لاتيفۋنديستەر زاڭعا باعىنباي ما؟

داۋدىڭ باسى – زاڭ بابىندا

2003 جىلعى 20 ماۋسىمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر كودەكسىنىڭ 76-بابىندا «كەپiل بەرۋشiگە جەكە مەنشiك قۇقىعىمەن نەمەسە جەر پايدالانۋ قۇقىعىمەن تيەسiلi جەر ۋچاسكەسi كەپiل ءمانi بولۋى مۇمكiن», دەلىنگەن. وسى باپ ينۆەستور اتىن جامىلعان كەيبىر الاياقتاردىڭ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وزدەرىنە سەنىپ تاپسىرعان جەر ۇلەستەرىن پايدالانۋ قۇقىعىن قارجى ينستيتۋتتارىندا زاڭسىز كەپىلگە قويىپ, قىرۋار نەسيە الىپ, كەيىن ونى قايتارماۋى سەبەپتى كەپىل­گە سالىنعان جەرلەردىڭ اۋكتسيون ار­قىلى ساتىلۋىنا جول اشىپ بەرىپ تۇر.

ناقتىراق ايتساق, وتكەن عاسىر­دىڭ توقسانىنشى جىلدارىن­دا جۇزەگە اسىرىلعان جاپپاي جەكە­شە­لەندىرۋ كەزىندە بۇرىنعى كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلاردا ەڭبەك ەتكەن اۋىل تۇرعىندارىنا بەلگىلىكتى مولشەردەگى جەر ۇلەستەرىن پايدالانۋ قۇقىعى 49 جىلعا بەرىلگەن بولاتىن. اۋىلداعىلار وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, شارۋا قوجالىقتارى مەن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر قۇرىپ, وزدەرىنە تيەسىلى جەر ۇلەستەرىن سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرگەن. سودان بەرى ىسكەر دە يماندى ازاماتتار باسقارعان شارۋاشىلىقتار ءوز ۇلەسكەرلەرىنە جىل سايىن اجەپتاۋىر پاي تولەپ, نەمەسە ولاردىڭ قالاۋلارىنا قاراي ۇن, استىق, جەمشوپ, وتىن دايىنداپ بەرىپ, كومەكتەسىپ كەلەدى.

الايدا سەرىكتەستىك قۇراردا اۋىل ادامدارىنا ءۇيىپ-توگىپ بەرگەن ۋادەلەرىن تەز ارادا ەستەن شى­عارىپ, مويىندارىنا العان مىن­دەتتەمەلەرىن ورىندا­ماي, جۇرت ەسە­بىنەن جەڭىل جولمەن بايىپ قالۋ­د­ى ويلاعان تەرىس پيعىلدى پى­سىق­ايلار دا بار بولىپ شىقتى. ون­دايلار ۇلەسكەرلەرگە كۇزدە ءبىر-ەكى قاپ ۇن, نەمەسە استىق قال­دىعىن بەرىپ, الداپ-سۋلاپ, تۇس­كەن تابىستىڭ نەگىزگى بولىگىن ءوز قال­تا­لارىنا باسىپ ءجۇر. كەيبىرەۋى ءتىپ­تى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جەر ۇلەس­­تەرىن پايدالانۋ قۇقىعىن جال­­عان قۇجاتتار جاساۋ ارقىلى قار­­جى ينستيتۋتتارىنا كەپىلگە قو­يىپ, مول نەسيە الىپ, كەيىن قارىز­دارىن وتەمەي, ەكىجاقتى دا تاقىرعا وتىرعىزعان.

مىنە, وسىنداي قاۋىپ تونگەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى بىرلەستىك, داۋقارا, سۆەتلوە, قاراقامىس, ەگىن­دىاعاش اۋىلدارىنىڭ تۇر­عىن­دارى 2020 جىلدىڭ باسىندا اۋداندىق اكىمدىككە جينالىپ, اۋدان باسشىلارى مەن جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان اراشا سۇراعان. سەبەبى, ولاردىڭ جەر ۇلەستەرىن پايدالانۋ قۇقىعىن سەنىمگەرلىك باسقارۋعا العان «جارقىن سق» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگى 2017 جىلى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنان 600 ميلليون تەڭگە نەسيە الىپ, ونىڭ كەپىلىنە 42 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەردى زاڭسىز قويعان. كەيىن سەرىكتەستىك العان نەسيەسىن ۋاقتىلى تولەي الماعاندىقتان, «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» سوتقا جۇگىنىپ, كەپىلدە تۇرعان اۋىلدىقتاردىڭ ەگىس القاپتارىن پايدالانۋ قۇقىعىن ءوز مەنشىگىنە العان. ىلە ول جەرلەردى اۋكتسيون­عا سالىپ ساتىپ, اتالعان سەرىكتەس­تىككە نەسيە­گە بەرگەن قارجىسىن قاي­تار­ماق­شى بولادى. مۇنى ەستىگەن اۋىل­دىقتار دەر كەزىندە دابىل قاعىپ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋ­تاتىنا دەيىن ارىزدانىپ, ول ءوز كەزەگىندە باس پروكۋراتۋراعا جۇگىنگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە 5 اۋىلدىڭ تۇرعىندارى كوتەرگەن جەر داۋىنا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ارالاسىپ, كەپىلدە تۇرعان جەردى پايدالانۋ قۇقىعىن اۋكتسيون ارقىلى ساتۋعا تىيىم سالىندى. ءۇش جىلعا سوزىلعان سوت ۇدەرىسى اقىرى اۋىلدىقتاردىڭ جەڭىسىمەن اياقتالىپ, جەرلەرى تۇگەل قايتارىپ بەرىلدى. ال ۇلەسكەرلەردىڭ بولماعان جالپى جينالىسىنىڭ جالعان حاتتاماسىن جاساپ, الاياقتىققا بارعان «جارقىن سق» جشس باسشىلارى قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس قاتاڭ جازالارعا تارتىلدى.

وكىنىشكە قاراي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شال اقىن اۋدانىنداعى بالۋان اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى جالپى كولەمى 4322 گەكتار جەر ۇلەستەرىن سەنىمگەرلىك باسقارۋعا تاپسىرعان فەرمەرلىك شارۋاشىلىق باسشىسى سول جەردىڭ ءبارىن وسىدان ون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن باسقا زاڭدى تۇلعاعا ساتىپ جىبەرگەنىن دەر كەزىندە بىلە الماي, قولدارىن كەش سەرمەگەندىكتەن, جەر پايدالانۋ قۇقىقتارىنان ايرىلىپ قالدى. ولار ەندى عانا قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنا ارىزدانىپ, سوت ارقىلى ادىلدىك ىزدەۋگە كىرى­سىپ جاتىر. سونداي-اق جۋىردا قىزىلجار وڭىرىندەگى عابيت مۇ­سى­رەپوۆ اتىنداعى اۋدان­نىڭ «چيس­توپولە-2» جشس ۇلەس­­­كەر­لەرى دە ءوز جەر پايدالانۋ قۇ­قىق­تارىنان زاڭسىز ايرىلىپ قالعانى سەبەپتى سوتقا شاعىمداندى.

دەمەك, ۇكىمەت پەن پارلا­مەنت دەپۋتاتتارى جەر كودەك­سىن تاعى ءبىر قاراپ, وعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعىمەن اينالىسۋعا ارنال­عان جەر ۇلەستەرىن پايدالانۋ قۇ­قىعىن قارجى ينستيتۋتتارىندا كەپىلگە قويۋعا تىيىم سالۋ جونىندە تۇزەتۋ ەنگىزۋ ماسەلەسىن قاراستىرعانى ءجون. ايتپاقشى, مۇنداي تۇزەتۋدىڭ قاجەتتىگىن جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى مۇرات تەمىرجانوۆ تا اشىق ايتىپ ءجۇر.

لاتيفۋنديستەردىڭ اتى نەگە اتالمايدى؟

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلعى 2 قىر­كۇيەكتەگى «سىندارلى قوعام­دىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراق­تىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» العاشقى جولداۋىندا جەر رەسۋرس­تارىن ءتيىمسىز پايدا­لانۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى بولىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ: «مەملەكەتتەن جەردى تەگىن جالعا الۋ قۇقىعىنا يە بولعان­داردىڭ كوپ­شىلىگى جەردى يگەرمەي, بوس­قا ۇستاپ وتىر. ەلىمىزدە ء«شوپ قورى­عان ءيتتىڭ» كەبىن كيگەن «لاتي­فۋنديستەر» كوبەيىپ كەتتى. پاي­دالانىلماي جاتقان اۋىل شارۋا­شىلىعى جەرلەرىن قايتارىپ الاتىن كەز كەلدى», دەگەن ەدى.

سودان ەكى جارىم ايداي ۋاقىت وتكەندە پرەزيدەنت اقمولا وبلىسىنا جۇمىس ساپارى بارىسىندا جەر قاتىناستارى ماسەلەسىنە قايتا ورالىپ: «مەن جولداۋدا جەردى وڭدەۋمەن اينالىسپايتىن لاتيفۋنديستەردەن ونى قايتارىپ الۋ مىندەتىن قويدىم. بۇل وتە ماڭىزدى تاپسىرما قىزىل ءسوز ءۇشىن بەرىلگەن جوق. ادال دا ەڭبەكقور فەرمەرلەر, شارۋالار مال باعاتىن جەر تاپپايتىن جاعدايعا دەيىن جەتتىك. الايدا مەنىڭ تاپسىرمام وتە باياۋ ورىندالىپ جاتىر. قازىرگى جاعدايدى وزگەرتپەۋگە مۇددەلى ادامداردىڭ قىسىمىنا ۇشىراعاندىقتان, بۇل جۇ­مىستى سوزباققا سالۋ ۇيعا­رىل­عان سياقتى», دەپ مالىمدەگەن ەدى.

