ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى قازىرگى جانە بولاشاقتاعى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – حالىقتى كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىكپەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋ. وكىنىشكە قاراي ءالى دە شەتەلدىڭ وسىمدىك وندىرىسىنە (يمپورتقا) تاۋەلدىمىز. ماقتاۋلى ءونىمدى سىرتتان تاسۋعا ءماجبۇرمىز. وسى قوردالانعان اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن وڭىردەگى وسىمدىك جانە ەگىنشىلىك شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋ قاجەت-اق.
ال وڭىردەگى كليمات جاعدايىنىڭ وتە قۇبىلمالىلىعى, توپىراق قۇنارىنىڭ ءارتۇرلى بولۋى, داقىلداردىڭ ءار الۋان ءتۇرىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرىسىندە ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتە الار ەدى.
قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋ ناتيجەسىندە اگرارلىق سالانىڭ ءتيىمدى دامۋ باعىتتارىن انىقتاۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. كەز كەلگەن ەگىنشىلىك سالاسىنىڭ نەگىزگى بۋىنى اۋىسپالى ەگىس بولىپ تابىلادى. كەيىنگى جىلدارى وڭدەلگەن ەگىستىك جەرلەردىڭ قۇرىلىمى عىلىمي نەگىزدەلگەن اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, ءوڭىردىڭ ءارتۇرلى توپىراق-كليماتتىق ايماقتارىندا وسەتىن الۋان ءتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ءارتاراپتاندىرۋدى قولدانۋ ارقىلى ونى ودان ءارى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بار ەكەندىگى بايقالدى.
اۋىسپالى ەگىستەگى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ دۇرىس ورنالاسۋىن پايدالانعاندا عانا وڭدەلگەن جەرلەردى جاقسارتۋعا باعىتتالعان بارلىق اگروتەحنيكالىق شارانىڭ تيىمدىلىگى ارتادى. داقىلداردىڭ بيولوگيالىق قاجەتتىلىكتەرى تولىعىمەن قاناعاتتاندىرىلادى. تەحنولوگيانى بىركەلكى ىڭعايلى قولدانۋعا قول جەتكىزىلەدى جانە ءوندىرىس شىعىندارى ازايادى.
سوندىقتان اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى تابيعي كليماتتىق رەسۋرستار مەن وسىمدىكتىڭ الەۋەتتىك مۇمكىندىگىنە قاراي داقىلداردىڭ بيولوگيالىق توپتارىن ۇتىمدى پايدالانۋ جولىنا باعىتتالۋى كەرەك. بۇل اسىرەسە ءارتۇرلى ايماقتا وتە ماڭىزدى. ودان قالدى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ءوسىرۋ ءۇشىن قازىرگى زامانعى رەسۋرس-قوردى ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىنا جانە ءونىمدى اۋىسپالى ەگىستەرگە كوشىرۋ ماڭىزدى شارا بولىپ قالا بەرەدى. ەگىستىك قۇرىلىمىندا اعىمداعى جاعداي, جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجەسى مەن وڭىردەگى توپىراق-كليماتتىق ايماقتاعى دەرەكتەر وسىنى كورسەتتى جانە ونى ودان ءارى قاراي جەتىلدىرۋدىڭ مول مۇمكىندىكتەرى بار ەكەنىن انىقتادى.
ا.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىندا (اشعوو) ورنالاسقان اۋىسپالى ەگىس زەرتحاناسىنىڭ كوپجىلدىق ستاتسيونارلىق ۋچاسكەسىندەگى ۇزاق مەرزىمدە جۇرگىزىلگەن عىلىمي جۇمىستاردان الىنعان دەرەكتەر بويىنشا اۋىسپالى ەگىس تاناپتارىندا ءارتۇرلى داقىلداردى بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ءتيىمدى ورنالاستىرۋ ارقىلى ءوسىرۋ شارۋا قوجالىقتارىنا وراسان زور پايدا اكەلەتىندىگىن كورسەتتى.
ۇسىنىلاتىن داقىلدار مەن اۋىسپالى ەگىس كەستەلەرى اقمولا جانە باسقا دا وبلىستار جاعدايىندا اۋىسپالى ەگىستەردى يگەرۋ كەزىندە مىناداي نەگىزگى ۇسىنىمداردى ساقتاۋ قاجەت:
- اۋىسپالى ەگىستەگى داقىلداردىڭ كەزەكتەسۋى نەگىزگى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى جازدىق جۇمساق بيداي ءۇشىن ەڭ جاقسى العى داقىلداردى تاڭداۋدى ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلادى;
- اۋىسپالى ەگىستىڭ پايدالانۋ الەۋەتى اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالاردىڭ ساقتالۋى مەن ورىندالۋ ساپاسىنا بايلانىستى بولادى;
- ەگىس القاپتارىنىڭ كولەمدىك قۇرىلىمىن قۇرۋ جانە قالىپتاستىرۋ كەزىندە ەگىستىك تاناپتار اۋىسپالى ەگىستەردە ءبىر بيولوگيالىق توپتىڭ داقىلدارىن الماستىرۋعا جول بەرەدى.
مىسالى, اۋىسپالى ەگىس كەستەسى بويىنشا اسبۇرشاق داقىلى ورنالاسۋى قاجەت بولسا, ونى قالىپتاسقان جاعدايلارعا بايلانىستى (ادەتتە قۋاڭشىلىقتىڭ بولۋى) نوقات داقىلىمەن اۋىستىرۋعا بولادى. بۇل جاعداي بيداي, ارپا جانە ت.ب. داقىلدار ءۇشىن دە جارامدى. ەڭ باستىسى, داقىلداردى ءوز ورنىنا قايتىپ كەلۋ مەرزىمىن قاتاڭ ساقتاۋ قاجەت. تاناپتارعا كەيبىر داقىلداردى كەلەسى جىلى ءوز ورنىنا قايتا سەبۋگە بولمايتىن بىرقاتار داقىلدار (بۇرشاق, جاسىمىق, مايلى زىعىر, كۇنباعىس, كوكتەمگى راپس) بار. سول داقىلدار بەلگىلى ءبىر جىلداردان كەيىن ءوز ورنىنا قايتادان ورالۋى كەرەك. مايلى جانە بۇرشاقتى داقىلدار ءۇشىن بۇرىنعى ءوز ورنىنا ورالۋ ۋاقىتى 3-4 جىل, ال مايلى زىعىر جانە كۇنباعىس داقىلدارى ءوز ورنىنا 4-5 جىلدا ورنالاسۋى كەرەك. جازدىق بيداي, ارپا, جۇگەرى سياقتى داقىلداردىڭ ونىمدىلىگى ايتارلىقتاي تومەندەمەيدى. سوندىقتان ءبىر تاناپتا بىرنەشە جىل بويى قايتا-قايتا وسىرۋگە بولادى.
- بۇدان باسقا, داقىلداردىڭ كەزەكتەسۋى جانە ولاردى بۇرىنعى ورنىنا قايتارۋ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ تابيعي جاعدايمەن, نارىق كونيۋنكتۋراسىمەن, تەحنيكالىق, قارجىلىق مۇمكىندىگىمەن, شارۋاشىلىقتىڭ قاي سالاعا مامانداندىرىلۋى مەن ايقىندالادى.
- ءارتۇرلى پار تانابى تۇرلەرىن, كوپجىلدىق شوپتەردى, بۇرشاق جانە بىرجىلدىق مال ازىعى داقىلدارىن جاسىل بالاۋساعا نەمەسە سۇرلەمگە قولداناتىن جانە ەرتە جينالاتىن ونىمدەردەن كەيىن ورنالاستىرۋ ۇسىنىلمايدى.
- جازدىق بيداي كوبىنە ەرتە بولاتىن ايازعا دەيىن ءپىسىپ ۇلگەرمەيتىن تاۋلى-قىراتتى اۋدانداردا ورتاشا ەرتە جانە ەرتە پىسەتىن ءدان سۇرىپتارىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ قاجەت. نەمەسە جازدىق جۇمساق بيداي داقىلىنىڭ ۇلەسىن ازايتۋ ارقىلى ارپا داقىلىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا بولادى.
- قىسقا اينالمالى ءداندى داقىلداردىڭ اۋىسپالى ەگىستەرىن ۇزاق ۋاقىت پايدالانعاندا جانە ولاردى ءونىمدى اۋىسپالى ەگىستەرمەن سالىستىرعاندا توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى ءبىرشاما تومەندەيتىنى بايقالادى جانە ەگىستىك جەرلەردى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن تومەندەتەتىنىن ءار ۋاقىتتا ەستە ساقتاعان ءجون;
- قارا توپىراقتى جانە قارا قوڭىر توپىراقتىڭ رەلەفى بويىنشا جازىق نەمەسە ءسال عانا تولقىندى تاناپتار اۋىسپالى ەگىستىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە (استىق-پارلى, مايلى ءونىمدى, وتامالى داقىلداردى, ت.ب.) پايدالانىپ جاراتۋعا بولادى.
