وتىراردىڭ تاريحي قۇبىرلارى

وتىرارعا ىرگەلەس ورنالاسقان وتى­­رىقشى-ەگىنشى قونىستار كەڭەيە باس­تاعان. قالانىڭ ءوزى دە قولونەرشىلەر تۇراعى – رابادتىڭ ەسەبىنەن دامي تۇس­كەن. قۇرىلىسى جۇيەلى جۇرگىزىلە باستا­عان­دىقتان وندا بىركەلكى ۇيلەر بوي تۇ­زە­گەن. سۋ قۇبىرى, كاناليزاتسيالىق جۇيەسى جونگە كەلتىرىلگەن. قالانىڭ ورتا­لىعى دا, ىرگە­لەس راباتتارى دا قامال قور­عان­مەن قور­شالعان. ەگىنشىلىكتىڭ دامۋى دا قالالار سانىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى بولدى. قالا سىرتىنداعى ەگىن ەگۋگە جارامدى جەرلەر يگەرىلە باستادى. ارىق كانالدار ارقىلى سۋارۋ جۇيەسى دامىپ, جەتىلدىرىلدى. VII-VIII عاسىرلاردا وتى­رار ال­قا­بىندا ارىس وزەنىنىڭ سۋىنا نەگىز­دەل­گەن سۋلاندىرۋ جۇيەسى سالىنعان. بۇل كەزەڭنىڭ باس كانالدارىنىڭ ارنالارى, كەيىنگى كەزەڭدىكىنە قاراعاندا جەردەن بيىك ورنالاسقان جال بولىپ قال­عان. سۋلاندىرۋ جۇيەسى قالدىقتارى وتى­راردىڭ سولتۇستىگىندە, پىشاقشىتوبە ما­ڭىندا جاقسى ساقتالعان.

كەراميكالىق قۇبىرلاردىڭ قازبا بارىسىنداعى كورىنىسى

وتىرار قالاسىندا جۇرگىزىلگەن ار­حەولوگيالىق قازبا بارىسىندا كوپ­تەگەن تۇرمىستىق بۇيىمداردىڭ قال­دىقتارى تابىلىپ جاتادى. سولار­دىڭ قاتارىندا باسىم بولىگى سازدان جا­سال­­عان كەراميكالىق بۇيىمدار. وسى تا­بىلعان كەراميكانىڭ باي جيناق­تا­رى سول زاماندا تەك تابىس كوزى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كوركەمونەر تۋىن­دى­سى بولعان. وسىنداي زاتتاردى جا­سا­عان وتىراردىڭ قۇمىراشىلارى سىر­دا­ريا­نىڭ ورتا اعىسىندا ورنالاسقان باس­قا دا قالالاردىڭ ماقتانىشى بولعان­دى­عى تاريحتان بەلگىلى. وتىرار قالا جۇرتتارىنداعى 2021 جىلى تابىل­عان ول­جالاردىڭ ىشىنەن مۋزەيىمىزدىڭ قو­رىن تولىقتىرعان سۋ قۇبىرلارى ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. قالانىڭ ورتالىعى­نا وسى ساز­دان جاسالعان كەراميكالىق قۇبىر­لار ار­قى­لى اۋىز سۋ جەتكىزگەنىنە ارحەولوگيا­­لىق قازبا جۇمىسى بارىسىندا انىقتال­عان ماگيسترالدى قۇبىرلار جۇيەسى دالەل بولا الادى. كەراميكالىق قۇ­بىرلار اۋىز سۋدى جەتكىزۋمەن قاتار قا­­لا­نىڭ ورتالىعىنداعى لاس سۋلاردى, جا­ۋىن-شاشىن قالدىقتارىن دا سىرتقا شىعارۋ قىزمەتىن اتقارعان. قۇبىرلار­مەن قاتار ناۋا ءتارىزدى سۋ تارتۋعا ارنال­عان ارىقشالاردىڭ دا ارحەولوگيالىق قازبا بارىسىندا كەزدەسىپ جاتۋى وسىنى مەڭزەپ تۇرعانداي. تۇرعىن-ۇيلەر­دىڭ سانيتار­لىق جۇيەلەرى دە تولىققان­دى جۇمىس ىستە­گەندىگى وسى ارحەولوگيالىق قازبا بارىسى­نان بەلگىلى. مونشانىڭ ماڭىندا جۇر­گىزىلگەن قازبا بارىسىن­دا انىقتالعان جەراستى گالەرەياسى, وندا­عى تارتىلعان سۋ قۇبىرلارى قالا­لىق مادەنيەتتىڭ جوعارى بولعاندىعىن دالەلدەيدى.

كەراميكالىق بۇيىمداردى قايتا جەلىمدەۋ جۇمىستارى

رەستاۆراتورلارىمىز ارحەولوگيا­لىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە انىقتال­عان كەراميكالىق قۇبىرلاردى قايتا قالپى­نا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن بولاتىن. مۇنداعى ماقسات – مۋزەيگە كەلۋ­شى كورەرمەندەرگە زاتتىڭ تولىققان­دى ءپىشى­نىن كورسەتۋ, ونىڭ الداعى ۋاقىت­تا ساق­تالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولاتىن. تى­نىم­سىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە قات-قابات توپىراقتىڭ استىندا قانشاما عا­سىر كومىلىپ جاتقان قۇبىرلار قايتا جاڭ­عىرعانداي كۇيگە ەندى. تابىلىپ جات­قان كەراميكالىق قۇبىرلار كولەمى جاعى­نان اركەلكى. ءبىز قايتا قالپىنا كەلتىرگەن قۇبىرلار قىزعىش ءتۇستى سازدان كۇيدىرىلگەن. اۋىز بولىگى سۇيىرلەۋ, ءتۇبى كەڭدەۋ كەلەدى. ياعني ءبىر-بىرىنە كيگىزۋگە ىڭعايلى تۇردە جاسالعان. ۇزىندىعى 80 سم, اۋىز بولىگىنىڭ ديامەترى 18,5 سم. ءتۇ­بىنىڭ ديامەترى 28 سم. قابىرعالارىنىڭ قالىڭدىعى 1,5 – 2 سم.

كەراميكالىق قۇبىردىڭ رەستاۆراتسيادان كەيىنگى كورىنىسى

رەستاۆراتسيالىق جۇمىس بىرنەشە كە­زەڭمەن جۇرگىزىلدى. قالپىنا كەلتىرۋ جۇ­مىسىن باستاماس بۇرىن رەستاۆراتسيالىق جانە كونسەرۆاتسيالىق جۇمىستاردىڭ جولدارى مەن ءادىس-تاسىلدەرى تالقىلانىپ, رەستاۆراتسيالىق كەڭەس وتىرىسىنىڭ ­حاتتاماسى جاسالدى. تولىققاندى زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ, سونىڭ ناتيجەسى بو­يىنشا قالپىنا كەلتىرۋ ءادىسى انىق­تالدى. قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى بۇل سالادا زاتتى جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋ­گە جانە قال­پىنا كەلتىرۋدىڭ ماڭىزدى شەشىمدەرىن قاراستىرۋعا باعىتتالدى.

زاتتىڭ تابىلعان كەزدەگى جاي-كۇيىن تولىققاندى بەينەلەۋ ماقساتىنداعى عىلىمي سيپاتتاماسى جازىلدى. زات­تىڭ ماتەريالىنا, جاسالۋ تەحنيكاسىنا تالداۋ جاسالىپ, زاقىمدالۋ سەبەپتە­رىن انىقتاۋ ماقساتىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى.

كەراميكالىق قۇبىرلاردى تۇزدان تازارتۋ جۇمىستارى جۇزەگە استى. توپى­راقتىڭ استىندا ۇزاق جاتقاندىقتان تەمپەراتۋرالىق-ىلعالدىلىقتىڭ كۇرت وزگەرۋىنەن بەتىندە كريستالدىق تۇزى­لىم­دەر پايدا بولعاندىقتان, جۋ جانە بۋلاۋ ارقىلى تۇزدان تازالاۋ جۇمىستارى اتقارىلدى.

جوسپارلى قالپىنا كەلتىرۋ جۇ­مىس­تارى كەزىندە سۋ قۇبىرىنىڭ سىنعان بولىكتەرى قايتا جەلىمدەلىپ, ساقتالما­عان بولىكتەرىنىڭ ورنى گيپس­پەن قايتا قال­پىنا كەلتىرىلدى. گيپس بولىكتەرىنىڭ ءتۇسىن باستاپقى قالپىنا بارىنشا جاقىنداتۋ, ۇقساتۋ ماقساتىندا سازدان جاسالعان سۇيىقتىقپەن سىرلاندى.

قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى بارى­سىن­داعى بارلىق كەزەڭ سۋرەتكە ءتۇسى­رى­لىپ, كەزەڭدەر اتقارىلعان كۇنى بويىنشا قۇجاتتالدى.

باۋىرجان سۇلتانمۇراتوۆ,

«وتىرار» مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق مۋزەي-قورىعىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى