبەك ەتىپ, جاسىنا بايلانىستى قۇر­مەتتى دەمالىسقا شىققان كوپتەگەن زەينەتكەر زاڭ جۇزىندە ارداگەر قاتارىنا ەنبەي قالدى.

بۇل اعاتتىق ارادا ءبىر جىل بەس ايدان استام ۋاقىت وتكەندە تۇزەتىلدى. ناقتى ايتساق, 2021 جىلعى 12 قازاندا قابىلدان­عان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ كەيبىر زاڭناما­لىق اكتى­لە­رىنە ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىن الەۋمەتتىك قور­عاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ارقىلى «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ­نىڭ «ەڭبەك ارداگەرلەرى» اتتى 7-بابى «جاسىنا بايلانىس­­­تى زەينەتاقى تولەمدەرىن نەمەسە ەڭ­بەك سىڭىرگەن جىلدارى ءۇشىن زەي­نەت­اقى تولەمدەرىن الۋشىلار بو­لىپ تابىلاتىن جانە بۇرىنعى كەڭەس ودا­عىنىڭ نە­مەسە قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ وردەندەرىمەن نە­مەسە مە­دالدارىمەن ناگ­راد­تالعان نە بۇ­رىنعى كەڭەس ودا­عىنىڭ نەمەسە قازاق­ستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ قۇر­­مەتتى اتاق­تارىنا يە بولعان, نە قازاق­­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەت ­گرا­­مو­­تالارىمەن ناگرادتال­عان, نە قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ ۆەدوم­ست­ۆو­لىق ناگرادالارىمەن ناگ­راد­تال­عان ادامدار» دەگەن جاڭا 5-تارماق­­پەن تولىقتىرىلدى. بىراق پا­يىمداپ قاراساق, بۇل تۇزەتۋ­مەن دە تولىق كەلى­سۋ قيىن. ويت­كەنى «ەڭبەك ارداگەرى» قۇرمەتتى اتاعى مەملەكەتتىك جانە ۆە­دوم­ستۆولىق ناگرادالارىمەن مارا­پاتتالعان زەينەتكەرلەر­گە عانا بەرىلۋى ادىلدىككە جاتا قويار ما ەكەن؟ ونىڭ ۇس­تىنە, جاپپاي جەمقورلىقتان ءالى ارىلىپ بولماعان ەلى­مىز­دە مەم­­لەكەتتىك جانە ۆەدوم­ستۆو­لىق ناگرادالاردى كوبى­نەسە شەنەۋنىكتەرمەن جەڭ ۇشىنان جالعاسقان پىسىقاي جاندار يەلەنىپ جاتاتىنى, ال ءومىر بويى ادال ەڭبەك ەتىپ, ەل ىشىندە ابىرويعا بولەنگەن قاراپا­يىم ادامداردىڭ مۇنداي قۇر­مەتكە بولەنۋى نەكەن-ساياق ەكە­نى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان مەملەكەت باس­شىسى ەڭبەك ادا­مىنىڭ مارتەبەسىن كو­تەرۋ­دى تاپسىرىپ وتىرعان قازىرگى ۋاقىت­تا «ارداگەرلەر تۋرا­لى» زاڭ­نىڭ 7-بابىنىڭ 5-تارما­عىن قايتا قاراپ, «ەڭبەك ارداگە­رى» ساناتىنا جات­قىزىلاتىن ادامدار تىزبەسىن كەڭەيتە ءتۇسۋ قا­جەت دەپ بىلەمىز.             

ال وسى زاڭناماعا كەيىن قوسىل­عان توپتاعى ەڭبەك اردا­گەرلەرىنە كور­سەتىلەتىن الەۋ­مەتتىك قولداۋ شارالا­رى ەل قا­زىناسىنا سالماق تۇسىرەتىن­دەي كوپ ەمەس. «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭنىڭ 12-بابىنا ساي­كەس ولارعا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىندە تىركەلگەن ەمحانالار­دى زەينەتكەرلىككە شىققان كەز­دە دە پايدالانۋ قۇقىعى بەرىل­گەن جانە قايتىس بولعان جاعداي­دا وتباسى مۇشەلەرىنە نە ونى جەرلەۋدى جۇزەگە اسىرعان ادامعا بىرجولعى تولەم تو­لەۋ قاراستىرىلعان. بيىلعى جىلى قا­بىلدانعان الەۋمەتتىك كودەكستە وسى ساناتتاعى ەڭبەك ارداگەرلەرىنە ار­ناۋلى مەملە­كەتتىك جاردەماقى تولەۋ كوز­دەل­مەگەن.

تاعى ءبىر نازار اۋدارار­لىق جايت: «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ قابىل­دان­عانعا دەيىن زەينەتكەرلەردىڭ ءبارى دە ەڭبەك ارداگەرلەرى بولىپ سانالىپ كەلدى. ولار ءارتۇرلى دەڭگەيلەردەگى ارداگەرلەر ۇيىم­دارىنىڭ مۇشەلەرى رە­تىندە قوعامدىق جۇمىستارعا حال-قادەرلەرىنشە اتسالىستى. ەندى مۇنداي ۇيىمداردىڭ قاي­سىنىڭ بولسىن اتاۋىن «ار­دا­گەرلەر مەن زەينەتكەرلەر ۇيى­مى» دەپ وزگەرتۋ كەرەك. سە­بەبى «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ بويىنشا زەينەتكەرلەردىڭ ءبارى بىردەي ارداگەر ساناتىنا جات­قىزىلمايتىنىن ەسكەرگەن ءجون.

«ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ كەزىندە جى­بەرىلگەن ەكىنشى ءبىر اعاتتىق – اۋعانستانداعى ۇرىس قيمىل­دارىنىڭ ارداگەرلەرى 1995 جىلعى 28 ساۋىردە قابىلدان­عان « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قا­تىسۋشىلارى مەن مۇگە­دەك­تەرiنە جانە سولارعا تەڭەس­تi­رiل­گەن ادامدارعا بەرiلەتiن جە­ڭiل­دiكتەر مەن ولاردى الەۋ­مەتتiك قور­عاۋ تۋرالى» زاڭ­دا كوزدەلگەن كەيبىر جەڭىلدىكتەردەن قاعىلعانى. ما­سە­لەن, «اۋعاندىقتار» بۇ­رىن ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سو­عىس ارداگەرلەرىنە تەڭەس­تىرىل­گەن ازاماتتار رە­تىندە بiرiنشi ­كەزەكتە تۇرعىن­جاي­مەن قامتاما­سىز ەتىلۋ, جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشiن 30 جىلعا بەس پايىزدىق جەڭiل­دiكتi كرە­ديتپەن نەسيە الۋ, كوم­مۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قورى­نىڭ ۇيلەرiندەگi ءوزi تۇرىپ جات­قان پاتەرلەرiن تۇرعىن ءۇي زاڭ­ناماسىندا بەلگiلەنگەن تار­تiپ­پەن مەنشiككە الۋ سياقتى قۇقىقتار­عا يە بولعان ەدى. «ار­داگەرلەر تۋرالى» زاڭدا مۇن­داي جەڭىلدىكتەر الىنىپ تاستالعان.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى الەۋ­مەت­تىك كودەكسى 194-بابى­نىڭ 3-تارماعى­نا سايكەس قا­زىر ەكىنشى دۇنيەجۇزى­لىك سوعىس ارداگەرلەرىنە – 16 ايلىق ەسەپ­تىك كورسەتكىش (55 200 تەڭ­گە), ال اۋعانستانداعى ۇرىس قيمىلدارىنىڭ ارداگەرلە­رىنە نەبارى 6,19 ايلىق ەسەپ­تىك كورسەتكىش (21 355 تەڭگە) مول­شەرىندە ارناۋلى مەملەكەتتىك جار­دەماقى تولەنەدى.

«قازىرگى ەكونوميكالىق جاع­دايدا بۇل تولەم وتە از. ويتكەنى اۋعانستان سوعىسى­نا قاتىسقانداردىڭ كوبىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن. بۇگىندە الدى 70-كە كەلسە, ارتى 55 جاستان استى. جارتىسىنان استامىنىڭ مۇگە­دەكتىگى بار. وسى ساناتتا جۇرسە دە, مەملەكەت قورىنان پاتەر الا الماي جۇرگەندەرى قانشاما؟! ولار وزدە­رىن ەكىنشى دۇنيەجۇزى­لىك سوعىس اردا­گەرلەرىنە تە­ڭەستىرىلگەن ادامدار رەتىندە سە­زىنبەيدى. سوعان قارا­ماستان, اۋعانستان سوعىسىنا قاتىسۋ­شىلار مەكتەپتەردە, كوللەدجدەردە, جالپى قوعامدا جاستاردى وتانعا سۇيىسپەنشىلىككە باۋلىپ, پاتريوتتىق تاربيە بەرۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. اۋعانستانداعى ۇرىس قيمىل­دارىنا قاتىسۋشىلاردىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايلارىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى شىن مانىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى سەنات دەپۋتاتى امانگەلدى نۇعمانوۆ جۋىردا ۇكىمەتكە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا.

اۋعانستانداعى ۇرىس قي­مىل­دارى­نا قازاقستاننان 21 239 ادام اتتانىپ, ونىڭ 947-ءسى جات جەردە قازا تاپ­قان, 1 770-ءى جاراقات العان. بۇگىنگى كۇنى «جاريالانباعان سوعىستان» ءتىرى ورالعان ازاماتتاردىڭ 16 مىڭعا جۋى­عى عانا قالعان. شىن­تۋايتىندا, ولار دا ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تىڭ ارداگەرلەرى سىندى ون سەگى­زىن­­دە وت كەشىپ, جۇيكەلەرىن توز­دى­رىپ, جازىلماس جان دەر­تىنە شال­دىق­تى ەمەس پە؟ ەن­دەشە ولاردى ەش الالاماي, ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسۋشىلارمەن تەڭ دارەجە­دە قام­قورلىق كورسەتۋ – ادى­لەت­تى قازاقستان­عا سىن.