شىنتۋايتىندا, جەر قاتىناس­تارى سالاسىندا قالىپتاس­قان كەلەڭ­سىز جاعدايدى وزگەرتپەۋگە, ەڭ الدىمەن, وڭىرلەردىڭ اكىمدىك­تەرى مۇددەلى بولعانى انىق. سەبەبى, كوپتەگەن جەر زاڭناماسىن بۇزۋشىلىقتار سولاردىڭ تاراپىنان جاسالىپ كەلدى. جەر ۋچاسكەلەرى اۋكتسيون نەمەسە كونكۋرس وتكىزىلمەي, «بارماق باس­تى, كوز قىستىمەن» بەرىلىپ جات­تى. جەر رەسۋرستارىن باس­قارۋ كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە قارا­عاندا, ورتالىق ۋاكىلەتتى ورگان­عا تەك جەر ماسەلەلەرى بو­يىن­شا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­گان­داردىڭ ۇستىنەن 2020 جىلى – 2614, 2021 جىلى 1613 ارىز تۇسكەن. وسىعان وراي, «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەر قا­تى­ناستارىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋ­لار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ازىر­لەنىپ, مەملەكەت باسشىسى وعان 2021 جىلعى 30 ماۋسىمدا قول قوي­دى. وسى زاڭعا سايكەس 2022 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارداعى جەرلەردىڭ پايدالانىلۋى مەن قورعالۋىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ فۋنكتسيا­لارى اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لىگىنە قايتارىلدى جانە ۇكى­مەتتىڭ بىلتىرعى 19 قاڭ­تار­داعى قاۋلىسىمەن وڭىر­لەردە جەر رەسۋرستارىن باس­قارۋ كوميتەتى­نىڭ اۋماقتىق دەپار­تامەنتتەرى قۇرىلدى. ءسوي­تىپ, پرەزيدەنت تاپسىرماسىن تو­لىق­قاندى ورىنداۋ, شىن مانىن­دە, بىلتىر باستالدى دەۋگە بولا­دى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا وتكەن جىلى مەملەكەتكە 5,2 ميلليون گەكتار پايدالانىلماعان جانە زاڭنامانى بۇزا وتىرىپ بەرىل­گەن اۋىل شارۋاشىلىعى جەر­لەرى قايتارىلعان. ءتيىستى ەسكەرتۋ العاننان كەيىن جەر پاي­دا­لا­نۋ­شىلار 1,85 ميلليون گەكتار القاپتى يگەرۋگە كىرىسكەن. اتال­عان كورسەتكىشتەر 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 10 ەسە كوپ. بۇعان مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلى 9 تامىزدا جەر قاتىناستارى سالا­سىنداعى تەكسەرۋلەرگە ءمورا­توري­دى الىپ تاستاعانى دا قولايلى مۇم­كىندىك تۋعىزدى.

دەگەنمەن, پارلامەنت ءماجى­لى­سىنىڭ بىلتىرعى جەلتوق­سان ايىن­دا بولعان جالپى وتى­رى­­سىن­دا كەي­­بىر دەپۋتات­تار اۋىل شارۋا­شى­­لىعى ءمينيسترى كەلتىرگەن ما­لى­مەت­­تەر­گە سەنىمسىزدىكپەن قاراپ, اۋىل تۇرعىندارى مەن شارۋا قوجالىقتارى ءالى دە جايى­لىم­­دىق جانە ەگىستىك جەرلەر­دىڭ تاپشى­لى­عىنان قۇتىلما­عان­دىعىن, سونداي-اق ۋاكىلەتتى ورگان باسشىسى جەرىن قايتارعان بىردە-ءبىر ءلاتيفۋنديستىڭ اتىن اتاماعانىن سىنادى.

راسىندا دا, وسى جىلدىڭ باسىندا ىسكە قوسىلعان مەمل­ە­كەتتىك جەر كاداسترىنىڭ اۆتو­مات­ت­اندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيە­سىنەن دە ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرى­لىمدارىنىڭ اتاۋىن عانا بىلۋگە بولادى. ال ونداعان مىڭ گەكتار جەرگە يەلىك ەتىپ وتىر­عان سەرىكتەستىكتەردىڭ قۇرىلتاي­شىلارى ءھام لاتيفۋنديستەردىڭ كىم ەكەنى تۋرالى اقپارات جوق.

مەملەكەت باسشىسى بىلتىر­عى 8 اقپاندا بولعان ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا: «جەردى ۇتىمدى پايدالانۋداعى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ونىڭ ءبىر قولعا شوعىرلانۋىنا جول بەرمەۋ. بىرقاتار وