كونتسلاگەردە تۋعان قىز ءالى ادىلدىك ىزدەپ ءجۇر

– ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالاردا اتا-انام بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسىنداعى موزەر قالاسىندا تۇرىپتى. اكەم اسكەري ادام رەتىندە زاس­تاۆادا قىزمەت ەتكەن ەكەن. فاشيستىك گەرمانيا تۇتقيىلدان شابۋىل جاساعاندا شەكاراشىلار كۇشى باسىم جاۋمەن توعىز اي بويى شايقاسىپتى. سودان كەيىن اكەم وتباسىن ۇيدە قالدىرىپ, ءوزى مايدانداعى كەڭەس اسكەرلەرىنە قوسىلۋعا اتتانىپتى. ءبىزدى – اجەم, انام جانە ءتورت باۋىرىمدى نەمىستەر تۇتقىنعا الىپ, كەنيگسبەرگ قالاسىنىڭ تۇبىندەگى گەتتوعا اپارىپ تىقتى. مەن شەشەمنىڭ قۇرساعىندا كەتكەن ەكەنمىن, 1942 جىلعى 8 قازاندا سول كونتسلاگەردە تۋىپپىن, – دەپ ەسكە الادى ماريا ميحايلوۆنا.

سوعىس بىتكەن سوڭ ماريا شتۋكاردىڭ وتباسى بۇرىن وزدەرى تۇرعان بەلارۋستىڭ موزەر قالاسىنا بارىپ قونىستانعان. 1955 جىلى اكەسى قايتىس بولعان سوڭ شەشەسىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ اقمولا قالاسىنا كوشىپ كەلگەن. ول 25 جاسىندا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەنى ءتامامداپ, توڭازىتقىش قوندىرعىسىنىڭ ءماشينيسى ماماندىعىن العان. سول مامان­دىعى بو­يىنشا تسەلينوگراد وبلىستىق تۇتىنۋشىلار قوعامىنىڭ تاماق كومبي­ناتىندا ۇزاق جىلدار ابىرويمەن ەڭبەك ەتتى. شاڭىراق قۇرىپ, ءۇش ۇل ءسۇيدى. وكىنىشكە قاراي, ەكى ۇلى ەر جەتكەن كەزدەرىندە قايعىلى قازاعا ۇشىرادى. قازىر ءۇشىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار ۇلى ميحايلمەن بىرگە تۇرىپ جاتىر. « ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 60 جىلدىعى» جانە « ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى» مەرەكەلىك مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. جەڭىلدىكتەر بويىنشا سوعىسقا قاتىسۋشىلارمەن تەڭەستىرىلگەن.

ءسابي شاعىنان باستاپ تاعدىردىڭ تا­لاي تاۋقىمەتىن باسىنان وتكىزىپ كەلە جاتسا دا ەش مويىماعان ماريا مي­حاي­­­­لوۆنا قازىر ءوز وتباسىنىڭ ءبىر ما­سە­لە­­سىن شەشە الماي اۋرە-سارساڭعا ءتۇ­سىپ­ ءجۇر. ناقتى ايتساق, ونىڭ استانا قالا­سى­نىڭ سارىارقا اۋدانىنداعى بەس­تە­رەك كوشەسىندە ورنالاسقان جەكە ءۇيى بار.­ 1946 جىلى سالىنعان جالپى الاڭى 69,8 شارشى مەتر تۇرعىنجايىنىڭ تو­زى­­عى جەتىپ, اپاتتىق جاعدايدا تۇر. سون­­دىقتان دا 2004 جىلى م.شتۋكار استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ 4 تامىزداعى №3-1-1566پ قاۋلىسىمەن ءوزىنىڭ جەكە ءۇيى­ ورنالاسقان جەر ۋچاسكەسى كوپپاتەرلى تۇر­عىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسىنا الىناتىنى­ جا­نە تۇرعىنجايى سۇرۋگە جاتاتىنى تۋ­رالى حابارلاما العاندا قۋانىپ قال­عان­. ودان مەملەكەت مۇقتاجدىعىنا الى­نا­تىن جەر ۋچاسكەسى مەن بۇزىلاتىن تۇر­عىن­جايىنا اقشالاي وتەماقى تولەتۋ تۋ­را­­لى شەشىمىن سول جىلدىڭ 1 قازانىنا دە­يىن­گى مەرزىمدە حابارلاۋ دا سۇرالعان ەدى.

ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي, م.شتۋكارعا «اق كەرەگە» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى كەلىپ جولىعىپ, كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن باس­تاۋ ءۇشىن اۋىزشا رۇقسات سۇراپ, ۋادەنى ءۇيىپ-توككەن. ونىڭ سوزىنە سەنگەن ماريا ميحايلوۆنا كەلىسىمىن بەرگەن. ءسويتىپ, م.شتۋكاردىڭ ۇيىنە ءتيىپ تۇرعان جەردە قۇرىلىس جۇمىستارى باستالىپ كەتكەن. الايدا قالالىق اكىمدىكتىڭ م.شتۋكاردىڭ جەر ۋچاسكەسىن مەملەكەت مۇقتاجدىعىنا الىپ, تۇرعىنجايىن ءسۇرىپ, وتەماقى تولەۋ تۋرالى قاۋلىسى قاعاز جۇزىندە عانا قالعان.

ال كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇيدى سالۋ كە­زىن­دە ونىڭ جان-جاعىنا قورشاۋ ور­نا­تىلماي, قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى ساق­تال­ماعاندىقتان, م. شتۋكاردىڭ جەكە ءۇيى­نىڭ اۋماعىنا قۇرىلىس قوقىستارى ءتۇ­سىپ, دەنساۋلىعىنا ۇدايى قاۋىپ ءتون­دى­رىپ تۇردى. اقىرى 2005 جىلعى 27 قىر­كۇيەكتە سالىنىپ جاتقان كوپقاباتتى تۇر­عىن ءۇيدىڭ اۋلاسىندا جۇمىس ىستەپ جۇر­گەن ەكسكاۆاتور شومىشىنەن ونىڭ ۇس­تىنە توپىراق ءتۇسىپ كەتىپ, سول يىعىن جا­را­لادى. سول ءۇشىن سوت شەشىمىمەن «اق كە­رە­گە» جشس م.شتۋكارعا 30 مىڭ تەڭگە وتەم­اقى تولەدى.

ءبىر قايران قالارلىعى, م.شتۋكاردىڭ جەر ۋچاسكەسىن مەملەكەت مۇقتاجدىعى ءۇشىن الۋ جانە تۇرعىنجايىن ءسۇرىپ, ءتيىستى وتەماقى تولەۋ تۋرالى استانا قالاسىنىڭ جولاۋشىلار كولىگى جانە­ اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى وعان تاعى دا ءبىر ەمەس, ەكى رەت – 2011 جىلعى 12 قازاندا جانە 2014 جىلعى 11 ناۋرىزدا جازباشا حابارلاما جىبەرىپتى. بىراق ماسەلە ناقتى شەشىلمەگەن كۇيى قالعان.

وسى ورايدا ەرەكشە نازار اۋدارارلىق جايت – 2009 جىلى م.شتۋكاردىڭ جازباشا سۇراۋىنا جاۋاپ بەرگەن استانا قالاسى بو­يىنشا توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇيدى سالۋ كەزىندە ءورت قاۋىپسىزدىگى تالاپتارى بۇزىلعاندىعىن رەسمي مويىنداعان. اتاپ ايتقاندا, كوپ­پاتەرلى تۇرعىن ءۇي مەن م.شتۋكاردىڭ جەكە ءۇيىنىڭ شارۋاشىلىق قۇرىلىستارى اراسىندا ورتكە قارسى قاشىقتىق ساقتالماعانىن راستاعان. ويتكەنى كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي م.شتۋكاردىڭ جەكە ءۇيىنىڭ قوراسىنا تىم جاقىن سالىنعان. ونىڭ تۇرعىندارى بالكوننان لاقتىرعان قوقىس قورا ۇستىنە ءجيى تۇسەدى, ال قاتتى جەل سوققاندا كوپ­پاتەرلى ءۇيدىڭ قاپتاما ماتەريالىنىڭ ەلەمەنتتەرى ۇشىپ ءتۇسىپ جاتادى. «جامان ايتپاي, جاقسى جوق» ەگەر م.شتۋكاردىڭ توزىعى جەتكەن اعاش قوراسى ورتەنسە, وت كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ تەز تۇتاناتىن اليۋكوبوندتان جاسالعان قاپتاماسىنا لەزدە اۋىسارى انىق.

جۋىردا ماريا شتۋكار استانا قالا­سى­نىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەكتىڭ اتىنا ءوتىنىش جازىپ, كوپ جىلدان بەرى سوزباققا سالى­نىپ كەلە جاتقان ماسەلەسىن شەشۋگە­ كو­مەكتەسۋىن سۇراعان ەكەن. حاتى قالا باس­شىسىنا جەتپەسە كەرەك, ساۋلەت, قالا­ قۇرىلىسى جانە جەر قاتىناستارى باس­قارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى نۇر­حان سەرىكباەۆ قول قويعان جا­ۋاپتى الىپ, كوڭىلى الاڭداپ وتىر. دە­گەنمەن ونىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردى­ جاي­لاعان بيۋروكراتيزممەن كۇرەستە بە­رىل­­گىسى جوق. ەندى ادىلدىكتى قايدان ىزدەسەم ەكەن دەپ ويلانادى. ءسابي كەزىنەن سوعىس تاۋ­قىمەتىن كورىپ, كونتسلاگەردە ازاپ شەك­سە دە ەڭسەسىن تۇسىرمەگەن جاننىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسى كەشىكپەي شەشىلسە دەگەن تىلەكتەمىز.