مادەنيەت ءۇيى جوق وبلىس ورتالىعى

ساۋران اۋدانىنىڭ وراڭعاي اۋىلدىق وكرۋگىنا قاراستى قۇس­شى اتا ەلدى مەكەنىندەگى بۇل كى­تاپحانادا 11 مىڭنان اسا كىتاپ اياداي جەردە سىعىلىسا ورنالاس­تىرىلعان. ينتەرنەت جەلىسى, ءوز-وزىنە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى, ءتۇرلى مادەني ءىس-شارالار وتكى­زىلەتىن ارنايى زال, ءتىپتى وقىر­ماندار وتىراتىن وقۋ زالى مەن كىتاپحاناشىلارعا ارنالعان بولمە دە جوق. مادەنيەت ءۇيى جوق قۇسشى اتا اۋىلىنداعى مادەني ورتالىق رەتىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان كىتاپ­حانانىڭ جاعدايى وسىنداي.

اۋىلدى ايتامىز, وبلىس ورتا­لىعى تۇركىستان قالاسىندا مادە­نيەت ءۇيى جوق. بولعان. بىراق ساتىلىپ كەتكەن. وبلىس اكىمدىگى ونى مەملەكەتكە قايتارۋ ماقساتىندا ارەكەت جاساپتى دا. بىراق قازىرگى ەگەسى جوعارى باعا سۇراعاندىقتان قايتارۋ ءتيىمسىز بولىپ وتىر. قالادا جاڭا مادەنيەت ءۇيىن سالۋ كوزدەلگەنىمەن قارجى ماسەلەسى شەشىلمەگەن. ارينە, وبلىس ورتالىعىندا مادەنيەت ءۇيىنىڭ بولعانى ابزال. بۇل ورايدا مادەنيەت وشاقتارىنا جىلدار بويى كوڭىل بولىنبەگەنى, قۇرىلىس نەمەسە كۇردەلى جوندەۋدە سوڭعى ورىنعا قويىلىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. تابىس كوزى بولىپ سانالمايتىن كلۋب, تەاتر, كىتاپحانا, مۇراجايدان گورى تويحانا سالعان كاسىپكەرلەر ءۇشىن دە ءتيىمدى بولعانى ءمالىم. تويحاناسى كوپ وڭتۇستىك وڭىردە مادەني نىساندارعا ەندى عانا كوڭىل بولىنە باستادى.

كىتاپحاناعا قايتا ورالايىق, جال­پى وبلىس اۋماعىندا جۇمىس ىستەيتىن 396 كىتاپحانانىڭ 344-ءى  اۋىلدىق. ءتورت اۋىلدا قوسىمشا بالالار كىتاپحاناسى جۇ­مىس ىستەيدى. كومپيۋتەرمەن قامتاماسىز ەتىل­گەن 275 كىتاپحانانىڭ 225-ءى اۋىل­­دىق كىتاپحانا. ال 121 كىتاپحا­نا كومپيۋتەرمەن مۇلدەم جاب­دىق­تالما­عان. اسىرەسە بايدى­بەك, جەتىساي, تولەبي, ماق­تا­ارال اۋداندارىندا كومپيۋتەرى جوق كىتاپحانالار كوپ. سونداي-اق 224 كىتاپحانا ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىل­ما­عان. عالامتورعا قوسىلعان 172 كىتاپحانا­نىڭ 116-سى اۋىلدىق جەردە ورنالاسقان. جىل باسىنان بەرگى 4 ايدا 28 225 جاڭا ادە­بيەتتەرمەن تولىعىپ, جالپى كىتاپ قورى 6 078 377 داناعا جەتكەن. وبلىس اكىمدىگىنىڭ باستاماسى­مەن قولعا الىنعان «اۋىل كىتاپ­حانالارىنا – 20 مىڭ كىتاپ» اكتسياسى شەڭبەرىندە بۇگىندە وب­لىس­تىق كىتاپحانا قورىنا سىيعا بەرىل­گەن كىتاپتار سانى 12 مىڭنان اسقان.

الەۋمەتتىك فاكتور, قوعامنىڭ قوزعاۋ­شى كۇشى – مادەنيەت سالاسى­نىڭ وڭىردەگى جاعدايىن سارالاعان وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدى جاۋاپتىلارعا بىرقاتار ناق­تى مىن­دەتتى جۇكتەگەن ەدى. وسىعان وراي وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيسەن تاجىباەۆ اۋدان, اۋىلدارداعى الەۋ­مەتتىك نىسانداردى ارالاپ, ءبىراز ماسەلەنى انىقتاپ قايتقان. مىسا­لى, سارىاعاش اۋداندىق تاري­حي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا جاڭا عيمارات قاجەت. ويتكەنى بۇ­رىن ۋاقىتشا پانالاعان عيمارات اپاتت­ى دەپ تانىل­عان. قازىرگى تاڭدا مۇراجاي №71 مەكتەپكە ۋاقىتشا ورنالاستىرىلعان. مۇراجايدىڭ ءوز عيماراتى جوق. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا اۋدان اكىمشىلىگى تاراپىنان ءتيىس­تى جەر تەلىمى ءبولىنىپ, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما دايىنداۋ قاجەت. سارىاعاش – تۋريستىك الەۋەتى مول اۋدان. كەلۋشىلەر ءوڭىر تاريحىمەن تانىسۋى ءتيىس, ياعني مۋزەي كەرەك.

جوندەۋدى, جاڭارتۋدى نەمەسە جاڭاسىن سالۋدى قاجەت ەتەتىن نىساندار جەتىساي اۋدانىندا دا بارشىلىق. مىسالى, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ اتىنداعى جەتى­ساي دراما تەاترىنىڭ عيماراتى سالىن­عالى بەرى كۇردەلى جوندەۋ كورمەگەن. تەاتر جەتەكشىلەرى جى­لۋ ماسەلەسىنىڭ دە ۇزاق جىل بويى شە­شىلمەي كەلە جاتقانىن ايتادى. بۇل ورايدا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى تەاتر عيماراتىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇ­مىستارىن جۇر­گىزۋ ءۇشىن جسق دايىن­دا­لىپ, مەملەكەتتىك ساراپتاماعا ۇسى­نىلعانىن جانە قورىتىندى بويىنشا ءتيىستى جۇمىس­تار اتقا­رى­لاتىنىن ايتتى. جەتىساي اۋدان­­دىق ورتالىقتاندىرىل­عان كىتاپ­حاناعا دا 2016 جىلدان بەرى جون­دەۋ جۇمىستارى جۇر­گى­­زىل­مەپتى. كىتاپحا­ناشىلار نىسانعا الداعى ۋاقىتتا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قارجى بولىنسە دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى. جالپى وڭىردە – 255, ياعني 4 اۋداندىق مادەنيەت سارايى, 12 اۋداندىق مادەنيەت ءۇيى, 91 اۋىلدىق مادە­نيەت ءۇيى, 148 اۋىلدىق كلۋب مەكە­مەسى حالىققا قىزمەت ەتەدى. بۇگىن­دە اۋدان, قا­لا­لاردا حالىق سانى 2 مىڭ­نان جوعارى مادەنيەت ۇيلەرى مەن كلۋب­­­تارى جوق 85 ەلدى مەكەن بار. اسى­­رەسە, سارى­اعاش, ماقتاارال, ساي­رام, جەتىساي اۋدان­­دارىندا مادەنيەت ءۇيى جوق اۋىل كوپ.

وبلىس اكىمى دارحان ساتىبال­دىنىڭ ­ايتۋىنشا, «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدار­لاماسى اياسىندا بىلتىر 4 كلۋب پايدا­لا­نۋعا بەرىل­گەن جانە وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 12 كلۋبتىڭ قۇرىلىسى اياق­تالىپ, حالىق يگىلىگىنە بەرىلەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. قالعان اۋدان, قالاداعى حالىق سانى 2 مىڭ­نان جوعارى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر­دە مادەنيەت وشاقتارىن سالۋ جىل سايىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرىلماق. بيىل ۇلتتىق قوردىڭ قارجىلاندىرۋىمەن 4 كلۋبتىڭ قۇرىلىسى باستالعان. ال 8 كلۋب كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتەدى جانە 64 كلۋب مەكەمەسىنىڭ مۋزى­كالىق اسپاپتارى مەن اپپاراتۋرالارى ەسكىرگەن. بۇل ورايدا 5 كلۋب مەكە­مەسىنە اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى باستالعان.

– قوعامنىڭ ماتەريالدىق دارە­جەسى جوعارى بولسا, رۋحا­ني ءومىرى دە جوعارى بولادى. مادە­نيەت – ۇلت ءومىرىنىڭ ايناسى, عاسىرلار بويى ۇزىلمەي كەلە جاتقان حالىقتىڭ رۋحاني كەلبەتى, مەيىرىمى مەن پاراسات-پايىمى. وكىنىشكە قاراي, مادەنيەت ۇيلەرى جەتىسپەيتىن اۋدان­دار وڭىرىمىزدە از ەمەس. ونىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. ءبىرىنشى كەزەكتە بالاباقشا, دەن­ساۋلىق, ءبىلىم, ينفراقۇرىلىم سالۋعا كوڭىل ءبولىندى. مادەنيەت وشاقتارى كەيىنگى ورىنعا ىسىرىلدى. ەكونوميكالىق تۇر­عىدا تابىس اكەلمەيتىن, شىعىن شىعا­رىلاتىن نىسان. ياعني ول جەر تابىس كوزى بولىپ سانالمايدى. سونداي كوزقاراسپەن قاراعاندا ءتيىمسىز بولىپ ەسەپتەلدى. سونىڭ سالدارىنان دا حالىققا دۇرىس ما­دەني قىزمەت كورسەتىلگەن جوق. ول ءوز كە­زەگىندە ادامنىڭ مادە­نيە­تىنە, رۋحا­نياتىنا كەرى اسەر ەتكەنى ءمالىم. ارينە, مادەنيەت وشاقتارى قاجەت, حالىق مادەني ورتانىڭ قالىپتاسقانىن قالايدى, كۇتەدى. بۇل ورايدا وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدىنىڭ تاپسىرماسىمەن بىرقاتار ناقتى جۇمىس قولعا الىنباق. مىسالى, بۇكىل اۋدانداردىڭ مادەني كارتاسىن جاساۋ كوزدەلىپ وتىر. قانداي نىساندار بار؟ ولار قانداي جاعدايدا؟ جوندەۋدى, جاڭادان سالۋدى قاجەت ەتەتىندەرىن انىقتاپ, وسى باعىتتا ارنايى جوسپار جاساۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. مىسالى, جەتىساي تەاترىنا قاتىستى وسىدان ءۇش جىل بۇرىن 750 ملن تەڭگەگە جسق جاسالعان, بىراق ەشقانداي قارجى بولىنبەگەن. ەندى جسق-نى قايتا جاساۋعا تاپسىرىس بەردىك. قازىر قۇرىلىس ماتەريالدارى قىمباتتاعاندىقتان قاجەتتى قارجى ملرد تەڭگەدەن اسۋى مۇمكىن. وڭىردە ءۇش تەاتر بولسا, ەكەۋى – تۇركىستاندا, بىرەۋى – جەتىسايدا. بىراق ول وسىنداي دۇرىس جوسپارلانباۋ, قارجى بولىنبەۋى سالدارىنان تولىق كولەمدە جۇمىس ىستەي الماي وتىر. دەگەنمەن مادەنيەت ۇيلەرىن, ونەر يەلەرىن قولداۋ, ىنتالاندىرۋ باعىتىندا بايقاۋلار ۇيىمداستىرىلۋ قارالعان جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونداي-اق كىتاپحانالارداعى كىتاپ قورىن كوبەيتۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان اكتسيا اياسىندا 20 مىڭنان اسا كىتاپ جيناۋ كوزدەلىپ وتىر. اۋدان, اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋلەردە كوبىنە ماتەريالدىق جەتىسپەۋشىلىك جانە كادر تاپشىلىعى ايتىلادى. بۇگىن­دە اۋىلدارعا مادەنيەت ماماندارى بارمايدى. جاس مامان­داردى كوپتەپ تارتۋ جولدارىن دا قاراس­تىرۋدامىز. ارينە, بۇل ورايدا جالاقى جانە الەۋمەتتىك ماسەلە وڭ شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. سونداي-اق توزىعى جەتكەن عيماراتتاردى جون­دەۋ نەمەسە جاڭاسىن سالۋ قا­جەت­تىگى دە اۋىلدىقتار تاراپىنان كوپ ايتىلىپ جاتىر, – دەيدى بەيسەن تاجىباەۆ.

ايتا كەتەلىك, وبلىستىق مادە­نيەت جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ 2023 جىلعا ارنالعان نەگىزگى ءىس-شا­را­لار جوسپارىنا سايكەس اۋدان, قالالاردا وبلىستىق دەڭگەيدە 17 ءىس-شارا وتكىزىلمەك. الداعى ۋا­قىتتا, «تۇلكىباس شايىرلارى» وبلىس­تىق اقىندار ايتىسى, «شايانعا بارساڭ, ءانشىمىن دە­مە» وبلىستىق ءان بايقاۋى, «ارىس جاعاسىندا» وبلىستىق رەترو فەستيۆالى, «قى­مىز­مۇرىن­دىق» فەستي­ۆالى, «جاي­دارمان – سوزاقتا» وبلىستىق جايدارمان ويىندارى, ء«مىرزاشول جۇلدىزدارى-2023» وبلىستىق جاس ەسترادا انشىلەرى بايقاۋى, «التىن بەسىك» جاس انالارعا ار­نال­عان وبلىستىق بايقاۋلارىن ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانعان. قازىرگى تاڭدا اۋدان, قالالارداعى جاس تالانتتاردىڭ تانىلۋىنا سەپ بولۋ, تۇركىستاننىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «ونەرلى ولكە» وبلىستىق فەستي­ۆالى ءوتىپ جاتىر. ءار اپتا سايىن بەلگىلەنگەن كەستەمەن اۋدان, قالا­لىق ونەرپازدار قالا جۇرت­­شى­لىعىنا رۋحاني دەمالىس سىي­­لاۋ ءۇشىن بارىن سالۋدا. وزا شاپ­قان ونەرپازدارعا قوماقتى جۇلدە تاعايىندالعان. ودان بولەك, رەس­پۋبليكالىق «تۇركىستان داۋىسى», حالىق­ارالىق «Voice of Turan» قازاق اندەرىنىڭ بايقاۋى وتپەك. سونىمەن قاتار بىلتىر ش.قالداياقوۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيا ۇجىمى ەلىمىزدەگى فيلارمونيالار اراسىندا تۇڭعىش رەت الماتى قالاسىنداعى رەسپۋبليكا سارايىندا ءان كەشىن وتكىزسە, بيىل باس قالا استانادا 3 مىڭنان اسا حالىقتىڭ الدىندا ونەر كورسەتپەك.

اقىندار ايتىسى, جىر ءمۇشاي­را­لارى دا جولعا قويىلىپ, تۇراقتى تۇردە وتكى­زىلىپ كەلەدى. تۇركىستان وبلى­سىنىڭ 5 جىلدىعىنا وراي 5 جاڭا كىتاپ جارىق كورىپ, وقىر­مانعا جول تارتپاق.

تۇركىستان وبلىسى