ونوماستيكا – مەملەكەتتىك شارۋا

مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل تۇجىرىمى – قازىرگى كەزدە ونوماستيكا سالاسىندا قالىپتاس­قان جاعدايدى جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەلەۋدىڭ ناتيجەسىندە دەر كەزىندە قابىلدانعان ءارى كوپشىلىك كوكەيىندەگىنى ءدوپ باس­قان شەشىم. سەبەبى اتالعان سالادا اركىم ء«وز بەتىنشە تۇيە ايداپ» جۇرگەنى, كەي­بىر قولىندا بي­لىگى مەن بايلىعى بار اعايىن­داردىڭ ايرىقشا ات­سالىسۋى­مەن «قولدان جاسالعان تاريحي قاھارمانداردىڭ» كوپشىلىك ەندى عانا ەستىپ جاتقان ەسىمدەرىن كوشەلەر مەن ەلدى مەكەندەرگە بەرۋ ء«داستۇرى» ءالى دە جالعاسىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. وسى ورايدا پرەزيدەنت: «كەي­بىر ادامداردىڭ قالاۋىمەن جالعان ءومىر­بايانى ادەيى قولدان جازىلعان كەڭەس ءداۋىرىنىڭ قايراتكەرلەرى بار. ونداي جاساندى تۇلعالاردىڭ ەسىمىن ءتۇرلى نىساندارعا بەرۋدى دوعارۋ قاجەت», دەپ ناقتى دا نى­عارلاي ايتتى. بۇعان قوسا, قول­دانىستاعى زاڭناما, اسىرەسە ەلى­مىزدىڭ تەرىسكەي وڭىرلەرىندە ونو­ماستيكانىڭ وزەكتى ماسەلە­لەرىن وڭتايلى شەشۋگە مۇم­كىندىك بەرمەي تۇرعانى انىق. سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعانداي, ونوماستي­كا سالاسىنداعى كەلەڭسىز كورىنىس­تەردىڭ ءتۇپ-تامىرىنا تۇپ­كىلىكتى بالتا شابۋ جانە ۇزاق جىل­دار بويى ءتۇيىنى تارقاتىل­ماي كەلە جاتقان ماڭىزدى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن بۇل ءىس كەشەندى دە دايەكتى تۇردە ءبىر ورتالىقتان اتقارىلعانى ءجون.

ارينە, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنىڭ ارقاسىندا ونوماس­تيكا سالاسىندا سەڭ ورنىنان قوزعالعانداي سەرپىلىس جاسالىپ, ءبىرتالاي ءىس تىندىرىلعانىن بەكەرگە شىعارۋعا بولمايدى. ەلدى مەكەندەر مەن كوشەلەردىڭ جاڭا زامان تالابىنا ساي كەلمەيتىن اتاۋلارىنىڭ ءبىرسىپىراسى وز­گەر­تىلىپ, قازاقشالاندى. سو­نىڭ ىشىندە كەڭەس زامانىندا كوم­مۋنيستىك يدەولوگيا ەرەكشە ۇستەمدىك قۇرعان سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەر – اقمولا, قوس­تاناي, پاۆلودار, سولتۇستىك قا­زاق­ستان جانە شىعىس قازاق­ستان وبلىستارىنىڭ بىرقاتار اۋدانى مەن قالاسىنىڭ كوممۋنيس­تىك اتاۋلارى اۋىستىرىلدى. ايت­كەنمەن, بۇل ءىس كەيىن زاڭناما­نىڭ وزگەرتىلۋىنە بايلانىستى تىعىرىققا تىرەلىپ, كوپتەگەن ەلدى مەكەننىڭ پاتشالىق وتارلاۋ جانە كەڭەستىك تىڭ كوتەرۋ كەزىندە بەرىلگەن ەسكى اتاۋلارى ءالى كۇنگە ساقتالىپ قالىپ وتىر. بۇل – ءبىزدى ويلاندىراتىن دا, وپىندىراتىن دا جاعداي. سەبەبى كەيىنگى جىلدارى كورشىلەس رەسەيدىڭ كەيبىر ساياساتكەرسىماقتارى قا­زاقستاننىڭ تەرىسكەي وڭىرلەرىنە قاتىستى «سىيعا بەرىلگەن ورىس جەرلەرى» دەگەن ساندىراق پىكىردى قوعامدىق ساناعا سىڭىرۋگە تىرىسىپ, كوپە-كورىنەۋ ارانداۋشىلىق ارەكەتكە بارىپ ءجۇر. سولتۇستىك وبلىستارداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ورىسشا اتاۋلارى – ولاردىڭ ارام پيعىلدى ساياسي ويىنىندا «كوزىر» ەكەنى ءسوزسىز. ماسەلەن, بىردە اتىشۋلى ۆلاديمير جيري­نوۆسكي پويىزبەن رەسەيدىڭ وڭتۇستىك-ورال تەمىرجولىنا قا­رايتىن پەتروپاۆل ستانساسىنا كەلگەنىندە پەررونعا شىعىپ, ۆوكزالدىڭ ماڭدايشاسىنداعى «پەتروپاۆل» دەگەن جازۋعا قاراپ: «مىنە, بۇل دۇرىس!» دەپ ءسۇيسىنىپ, قولىن شاپالاقتاپتى. ال ومبى وبلىسىنداعى ەسىلكول ستانساسىنا كەلگەنىندە «يسيلكۋل» دەگەن جازۋدى كورىپ: «مىناۋ اتاۋ دۇرىس ەمەس, دەرەۋ وزگەرتۋ كەرەك!», دەپ بۇلقان-تالقان بولىپتى.

ومبى قالاسىندا تۇراتىن ءبىر قانداسىمىز بەرتىندە جەڭىل كو­لىگى­مەن پەتروپاۆل قالاسىنداعى تۋىس­تارىنا قوناققا كەلە جاتىپ, جولدا كەزدەسكەن ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارىنا نازار اۋدارعانىندا جاعاسىن ۇستاعانىن ايتقان ەدى. ويتكەنى ومبىدان قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنا جەتكەن­شە قازاق-تۇركى تىلىندەگى كونە اتاۋ­لار ءجيى كەزدەسكەن دە, ءبىزدىڭ ەل اۋماعىندا بۋلاەۆو, پولۋدينو, نيكولاەۆكا, ياۆلەنكا, زارەچنوە, نوۆونيكولسكوە بولىپ, جالعاسا بەرگەن. بۇل پاتشا زامانى مەن كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قازاق جە­رى­نە قونىس اۋدارىلعان ادامدار قازىعىن قاققان ەلدى مەكەندەر­گە تەك ورىس تىلىندەگى اتاۋلار قويىل­عاندىعىن, ال رەسەي اۋماعىن­داعى قازاق جانە تۇركى اتاۋلارى ساقتالىپ قالعاندىعىن كورسەتەدى.

تەرىسكەي وڭىرلەردەگى ەلدى مە­كەن­دەردىڭ ەسكى اتاۋلارىنىڭ ءالى تۇگەل اۋىستىرىلماۋىنىڭ ەكى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى – جەر­گى­لىك­تى بيلىك پەن زيالى قاۋىم­ن­ىڭ نەمقۇرايدىلىعى مەن تابانسىز­دىعى. مىسالى, سولتۇستىك قازاق­ستاننىڭ قىزىلجار اۋدانىن­داعى چاپاەۆو اۋىلىنىڭ تۇر­عىن­دا­رى وسىدان ون جىلداي بۇ­رىن ەلدى مەكەن اتاۋىن بولا­شاق دەپ وزگەرتۋ ءۇشىن جينالىس وت­كىزىپ, كوپشىلىك داۋىسپەن كەلىسىم بەرگەن. وكىنىشكە قاراي, ءتىپتى چاپاەۆودا تۇرمايتىن ءبىر بەدەلدى كاسىپكەردىڭ قارسىلىعىنا بولا, بۇرىنعى وبلىس اكىمى مەن ءتورتىنشى شاقىرىلىمداعى وب­لىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى زاڭدى نەگىزدە شەشىلىپ تۇرعان ماسەلەنى كەيىنگە شەگەرىپ, اقىرى اياقسىز قالدىردى. سونىڭ سالدارىنان ەل ىشىندە نەشە ءتۇرلى انەكدوتتىڭ كەيىپكەرىنە اينالعان قىزىل كومانديردىڭ تەگى اۋىل اتاۋىندا ءالى كۇنگە ارداقتالىپ تۇرعانى ءارلى-بەرلى اعىلعان جو­لاۋ­شىلاردىڭ ەزۋلەرىنە كەلەكە­لى كۇلكى ءۇيىرتىپ تۇر.

اقمولا وبلىسىنىڭ ورتالى­عى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قۇرامى­نا كىرەتىن كراسنىي يار اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ كوبى – قازاقتار. سويتە تۇرا, وسى اۋىل اتاۋى ءالى كۇنگە قازاقشالانعان جوق. ال وسى وڭىردەگى ششۋچينسك قالا­سىنىڭ اتاۋىن جەرگىلىكتى زيالى اعايىندار «ابىلاي حان قالا­سى» دەپ وزگەرتۋگە كۇش سالىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. بىراق ابىلاي حان ەسىمىن اۋداندىق ماڭىزداعى شاعىن قالادان گورى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى – پەتروپاۆل قالاسىنا بەرگەن لايىقتىراق ەمەس پە؟ سول شاھاردا حان بابامىزدىڭ اق ءۇيىنىڭ الدىندا ارعىماعىنا ءمىنىپ تۇرعان ەسكەرتكىشى دە بار عوي. بۇل ماسەلە دە استاناداعى ءبىر ورتالىقتا مۇقيات ويلاستىرىلىپ شەشىلسە, قۇبا-قۇپ.

ەلدى مەكەندەر اتاۋلارىنىڭ وزگەرتىلمەۋىنىڭ ەكىنشى سەبەبى – قولدانىستاعى زاڭنامادا. ويت­كەنى ءبىر كەزدە ونوماستيكا ماسە­لەلەرىن جەرگىلىكتى اكىم­دىك­تەر مەن ءماسليحاتتار ەلدى مەكەن­دەر تۇر­عىندارىنىڭ پىكىرىن سۇرا­ماي-اق, وزدەرى بىرلەسىپ شەشە-ءتىن. مۇنىڭ اياعى قازاعى قالىڭ وڭىر­لەردە شەنەۋنىكتەر مەن ولار­عا ىقپالى جۇرەتىن باي-باعلان­داردىڭ «اتاسىنىڭ اتىنا – اۋىل, كوكەسىنىڭ اتىنا – كوشە بەرۋىنە» اكەلىپ سوققانى ءمالىم. وسىعان وراي, 2013 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, ەلدى مەكەندەر مەن ولاردىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنىڭ اتاۋلارىن اۋىستىرۋ ءۇشىن ءتيىستى اۋماق حالقىنىڭ پىكىرىن سۇراۋ مىندەتتەلدى. الايدا بۇل وزگەرىس سولتۇستىك وڭىرلەردەگى ءورىستىلدى تۇرعىندار كوبىرەك قونىستانعان ەلدى مەكەندەردىڭ كۇنى وتكەن اتاۋ­لارىن جاڭارتۋدا ۇلكەن كەدەرگى تۋدىرىپ وتىر. شىنتۋايتىندا, مۇنداي ەلدى مەكەندەر اتاۋلارىن وزگەرتۋ ءۇشىن تۇرعىندار جينالىسىن وتكىزىپ, ولاردى ءوزارا پىكىرسايىسقا ءتۇسى­رىپ, ەكىگە جارۋ ەتنوسارالىق تاتۋ­لىققا سىزات تۇسىرەتىن تەرىس فاك­تورعا اينالدى. ونوماستيكا سالاسىندا بىتپەس داۋعا باستاعان «دايرا­بايدىڭ كوك سيىرى», مىنە, وسى بولىپ تۇر. دەمەك, ونوماستيكا سالاسىنداعى تۇيىندەردى تار­قاتۋ ءۇشىن اتالعان زاڭدى قايتا­دان قاراۋ كەرەك. ءسويتىپ, اتا زاڭدا قازاقستان – بايىرعى قازاق جەرiندە قۇرىلعان, ءبىرتۇتاس مەملەكەت ەكەنى اتاپ كورسەتىلگەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ونوماستيكا ماسە­لە­لەرىن ءبىر ورتالىقتان شەشۋ شارالارىن زاڭداستىرۋ قاجەت.