قۇنىققانداردان قالاي قۇتىلامىز؟

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرما­سىنا سايكەس ءبىر كەزدە سەنگەنىنەن سۇيەن­گەنى كۇشتى بولعاندار زاڭدى بەلدەن با­سىپ يەمدەنىپ العان مەملەكەتتىك م ۇلىكتى جانە ەلدەن زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋ ءىسى قازىردىڭ وزىندە ەلەۋلى ناتيجە بەرە باستاعانىمەن, تامىرى تەرەڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس بارىسى كوڭىل كونشىتەرلىكتەي ەمەس. ءبىر كەزدە «شەنەۋنىكتەردىڭ جالاقىسى تومەن. ونى كوتەرمەيىنشە جەمقورلىقتى ازايتۋ قيىن» دەگەن ءۋاجدى پىكىر مارتەبەلى مىنبەرلەردەن سان مارتە ايتىلىپ, ايدان انىق اقيقاتتاي كورىنگەن. ناتيجەسىندە كەيىنگى جىلدارى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ جالاقىسى ايتارلىقتاي ارتتىرىلدى. الايدا قازەكەم «دانىككەننەن قۇنىققان جامان» دەگەندى ءبىلىپ ايتقان ەكەن – جەمقورلاردىڭ «تابەتى» ءتىپتى اشىلا تۇسكەن ءتارىزدى. بۇعان باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە نازار اۋدارساق, كوزىمىز جەتەدى.

ناقتى ايتساق, ەلىمىزدە 2021 جىلى 1451 سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس جا­سالعان بولسا, وسى كورسەتكىش 2022 جىلى 5,4 پايىزعا ۇلعايىپ, 1530-عا  جەتىپتى. بۇل رەتتە بارلىق ورتالىق مەملەكەتتىك ورگان مەن استانا قالاسىنىڭ اتقارۋشى ورگاندارى ورنالاسقان ەلوردا «وزا شاۋىپ», «بالىق باسىنان ءشىريتىنىن» تاعى ءبىر اڭعارتىپ تۇر. مۇندا الدىڭعى جىلى – 143, بىلتىر 152 سىبايلاس جەمقور­­لىق دەرەگى تىركەلىپ, ء«وسىم» 6,3 پايىز بول­دى. وڭىرلەردىڭ ىشىندە شىمكەنت شاھا­رى «بايگە بەرمەي», مۇنداعى جەمقور­لىق قىلمىس سانى 2021 جىلعى 111-دەن ­127-گە دەيىن (14,4 پايىز) كوبەيگەن. ءۇشىن­شى مەگاپوليستىڭ وكشەسىن باسقان الماتى وبلىسىندا الدىڭعى جىلى تىركەلگەن ­­81 جەمقورلىق دەرەگى بىلتىر 124-كە ­ياعني, 53,1 پايىزعا جەتكەن. وسى قوعامدىق ىندەتتىڭ اسقىنۋى جونىنەن اقتوبە وبلىسى الدىنا جان سالماي, جەمقورلىق سانىن الدىڭعى جىلعى 50-دەن بىلتىر 88-گە دەيىن, ياعني 76 پايىزعا كوبەيتكەن. قىزىلوردا (69 پايىز), باتىس قازاقستان (53,5 پايىز), ماڭعىستاۋ (36,4 پايىز), قاراعاندى (26,7 پايىز), اتىراۋ (22,5 پايىز), قوستاناي (8,3 پايىز) وبلىستارىندا دا اشكە­رەلەنگەن جەمقورلىق قىلمىستار سانى كۇرت وسكەن.

سوناۋ كەڭەس زامانىندا-اق ناقىلعا اينالىپ كەتكەن «باستىققا بارا بەرمە, پارا بەر» دەگەن ءسوز ماڭىزىن جويىپ, ارحايزمگە اينالار ءتۇرى ءالى كورىنبەيدى. الدىڭعى جىلى – 1053, بىلتىر – 1050 پاراقورلىق قىلمىس اشىلعانى – سو­نىڭ ايعاعى. «الاقاندارى ءجيى قىشي­تىن» شەنەۋنىكتەر قاتارى استانا (114), شىمكەنت (99), الماتى قالاسى (82), الماتى وبلىسى (99), تۇركىستان (86), اقتوبە (69), باتىس قازاقستان (60), قاراعاندى (54), سولتۇستىك قازاقستان (50), ماڭعىستاۋ (46), قوستاناي (38), جامبىل (36), شىعىس قازاقستان (30) وبلىستارىندا قالىڭ بولىپ شىقتى.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ جىل باسىنان بەرى تاراتقان اقپاراتىنا قاراساق تا, قاي سالادا بولسىن جەڭ ۇشىنان جالعاس­قان شەنەۋنىكتەردىڭ قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارى تىيىلار ءتۇرى جوق سياقتى. اسىرەسە ەلدىڭ ەرتەڭى – وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءتالىم-تاربيەسىنە جاۋاپتى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى بىلىق-شىلىق بىتپەي تۇرعانى قىنجىلتادى. جۋىردا عانا جەتىسۋ وبلىسىنىڭ تالدىقورعان قالاسى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى بيۋدجەت قاراجاتىن ۇرلاۋ دەرەكتەرىن جاسىرعانى ءۇشىن قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەردەن 280 ملن تەڭگە پارا الدى دەگەن كۇدىككە ءىلىنىپ, سوت سانكتسياسىمەن تۇتقىندالدى. پارا بەرۋشىلەر دە بيۋدجەت قاراجاتىن اسا ءىرى مولشەردە ۇرلاۋ تۋرالى قىلمىستىق ءىس بويىنشا نەگىزگى ايىپتالۋشىلار رەتىندە تەرگەۋ وقشاۋلاعىشىنا قامالدى. ولارعا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەمەيتىن, وزدەرىمەن ۇلەستەس ادامداردىڭ شوتتارىنا جالاقى تۇرىندە شامامەن 2 ملرد تەڭگە اۋداردى دەگەن ايىپ تاعىلعان. «سىنىقتان وزگەنىڭ ءبارى جۇعادى» دە­مەك­شى, قىزىلوردا وبلىسى جاڭاقورعان اۋدانى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى مەن بۋحگالتەرى دە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە قىزمەت ىستەمەيتىن ادامداردىڭ شوتتارىنا جالاقى رەتىندە اقشا اۋدارۋ ارقىلى 543 ملن تەڭگەنى جىمقىردى دەگەن كۇدىككە ءىلىنىپ, ءىستى بولىپ وتىر.

مادەنيەت سالاسىندا باسشىلىق قىز­مەت اتقارىپ, ادامدارعا رۋحاني تار­بيە بەرۋ مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەن مەملە­كەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ اراسىنان دا سۋىق قولدى سۇعاناقتار اشكەرەلەنىپ جاتىر. تاياۋدا عانا انتيكور قىزمەتكەرلەرى الما­تى وبلىسىنىڭ مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسىن بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىردى دە­گەن كۇدىكپەن قاماۋعا الدى.

يمانسىز شەنەۋنىكتەر ءتىپتى مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى دا س ۇلىكشە سورىپ ءجۇر ەكەن. ماسەلەن, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ كوميتەتى اقتوبە وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ №4 مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتاما ءبولىمىنىڭ باسشىسى مۇگەدەكتىگى بار ادامداردان مۇگەدەكتىك مەرزىمىن بەلگىلەۋ جانە ۇزارتۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت جالپى سوماسى 1,2 ملن تەڭگە پارا الدى دەگەن كۇدىككە ءىلىنىپ وتىر.

ەلىمىزدە زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتا­ماسىز ەتۋ مىندەتى جۇكتەلگەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا دا جەمقورلىق دەرتىن جۇقتىرعاندار بىرىنەن سوڭ ءبىرى قۇرىقتالىپ جاتىر. انتيكور جاقىندا اشكەرەلەگەن, استانا قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنداعى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ 4 مۇشەسى – پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى بولىپ شىقتى. بۇل توپ مەملەكەتكە 1,4 ملرد تەڭگە زالال كەلتىرگەن. ال اقمولا وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتى پاترۋلدىك پوليتسيا روتا­سىنىڭ كومانديرى مەن پاترۋلدىك پوليتسيا روتاسىنىڭ اعا ينجەنەرى 100 ملن تەڭگەنىڭ جانارماي تالوندارىن بىرلەسىپ جىمقىرعاندىعى ءۇشىن سوت ۇكىمىمەن 7 جىلعا باس بوستاندىقتارىنان ايىرىلدى. جامبىل وبلىسى تاراز قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى 1 ملن تەڭگە پارا العانى ءۇشىن 3 جىلعا سوتتالدى. الماتى وبلىسى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنىڭ سۋدياسى 2 كاسىپورىندى بانكروت دەپ تانۋ تۋرالى شەشىم شىعارىپ بەرگەنى ءۇشىن مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتى قىزمەتكەرىنىڭ دەلدالدىعىمەن پارا الدى دەگەن كۇدىككە ءىلىندى.

جالپى, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىق­تىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جو­نىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا عانا ەمەس, «Transparency International» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باعالاۋى بو­يىن­شا دا ەلىمىز سىبايلاس جەمقورلىق­پەن كۇرەستە ماردىمدى ناتيجەگە جەتە الماي وتىر. حالىقارالىق ۇيىم دايىندا­­عان رەيتينگكە قاراعاندا, قازاقستانعا 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا 37 بالل­ بەرىلگەن بولسا, بىلتىر ودان 1 بالل­ كەم بەرىلىپ, 180 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 101-ورىن بۇيىرىپتى. «بىرەۋگە قاراپ – بۇكىر­مىن, بىرەۋگە قاراپ – شۇكىرمىن» دە­مەكشى, بۇرىنعى كسرو قۇرامىندا بىر­گە بولىپ, تاۋەلسىز دامۋ جولىنا ءبى­ز­دىڭ ەلدەن بىرنەشە اي عانا بۇرىن شىق­قان ەستونيا سىبايلاس جەمقورلىق­پەن كۇرەستى پارمەندى جۇرگىزىپ, 74 بالل الىپ, 14-ورىنعا كوتەرىلگەن. ليتۆا ­62 بال­مەن 33, لاتۆيا 59 بالمەن 39, گرۋزيا 56 بالمەن 42-ورىندى يەمدەنگەن. تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ارمەنيا 46 بالمەن 63, بەلارۋس پەن مولدوۆا 39 بالمەن 91-92, وزبەكستان 31 بالمەن 129, رەسەي 28 بالمەن 139, قىرعىزستان 27 بالمەن 140, تاجىكستان 24 بالمەن 156, ازەربايجان 23 بالمەن 157, تۇرىكمەنستان 19 بالمەن 170-ورىنداردى ەنشىلەپتى.

قوعامدا «جەمقورلىقتى جەڭۋ ءۇشىن قىتايداعىشا زاڭدى قاتايتۋ قاجەت» دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلادى. ال «Transparency International» حالىقارالىق ۇيىمى جا­ساعان رەيتينگتە قحر 45 بالمەن 65-ورىندى مىسە تۇتقانىن ەسكەرسەك, ماسە­لە زاڭدى قاتايتۋدا عانا ەمەس ەكەنى اڭعا­رىلادى. سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى تومەن مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسى كورسەت­كە­نىندەي, وسى كەلەڭسىز قۇبىلىسپەن تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ەمەس, بۇكىل قوعام بولىپ كۇرەسكەندە عانا ەلىمىزدى ىشتەن جەگەن ىندەتتى جەڭە الاتىنىمىز انىق. بۇعان مەملەكەت تە مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر. ماسەلەن, بىلتىر اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارىنىڭ جەمقورلىعىن اشكەرەلەۋگە كومەكتەسكەن ازامات 12,2 ملن تەڭگە سىياقى العان. بۇل سوما – شەنەۋنىكتىڭ قۇلقىنىنان وتپەي قالعان پارانىڭ 10 پايىزى. ەل بويىنشا  وتكەن جىلى 1424 ءنومىرى ار­قىلى انتيكوردىڭ Call-ورتالىعىنا جەم­قورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق دەرەكتەرى جايلى 233 حابارلاما تۇسكەن. ونىڭ 37-ءسى قىلمىستىق ءىس قوزعاۋعا نەگىز بولعان. ءسويتىپ, وتكەن جىل قورىتىندىسى بويىنشا 134 ازامات 40,6 ملن تەڭگەگە كو­تەرمەلەنگەن.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىز­مەت اقپارات بەرۋشىلەردىڭ قۇپيالى­عىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, مەم­لەكەت باسشىسى بيىلعى 3 قاڭتاردا قول قوي­­عان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جانە مەملەكەتتىك قورعاۋعا جاتاتىن ادام­داردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا ساي­كەس ولاردى كۋاگەرلەر رەتىندە قور­عاۋ باعدارلاماسىن دا ىسكە اسىرا باس­تادى. بۇعان قوسا, جەمقورلىق دەرەك­تەرى تۋرالى حابارلاعان ادام تارتىپتىك كوميس­سيانىڭ نەمەسە وزگە القالى ورگان­نىڭ ۇسىنىمىنسىز تارتىپتىك جاۋاپ­تىلىققا تارتىلمايتىن, لاۋازىمىنان بوساتىل­مايتىن نەمەسە باسقا لاۋازىمعا اۋىستىرىلمايتىن بولدى. سونداي-اق مۇنداي ادامدار تۋرالى قۇپيا اقپاراتتى جاريا ەتكەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتى­لىق تا ەنگىزىلدى. وسىنىڭ ءبارى قوعامدى قۇنىققانداردان قۇتىلتۋعا باعىتتالعان دايەكتى قادام دەپ سانايمىز.