تۇركىستان وبلىسىندا اياقكيىم شىعاراتىن شاعىن كاسىپورىندار بار. بىراق ولار قاجەتتى تەرىنى باسقا ەلدەردەن تاسىمالداۋعا ءماجبۇر.
مىسالى, ارىس قالاسىندا ورنالاسقان ەرلەر مەن ايەلدەرگە ارنالعان اياقكيىم شىعاراتىن فابريكا 1991 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وندىرىستە شىنايى بىلعارى جانە ەكولوگيالىق تازا ماتەريالدار قولداناتىن كاسىپورىن تەرىنى تۇركيانىڭ ىستانبۇل جانە ۋكراينانىڭ زاپوروجە, رەسەيدىڭ دونداعى روستوۆ قالالارىنان الىپ كەلەدى ەكەن.
ءبىز ايتىپ وتىرعان «اراي» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ ونىمدەرى ارىستا, شىمكەنت, تاراز, استانا قالالارىندا ساتىلادى. ءيا, وبلىستا عانا ەمەس, ەلىمىزدە تەرى مەن ءجۇن وڭدەۋ سالاسى اقساپ تۇر. مال تەرىسىن دە, ءجۇنىن دە پايداسىنا جاراتا بىلگەن قازاق حالقى اتاكاسىپتەن قول ءۇزىپ قالعان سىڭايلى. مالمەن كۇنەلتكەن جۇرت «تەرىنى ەشكىم المايدى» دەپ اياققا تاپتاپ, قوقىسقا تاستاپ جاتىر. تەرەڭ وڭدەلگەن تەرى مەن جۇننەن دايىن ءونىم شىعاراتىن شاعىن تسەحتارى بار جەكە كاسىپكەرلەر بولماسا, قۋاتى جوعارى زاۋىت نەمەسە ءىرى فابريكا جوق. بۇل ورايدا ىشكى نارىق تولىقتاي يمپورتقا تاۋەلدى. قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان ەلدەرى بۇل سالادا بىزدەن كوش ىلگەرى. مىسالى, اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان دەرەكتەرگە قاراعاندا, كورشى وزبەكستان الدىڭعى جىلى 10 ميلليون دوللارعا 115 ميلليون جۇپ بىلعارى اياقكيىم شىعارعان ەكەن.
ال ەلىمىزدە توقىما بۇيىمدارىن شىعاراتىن كلاستەر قۇرۋ نەمەسە تولىق تسيكلدى اياقكيىم فابريكاسىن اشۋ ازىرگە مۇمكىن بولماي تۇر. ماماندار ونىڭ سەبەبى كوپ ەكەنىن ايتۋدا. مىسالى, تەرى مەن ءجۇندى فەرمادان زاۋىتقا جەتكىزۋ تىزبەگى بۇزىلعان, اسىرەسە, شارۋالار ءجۇن وتكىزۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى. تەرى قابىلدايتىن پۋنكتتەر جۇمىس ىستەمەيدى. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, بۇل سالاداعى مىڭنان اسا كومپانيانىڭ باسىم بولىگى شاعىن بيزنەس وكىلدەرى ەكەن. بۇل كومپانيالار ەلدە وندىرىلەتىن شيكىزاتتىڭ نەبارى 1 پايىزىن عانا وندىرەدى. جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنا قاتىستى 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسىن شىعارعان يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر بىلعارى جانە وعان قاتىستى ونىمدەردىڭ ءوندىرىس كولەمى 3,7 پايىزعا ارتقان. بۇگىندە ەلىمىزدە 10 بىلعارى كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ولار جىلىنا 4 ميلليون تەرى وڭدەي الادى. بىلتىر قاڭتار-قازان ايلارىندا 2,6 ميلليون تەرى, ونىڭ ىشىندە 1,8 ميلليون ءىرى قارا مالدىڭ, 5,8 ميلليون ۇساق مالدىڭ تەرىسى وندىرىلگەن. بۇل رەتتە وتاندىق كاسىپورىندار 465 مىڭ ءىرى قارا مال تەرىسىن وڭدەگەن (26%). وسىلايشا, ءىرى قارا مال تەرىسىنەن بىلعارى ءوندىرۋ 24%-عا ءوسىپ, 130,1 ملن شارشى دەتسيمەتردى قۇراپتى. جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋدىڭ 2022-2025 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى شەڭبەرىندە بيىل ءجۇن مەن تەرى وڭدەۋگە قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان سۋبسيديالانباق. مينيستر ەربول قاراشوكەەۆ مينيسترلىكتىڭ القا وتىرىسىندا وسى باعىتتى ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن كەشەندى ءىس-شارالار ازىرلەنىپ, ونىڭ ىشىندە العاشقى وڭدەۋدى عانا ەمەس, ءجۇن مەن تەرىنى تەرەڭ وڭدەۋگە باعىتتالعان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى سۋبسيديالاۋ جولدارى قاراستىرىلىپ جاتقانىن ايتقان بولاتىن. سونداي-اق بىلتىر مينيسترلىك تۇرىكتىڭ Iskefe Holding كومپانياسىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, ول كومپانيا 27 ملن دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيىپ, ءىرى قارا مال تەرىسىن وڭدەيتىن جانە جەلاتين ءوندىرۋ زاۋىتىن سالاتىن بولىپ شەشىلگەن. بۇل جوبا بيىل ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. مينيسترلىكتىڭ دەرەكتەرىنە سەنسەك, اتالعان كاسىپورىن 100-دەن اسا ادامدى جاڭا جۇمىس ورنىمەن قامتىپ, جىلىنا 7000 توننا جەلاتين شىعاراتىن بولادى. ياعني بۇل سالاعا قارجى قۇيىلىپ, جەڭىلدىكتەر بەرىلمەك, ونىڭ ناتيجەسىن ۋاقىت كورسەتەر.
ازىرگە بۇل سالاعا قاتىستى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر كوڭىل كونشىتپەيدى. ەلىمىزدە جىل سايىن شيكى تەرىنىڭ 10-20 پايىزى عانا ساتىلادى ەكەن. ال 3 ملن-عا جۋىق مال تەرىسى وڭدەلمەگەن كۇيى دالاعا تاستالادى. ماماندار وسىنىڭ ءبارىن كادەگە جاراتقاندا شارۋالار شامامەن 14 ملرد تەڭگە تابىس تابار ەدى دەيدى. وڭدەلمەگەن تەرى قوقىسقا تاستالىپ جاتسا دا, تەرى وڭدەيتىن فابريكالاردا شيكىزات تاپشى. تەرى قابىلداۋشىلار مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندار ءۇي جاعدايىندا مال سويعاندا قاجەتتى ساپالى تەرىنى الا المايتىنىن ايتادى. ياعني تەرىنىڭ 80 پايىزى جاراماي قالادى, نارىقتا ساپالى تەرى تاپشى. تاعى ءبىر سەبەپ – وڭدەلمەگەن تەرىنى ەكسپورتقا نەمەسە وڭدەۋگە جەتكىزۋ ءۇشىن مالدىڭ سايكەستەندىرۋ ءنومىرى بولماۋى. اۋىلداردا سويىلعان مالدىڭ كوپشىلىگىندە مۇنداي نومىرلەر جوق نەمەسە دەرەكتەر دۇرىس ەنگىزىلمەگەن, سوندىقتان تەرىنى جيناۋعا بولمايدى. وسىنداي ماشاقاتى كوپ بولعاندىقتان, اۋىل ادامدارى قوقىسقا تاستاعاندى ءجون كورەدى.
ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا وبلىس كولەمىندە 1170,0 مىڭ ءىرى قارا مال, 5497,0 مىڭ ۋاق مال, 420 مىڭ جىلقى, 38,3 مىڭ باس تۇيە تىركەلگەن. وڭىردە اۋا رايىنىڭ قولايلى بولۋىنا بايلانىستى ۇساق مالدار جىلىنا ەكى رەت, ياعني كوكتەم مەن كۇزدە قىرقىلادى. ورتا ەسەپپەن ءار قويدان 2-3 كيلو ءجۇن الىنعاندا, جالپى وبلىس بويىنشا جىلىنا 7,5-8,0 مىڭ تونناعا جۋىق قوي ءجۇنى جانە 254,0 مىڭ دانا ءىرى مال, 1100,0 مىڭ دانا ۋاق مال تەرىسى الىنادى. سونىمەن قاتار وڭىردە ءىرى قارا مال بورداقىلاۋمەن اينالىساتىن 22 كاسىپورىننىڭ وزىنەن جىلىنا 478 مىڭ تونناعا جۋىق مال تەرىسى الىنادى ەكەن. بۇگىندە وبلىس بويىنشا ءجۇن مەن تەرىنى وڭدەيتىن 2 كاسىپورىننىڭ ءبىرى عانا جۇمىسىن جالعاستىرۋدا. جۇمىس ىستەپ تۇرعان «وڭتۇستىك كيىز» جشس جىلدىق قۋاتتىلىعى 10 توننا بولعانىمەن, بۇگىندە 3 توننا كيىز وڭدەپ شىعارۋدا. سەبەبى كاسىپورىنداعى قۇرال-جابدىقتاردىڭ زامان تالابىنا سايكەس كەلمەۋىنەن جانە تەحنيكالىق مامانداردىڭ ازدىعىنان باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعارۋعا مۇمكىنشىلىكتەرى جوق.
وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان بۇل باعىتتا ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا باعىتىمەن تەرى, ءجۇن وڭدەيتىن كاسىپورىنداردى سالۋعا كەتكەن شىعىنداردىڭ 50%-ىن سۋبسيديالاۋ بويىنشا بىرنەشە ۇسىنىس ەنگىزىلىپتى. سونىمەن قاتار وبلىستىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارىنا سايكەس, بيىل 6 تەرى-ءجۇن وڭدەۋ تسەحى مەن كاسىپورىندارىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال 2027 جىلعا دەيىن 17 كاسىپورىن اشۋ كوزدەلگەن. ءيا, العا قويىلعان جوسپار ورىندالۋىمەن قۇندى. ازىرگە كەشە تەرى يلەپ, تون تىگىپ, ساپتاما ەتىك كيگەن قازاقتىڭ بۇگىنگى بۋىنى بىلعارىنى باعالامايتىن حالگە جەتىپ وتىر. دەگەنمەن مال شارۋاشىلىعىنداعىلار قوردالانعان ماسەلە شەشىمىن تاۋىپ, تەرى ءوندىرىسى اياققا تۇراتىنىنان ءۇمىتتى.
تۇركىستان وبلىسى