- سۋ ەروزياسىنىڭ پايدا بولۋ قاۋپىنە بايلانىستى كولبەۋ بىرلىگى 0,5و-دان اساتىن تاناپتاردى تازا ءسۇرى جەرگە قالدىرۋ ۇسىنىلمايدى. سەبەبى توپىراقتىڭ بەتكى قاباتى كوكتەمگى اعىندى سۋ مەن شايىلىپ قاراشىرىك مولشەرى ءبىرشاما ازايادى. مۇنداي تاناپتار اۋىسپالى ەگىس اينالىمى كەزىندە ۇنەمى وسىمدىك جامىلعىسىنىڭ استىندا جابىق بولۋى قاجەت.
مىسالى, قازىرگى اشعوو-عى اۋىسپالى ەگىس زەرتحاناسىنىڭ كوپجىلدىق ستاتسيونارىنداعى جۇرگىزىلگەن دالالىق ايماقتاعى ۇزاقمەرزىمدى زەرتتەۋلەرى كەلەسى ناتيجەلەردى كورسەتتى. دالالىق اۋىسپالى ەگىستەردىڭ تاناپتىق عىلىمي-تاجىريبە ەكسپەريمەنتتەرىن جۇرگىزگەنگە دەيىن (1962 ج.) توپىراقتىڭ 0-20 سم قاباتىنداعى باستاپقى قاراشىرىندىنىڭ مولشەرى 3,9%-دى قۇرادى. ناتيجەسىندە, اقمولا وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك كاربوناتتى قارا توپىراقتارىنداعى وڭدەلگەن جەرلەردى ۇزاق ۋاقىت بويى 5-6 تاناپتى ءداندى-ءسۇرلى اۋىسپالى ەگىستەرىن پايدالانعاندا توپىراقتىڭ 0-20 سم قاباتىنداعى جالپى قاراشىرىندى مولشەرى 12,7%-عا دەيىن ازايدى. ال 2-تاناپتى اۋىسپالى ەگىستە جالپى قاراشىرىندى مولشەرى ءبىرشاما تومەندەپ, 25,5%-دى قۇرادى. ءبىر ورىندا ۇزاق ءۇزىلىسسىز ورنالاسقان تازا ءسۇرى جەر تانابىندا باستاپقى كورسەتكىشتەن 33,55%-عا ازايعانىن كورسەتتى.
مۇنىڭ باستى سەبەبى, ەڭ الدىمەن, توپىراقتى ءجيى 4-5 رەت مەحانيكالىق وڭدەۋ مەن مەحانيكالىق قۇرالداردى قولدانۋدىڭ اسەرىنەن ەروزيانىڭ پايدا بولۋىنا جاعداي جاسالدى جانە ورگانيكالىق زاتتاردىڭ بىرتىندەپ ازايىپ جوعالۋىنا اكەلدى. بۇل قازىرگى زامانعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باستى پروبلەماسى جانە توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىنىڭ بىرتىندەپ ازايۋىنا الىپ كەلەدى.
قورىتا ايتقاندا, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى جاعدايىندا تاۋار وندىرۋشىلەر (فەرمەرلەر) وسى اتالعان جانە باسقا كورسەتكىشتەردىڭ بارلىعىن ەسكەرىپ, جوعارى ءونىم الۋ ءۇشىن توپىراقتاعى قاراشىرىندى مولشەرىن ساقتاپ قالۋعا كۇش سالۋى كەرەك. وڭىردەگى ديقان قاۋىمى وزدەرىنىڭ ەگىستىك كولەمىنىڭ قۇرىلىمىندا مارگينالدى (وتە جوعارى تابىس اكەلەتىن وسىمدىكتەر) داقىلداردى وسىرۋگە اسا كوپ كوڭىل ءبولۋدى قاجەت ەتەدى. وسى داقىلدارمەن قاتار باسقا وسىمدىكتەردىڭ ەگىنشىلىك مادەنيەتىن جوعارى كوتەرۋ جانە بارىنشا ەكولوگيالىق قاۋىپسىز مول ساپالى ءونىم الۋ ەل تۇتىناتىن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە نەگىزگى سەبەپكەر بولا الادى.
الدابەرگەن الداوڭعار ۇلى,
ا.باراەۆ اتىنداعى
استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ەگىنشىلىك ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى