مايداندا بولعاندار ءومىردى, دوستىقتى ەرەكشە قادىرلەيدى. مايدانداس دوستاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە بولاتىنى دا سول. ءومىر وتكەلىنىڭ ءبىر مەزەتىندە كەمەلدىڭ ۇيىندە قونا جاتىپ, سىرلاسقان ءساتى كوز الدىنا اربالىپ تۇرا قالعان. وندا ءازىلحان «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» پاۆلودار وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ ىستەيتىن. كەمەل وسى باسىلىمنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەدى. الىستان كەلگەن دوسىن قولقالاپ, تورىنە شىعارعان. جۇمىس اياعىندا جەتكەن بۇلاردى ورتا بويلى, تالدىرماش دەنەلى, قاراتورى كەلىنشەك ك ۇلىمدەپ قارسى الادى. جايدارىلىعى جۇزىنەن ەسكەن جان ەكەن, اشىق قاباعىنان قوناق كۇتۋگە داعدىلانعان اڭسارلى ادەپ اڭعارىلادى.
ءالى ەسىندە سول جۇرەگىن ەلىكتىرگەن ساتتەرىن ءتۇننىڭ ءبىر قۇس ۇيقىسىنىڭ اراسىندا بىلايشا قاعازىنا تۇرتە سالعان: «ول كىسىمەن سالەمدەسىپ ۇلگەرگەنشە ىشكى جاقتان جەتى-سەگىز جاسار نازىك قىز بالا مەن بەس-التى جاسار بالپاناقتاي ۇل بالا جۇگىرە شىعىپ, ەكەۋى ەكى جاقتان اكەلەرىنىڭ موينىنا اسىلدى. قىز بالا اكەسىنىڭ كەۋدەسىنە باسىن تيگىزگەننەن كەيىن كەرى شەگىنىپ كەتتى دە, ۇل بالا اكە موينىنا اسىلىپ تۇرىپ الدى. ەسىمدەرى سالتانات, قاسىم-جومارت ەكەن».
سول جولى كەمەل ەكەۋى ءبىراز سىر شەرتىسكەن. ءبىر قابىرعانى الىپ تۇرعان سورەلەردىڭ تومەنگى قاپتالىنان «تاسقىن» دەگەن كىتابىن سۋىرىپ, بىلايشا افتوگراف جازىپ بەرىپ ەدى: «ازىلحانعا – ءازىلحان دوسقا! كەمەلدەن. 20.02.1959 جىل, الماتى». ءوزىنىڭ ەسىمى ەكى رەت قايتالانعانىنا كوز قيىعىن سالىپ ۇلگەرگەن ول, اسا قۋانىپ, كىتاپتى سيپالاپ, ەمىرەنە مۇقاباسىنان سۇيگەن. شىداپ تۇرا المايدى, سۇيمەسە ساباسىنا تۇسپەيتىن عادەتى. ەندى, مىنە, ورتالارى ءۇشىنشى دوسپەن تولىققانداي بوپ, ماسايراي جونەلسىن. دوسىن ساعىنعاندا, سول كىتاپ ارقىلى مۇڭداساتىن...
سىرتتا قىلاۋلاعان قارعا بەتى-ءجۇزىن قىتىقتاتقان ءازىلحان, سايلانىپ تۇرعان كولىككە مىنبەي, قاسىنا ءتىلشى ءىنى-دوسىن ەرتىپ, ەسىل جاعالاۋىن جاياۋ ارالاۋعا بەيىلدەنىپ, العا تۇسە, تومپاڭداي تارتسىن...
ماڭايىنداعى تابيعات تاڭعاجايىپتارىن قۇمارتا سىمىرگەن ءازىلحان, ءبارىبىر ىلكىدەگى كەزدەسۋدەن كەيىنگى سەزىمىن تەجەي الماي, وزىمەن-ءوزى بوپ, قار لاقتىرىسىپ ويناعان بالاداي قۇنتىڭداپ, سىرتىن بەرمەسە دە ىشكى قۇپياسىنا مالىنىپ, ءسوز شىعارماي, ءۇنسىز ءجۇرىپ الدى. ءوتتى داۋرەن دەگەن سول! كەمەل دوسىنىڭ 1942 جىلى مايدانعا اتتانىپ, ستالينگراد ءۇشىن جان بەرىسىپ, جان الىسقان توزاقتاعى ەرلىگىن كومەسكىلەنگەن قولامتادان قايتا جىلتىراتتى... ستالينگراد شايقاسىنىڭ ءوزى ەكى كەزەڭنەن تۇراتىنى بەلگىلى. 1942 جىلدىڭ شىلدەسىنەن قاراشاعا دەيىن قورعانىس كەزى بولسا, 18 قاراشادان 1943 جىلدىڭ 2 اقپانىنا دەيىن شابۋىل الاپاتى اسقىندادى. سونداي ءومىر مەن ءولىمنىڭ كەزەكتى جەكپە-جەگى تۇتانار تۇسىندا ءVىى گۆارديالىق دەربەس تانك پولكى قۇرىلىپ, وعان باتالونداردان تاڭداۋلى اۆتوماتشىلار دەسانت رەتىندە جىبەرىلەدى. سولاردىڭ ىشىندە كەمەلگە دە ايرىقشا سەنىم ارتىلىپ, ول اۆتوماتشىلار بولىمشەسىنىڭ كومانديرلىگىنە تاعايىندالدى. كەسكىلەسكەن ۇرىستاردا باتىر قازاق بابالارىنا ۇقساپ, جانقيارلىق ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. تالاي جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردى جۇرەك جۇتقاندىقپەن ورىنداي ءبىلدى. ونىڭ مايدانداعى اسقان جاۋكەشتىلىگى ءاردايىم ماراپاتتالىپ وتىردى: ءى جانە ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىن, ەكى مارتە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىن وڭىرىنە تاقتى.
قيامەت-قايىم سوعىس زانتالاعىنان اۋىر جارالانىپ, ءار الۋان گوسپيتالدا ەمدەلگەنىمەن, شيپاسى دارىماي, 1943 جىلى اسكەرگە جارامسىزدىقتان ەلگە ورالدى. سول جىلدىڭ كۇزىندە الماتىعا كەلىپ, ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا تۇسكەن ەدى. ەكەۋى العاش سوندا ءبىر فاكۋلتەتتە تانىسىپ, كەمەل – جۋرناليستيكا, ءوزى – ءتىل-ادەبيەت ءبولىمى ءدارىسحانالارىنان تابىلدى. كوز مايىن تاۋىسارداي بىلىمگە قۇنىعا باس قويدى. شۇكىر, ەكەۋىن دە كەيىن قازاق ەلى جىعا تانىدى, تاعدىر سىيلاعان تالانتتىڭ ارقاسىندا جازۋشىلىق بيىككە كوتەرىلدى. باسقالارىن ايتپاعاندا, كەمەلدىڭ «سولدات سوعىسقا كەتتى» دەگەن رومانى اۆتوردىڭ داڭقىن شىعاردى. بۇل كىتاپ 450 مىڭ دانامەن باسىلعان ەدى. سول كەزدەگى قازاق ادەبيەتىنىڭ سوعىس تاقىرىبىنداعى شوق جۇلدىزىنداي بولىپ, ءار وقىرماننىڭ جۇرەگىنە وتانسۇيگىشتىك رۋح دارىتۋىمەن قۇندى ەدى.
ارينە, ءازىلحان ءوز دوسى كەمەلدىڭ جازۋشىلىعىن ويشا جۇلگەلەگەندە كەڭەس چەكيستەرى تاقىرىبىنا ارنالعان 10-نان استام كىتابىن, وسىنشا قىرۋار ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا قازاق ادەبيەتىندە بۇرىن بولماعان دەتەكتيۆ جانرىنىڭ اتاسى اتانعانىن, وسى تىڭنان سۇرلەۋ سالعان تاماشا شىعارمالارى ءۇشىن جەكە-دارا – 4 مارتە لاۋرەات اتانعانىن, سونداي-اق «قىزىل كوميسسار», «قىلمىسكەر» پەسالارىمەن دراما سالاسىن وركەندەتكەنىن ماقتانىشپەن باياندار ەدى-اۋ. دەگەنمەن العا وزىپ, ءبىر وكىنىشتىڭ پۇشپاعىن شىعارساق, كەمەل توقاەۆ دوسىنىڭ بيىلعى ءجۇز جىلدىعىنا وراي «انا ءتىلى» باسپاسىنان جارىق كورگەن 5 تومدىق شىعارمالار جيناعىن ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ كورە الماعانى دەر ەدىك.
ارقانىڭ شىڭىلتىر ايازى بەتىن جەڭىل وپكەن ءازىلحان وزىنە ءتان شىمىر جۇرىسىنە سالىپ, ەسىل بويىن اداقتاماي قويمايتىنداي, ەكپىندەي كەلدى دە, جاعالاۋداعى قىلىشىن كوككە كوتەرە قاھارلانعان باۋىرجان قاھارمانىنا جەتىپ, ءبىر-اق كىدىرسىن. «اسسالاۋماعالەيكۇم!» دەپ ەسكەرتكىش-تۇلعاسىن قول جەتكەن جەرىنەن قوس قولىمەن ايالاي سيپالادى. بۇرشاق جاسى توگىلىپ, لەزدە مۇز بوپ قاتتى...
باۋىرجان مۇندايدا ء«ۇنسىز» قالا ما؟ «سوعىس سولداتتارىن ۇمىتپاعانىڭا مىڭ العىس!» دەگەندەي, مۇرتىن «جىبىرلاتىپ» الىپ, الدەنە تالاپتارىن قويا باستاعانداي... سىرالعى اعاسىنىڭ «ىمىن» تۇسىنەتىن ءازىلحان باسىنان بوركىن الىپ, ءيىلدى دە كەمەلگە قاتىستى الگىندەگى وي جەلىسىن تارقاتا ءتۇستى. مۇنىسى ەشكىم دە, ەشنارسە دە ۇمىتىلمايتىنىن اسكەري قولباسشىعا تاعى ءبىر رەت دالەلدەمەك كۇيدەگى تالپىنىسى بولاتىن.
ءازىلحاننىڭ ءالى ەسىندە, ءبىر جولى جەڭىس كۇنى قارساڭىنداعى سەرۋەندەۋ ساتىندە, كەمەلگە جاۋىنگەر دوستارىن قانشالىقتى ەلەپ-ەسكەرەتىنىن سۇراعاندا ول, الاتاۋدىڭ وزگەشە سۇيرىك وركەشىنە جانارىن قاداي: «مەن سول مايدان دالاسىندا مەرت بولعان جاۋىنگەر جولداستارىممەن كۇندە بىرگە جۇرگەندەي كۇي كەشەمىن», دەمەسىن بە؟ ءازىلحان بۇل سوزگە قاتتى نانادى... ءوز باسىنداعى سەيىلمەيتىن مۇڭ عوي.
كەمەل ايتقان مىنا قاسىرەتتى كورىنىس كوز الدىنان كەتپەي ءجۇر. ۆيكتور اكيموۆ دەگەن قارۋلاس جولداسى كەسكىلەسكەن ۇرىستا قاتتى جارالانىپ, ونى پلاشش-پالاتكاعا وراپ كەيىن قاراي اكەلە جاتقاندا ول: «مەنى مامام ساعىناتىن بولدى-اۋ!» دەپ, ءجانتاسىلىم ەتىپتى. وسى ءسوز قۇلاعىنىڭ تۇبىنەن كۇندە كۇمبىرلەيدى ەكەن. سولدات جانايقايىن جەتكىزگەندە كەمەلدىڭ كوزىنەن ءمولدىر تامشىلار جىلىستاي ءتۇسىپ ەدى...
– مەن ساعان مىنانى ايتايىن, – دەدى ءازىلحان جەتەگىندەگى جاسامىس تىلشىگە.– سوعىستا بولماعاندار دوس قادىرىن جەتە تۇسىنبەيدى. شامدانباڭدار! شىندىق وسى! – ول ءسال ويلانىپ, باۋكەڭ جۇزىنە تەلمىرە قارادى دا ءسوزىن جالعادى.– كەمەل اسا ادامگەرشىلىكتى كىسى ەدى. دوستىق پەن جولداستىقتى بيىك باعالايتىن. جان-جارىنا ادال, بالالارىن جانىنداي جاقسى كورەتىن. ونىڭ ۇستىنە ول بارىپ تۇرعان ينتەرناتسيوناليست ەدى. ەشقانداي ماقتانۋدى بىلمەيتىن. ەشكىمدى جامانداپ سويلەپ, مىنەپ ماقالا جازعان ەمەس.
...ءازىلحان مەن كەمەل! دوستىق ۋاقىتقا باعىنبايدى.
قايسار ءالىم,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى