پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» جولداۋىندا: «قانداستاردىڭ كوشىپ كەلۋىنە جانە ىشكى كوشى-قونعا قاتىستى ساياسات تۇبەگەيلى وزگەرەدى. بۇل ورايدا دەموگرافيالىق جانە ەكونوميكالىق ۇردىستەردى ەسكەرۋ كەرەك. سونداي-اق جالپىۇلتتىق مۇددەنى باسشىلىققا الۋ وتە ماڭىزدى» دەپ مالىمدەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت وتكەن جىلعى 30 جەلتوقسانداعى قاۋلىسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوشى-قون ساياساتىنىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى. قۇجاتتا جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارى مەن قانداستاردىڭ جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە قونىس اۋدارۋىن ىنتالاندىرۋ, سونداي-اق سولتۇستىك وڭىرلەردە جاڭا جۇمىس ورىندارى مەن بيزنەس-جوبالاردى كوبەيتۋ مەملەكەتىمىزدىڭ كوشى-قون ساياساتىنىڭ ماڭىزدى باعىتىنىڭ ءبىرى بولىپ بەلگىلەندى.
ۇكىمەت جەتى جىل ىشىندە اۋىلدىق جەرلەردە 350 مىڭنان استام ساپالى جۇمىس ورنىن قۇرۋدى, ولاردىڭ كوبىن سولتۇستىك وڭىرلەردە اشۋدى قاراستىرىپ وتىر. ماسەلەن, بيىل ەلىمىزدە جالپى سوماسى 100 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن زاكىرلىك وندىرىستىك-ينۆەستيتسيالىق جوبالار رەتىندە 65 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن سالۋ كوزدەلگەن بولسا, ونىڭ 45-ءى سولتۇستىك وڭىرلەردە بوي كوتەرمەكشى. بۇل 2 مىڭداي ادامدى, سونىڭ ىشىندە جۇمىس كۇشى ارتىق وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەردەن شاقىرىلعان مامانداردى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
وسىنداي ءوندىرىستى وركەندەتۋ قادامدارى تەرىسكەي ايماقتاردىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەردەن ءوز ەركىمەن قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستار ءۇشىن تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا ءتيىس.
تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق – ۇكىمەت بيىلدان باستاپ كۆوتا بويىنشا سولتۇستىك وڭىرلەرگە ورنالاساتىن قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستاردى تۇرعىنجايمەن قامتاماسىز ەتۋ شاراسىن قولعا الىپ وتىر. ناقتى ايتساق, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى 2022 جىلعى 27 مامىرداعى بۇيرىعىمەن «جۇمىس كۇشىنىڭ ۇتقىرلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ادامداردىڭ ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋ قاعيدالارىنا» ەكونوميكالىق ۇتقىرلىق سەرتيفيكاتى تۋرالى تولىقتىرۋ ەنگىزدى. ول – تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ جانە سالۋ, يپوتەكالىق نەسيە بويىنشا باستاپقى جارنانىڭ ءبىر بولىگىن جابۋ ءۇشىن قازاقستان ازاماتتارىنا بەرىلەتىن اقشالاي تۇرىندەگى ماتەريالدىق كومەك. اتالعان سەرتيفيكات قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستاردىڭ تىكەلەي وزدەرىنە تاپسىرىلىپ, ولاردىڭ كوشىپ بارعان وڭىرلەرىندە ءوز بەتىنشە تۇرعىن ءۇي تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ماقساتقا بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 10,1 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇعان دەيىن تەك دەموگرافيالىق جاعدايى تىم كۇردەلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قاناتقاقتى جوبا بويىنشا قونىس اۋدارۋشىلارعا ارنالعان تۇرعىن ۇيلەر سالىنعان بولاتىن. الايدا ولاردىڭ كوبى جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ تاراپىنان ءتيىستى تالاپ پەن باقىلاۋدىڭ بولماۋىنان ساپاسىز سالىنىپ, قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ورىندى رەنىشتەرىن تۋعىزعان. ەندى مۇنداي بەرەكەسىزدىكتىڭ ءھام بىلىق-شىلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابىلادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
ۇكىمەت الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەردەگى ەتنوستىق قازاقتاردىڭ اتاجۇرتقا ورالۋ ۇدەرىسىن مۇمكىندىگىنشە جەڭىلدەتۋگە دە كۇش سالىپ وتىر. الىستاعى اعايىنداردىڭ قانداس مارتەبەسىن الۋعا ءوتىنىشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ شەتەلدەگى مەكەمەسى ارقىلى ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا قابىلداۋدىڭ جاڭا تەتىگى ەنگىزىلدى.
مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا ەلىمىزدە جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ تاپشىلىعىن ازايتۋ ماقساتىندا شەتەلدەن دارىندى ادامداردى قازاقستانعا تارتۋ قاجەتتىگىن, اسىرەسە شىعارماشىلىق جانە كاسىپكەرلىك سالادا جەتىستىككە جەتكەن ازاماتتاردى شاقىرۋ كەرەكتىگىن دە ايتتى. ۇكىمەت پرەزيدەنتتىڭ وسى تاپسىرماسىن ورىنداۋدى شەتەلدە تۇرىپ جاتقان ەتنوستىق قازاقتاردان باستاۋدى ۇيعارعانى كوڭىلگە قونادى. وسى ماقساتپەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى «اتا جولى» كارتاسىن بەرۋ قاعيدالارىن ازىرلەدى. سوعان سايكەس بيىلعى شىلدە ايىنان باستاپ وزگە ەلدە تۇراتىن ەتنوستىق قازاقتار اتالعان قۇجاتتى الىپ, تاريحي وتانىنا وڭايلاتىلعان كىرۋ مۇمكىندىگىن پايدالانا الادى.
«اتا جولى» كارتاسى وزدەرى تۇراقتى تۇرىپ جاتقان شەت مەملەكەتتەردە كاسىپپەن اينالىساتىن ەتنوستىق قازاقتارعا بەرىلەدى. وسى كارتا يەگەرلەرى قازاقستاندا 10 جىل تۇرۋعا رۇقساتپەن قوسا, وزدەرى تاڭداعان وڭىردە ماماندىعىنا ساي جۇمىسقا ورنالاسۋعا نەمەسە كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانۋعا مۇمكىندىك الادى. ولار باسقا ەلدىڭ ازاماتتارى ەكەندىكتەرىنە قاراماستان, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردە قازاقستان ازاماتتارىمەن جانە قانداستارمەن تەڭ قۇقىققا يە بولادى. ارينە, ولارعا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا سايلاۋ جانە سايلانۋ, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرۋ قۇقىعى بەرىلمەيدى.
بيىل «اتا جولى» كارتاسىن 5 مىڭ ەتنوستىق قازاق الۋى مۇمكىن, ال 2027 جىلى ولاردىڭ سانى 40 مىڭعا جەتىپ قالار دەگەن ۇكىلى ءۇمىت بار. سول ىسكەر اعايىندار تۇرعىندارىنىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا سيرەپ بارا جاتقان, يەسىز جۇتاعان جەتىم جەرى كوپ سولتۇستىك وڭىرلەرگە ات باسىن بۇرسا, قۇبا-قۇپ.
مىنە, وسىلايشا قازىر قازاقستاننىڭ كوشى-قون ساياساتىندا كوپتەن كۇتكەن بەتبۇرىس بايقالىپ وتىر. سونىمەن قاتار وسى سالاداعى ويسىراعان ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا پارمەندى شارالار قاجەت دەپ ويلايمىز.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, 1991 جىلدان باستاپ 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن 1 ملن 107 مىڭ ەتنوستىق قازاق تاريحي وتانىنا ورالدى. سونىڭ 881 مىڭنان استامى 1991-2011 جىلدار ارالىعىندا كوشىپ كەلدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن تاپ بولعان اۋىر ەكونوميكالىق داعدارىس كەزەڭىندە – 1991-2000 جىلدارى 183652 قانداس اتامەكەنگە ات باسىن تىرەدى. ال وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارى ەڭسەرىلگەن 2001-2011 جىلدارى ۇلى كوش ەرەكشە قارقىن الىپ, 697769 ەتنوستىق قازاق اتاجۇرتقا قونىس اۋداردى. 2007 جىلى الىستاعى اعايىنداردى قابىلداۋ كۆوتاسى رەكوردتىق كورسەتكىش 15 مىڭ وتباسى بولىپ بەلگىلەنگەن. قانداستار قاتارىن قالىڭداتۋعا ۇكىمەتتىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى دا وڭ اسەرىن تيگىزدى. وسى باعدارلاما بويىنشا قانداستار ءۇشىن اقمولا وبلىسىندا – «نۇرلى كوش», سولتۇستىك قازاقستاندا «بايتەرەك» اۋىلدارى سالىنىپ, جۇزدەگەن تۇرعىن ءۇي بوي كوتەردى. الايدا 2011 جىلدىڭ اياعىنداعى قايعىلى جاڭاوزەن وقيعاسىنان كەيىن «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى توقتاتىلىپ قانا قويماي, ۇكىمەتتىڭ 2011-2014 جىلدارى قانداستاردىڭ 10 مىڭ وتباسىن كۆوتا بويىنشا قابىلداۋ تۋرالى قاۋلىسىنىڭ كۇشى دە جويىلدى. سونىڭ سالدارىنان ۇلى كوش قارقىنى كۇرت باسەڭدەپ, 2012-2022 جىلدارى نەبارى 226 مىڭعا جۋىق قانداس اتاجۇرتىنا ورالدى. قانداستاردى قابىلداۋعا كۆوتا ءبولۋ تەك ءتورت جىلدان كەيىن – 2016 جىلى عانا جالعاستىرىلىپ, ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەرگە ورنالاسۋعا كەلىسكەن 1259 وتباسىنا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى كورسەتىلدى. بۇل كورسەتكىش 2017 جىلى 558 وتباسىنى قۇرادى. ال 2018 جىلدان باستاپ كۆوتانى بۇرىنعىشا قانداستار وتباسىلارىنىڭ سانىنا ەمەس, شەتەلدەن كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ ناقتى سانىنا قاراي بەلگىلەۋ ەنگىزىلدى. ءسويتىپ, 2018 جىلى – 2185, 2019 جىلى – 2031, 2020 جىلى – 1378, 2021 جىلى – 941, 2022 جىلى 1499 قانداس كۆوتا الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. بيىل 1925 قانداسقا كۆوتا بويىنشا قولداۋ كورسەتىلمەكشى.
بۇل رەتتە ۇكىمەت كەيىنگى جىلدارى ىشكى كوشى-قوندى رەتتەۋگە باسىمدىق بەرىپ وتىرعانى بايقالادى. 2018 جىلى جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردەن جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋشىلار ءۇشىن كۆوتا 7119 ادام بولىپ بەلگىلەنگەندىگى, ال وسى كورسەتكىش 2019 جىلى – 6962, 2020 جىلى – 4750, 2021 جىلى – 7211, 2022 جىلى – 6587, 2023 جىلى 6727 ادامدى قۇراعاندىعى – سونىڭ ايعاعى.
ايتسە دە, ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق جاعدايى ءماز ەمەس سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەر تۇرعىندارىنىڭ قاتارىن قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستار ەسەبىنەن تولىقتىرۋ بارىسى كوڭىل كونشىتپەيدى. «ەڭبەك» ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا بەس جىل ىشىندە سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەرگە 33,8 مىڭ ادام قونىستاندىرىلعان. بۇل جەتكىلىكسىز بولىپ شىقتى. سەبەبى كوشى-قون ستاتيستيكاسى اتالعان كەزەڭدە تۇرعىندار سانى قوستاناي وبلىسىندا 22 مىڭعا (2017 جىلعى 879 مىڭنان 2022 جىلعى 857 مىڭ ادامعا دەيىن), پاۆلودار وبلىسىندا 10 مىڭعا (757 مىڭنان 747 مىڭ ادامعا دەيىن), سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 26 مىڭعا (563 مىڭنان 537 مىڭ ادامعا دەيىن), شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 33 مىڭعا (1389 مىڭنان 1356 مىڭ ادامعا دەيىن) ازايعانىن كورسەتتى. قاشان توقتايتىنى ءالى بەلگىسىز بولىپ وتىرعان وسى تەرىس ءۇردىس, سايىپ كەلگەندە, قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستارعا بولىنەتىن كۆوتا سانى از ەكەنىن ايعاقتايدى.
مۇنىڭ سەبەبى – كوشى-قون سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان بولىپ سانالاتىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستارعا بولىنەتىن جىلدىق كۆوتانى جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەر بەرگەن وتىنىمدەرگە سايكەس بەكىتۋمەن عانا شەكتەلىپ, وسى مەملەكەتتىك ماڭىزعا يە باعدارلامانى ناقتى ىسكە اسىرۋدى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە قالدىرعانىندا. الايدا سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردىڭ شەنەۋنىكتەرى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارا جاتقانىن ويلاپ «باستارىن اۋىرتپاي», قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستاردى قابىلداۋدىڭ ماشاقاتتى جۇمىسىمەن اينالىسۋعا اسا قۇلشىنىس تانىتار ەمەس. دەمەك قوعام قايراتكەرلەرى مەن ساراپشىلار ايتىپ جۇرگەندەي, ونسىز دا شارۋاسى شاش-ەتەكتەن كەلەتىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىن كوشى-قون ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدان بوساتۋ جانە 1997-2004 جىلدارى قىزمەت اتقارعان كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگىن قايتا قۇرۋ ماسەلەسىن قارايتىن كەز جەتكەن سياقتى.
وسى ورايدا ءبىر كەزدە قازاقستان ۇكىمەتىنە دەربەس كوشى-قون ۆەدومستۆوسىن قۇرۋدى شارت ەتىپ قويعان كورەيا رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ تالابى ورىندالماعاندىقتان, ەكى ەل اراسىندا ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم جاسالماعانىن, سونىڭ سالدارىنان قازىر ون مىڭنان استام وتانداسىمىز تاڭعى شىق ەلىندە زاڭسىز جۇمىس ىستەپ, سونداعى كوشى-قون قىزمەتىنىڭ وكىلدەرىنەن بوي تاسالاپ, قاشىپ-پىسىپ جۇرگەنىن دە ەسكەرمەسكە بولماس.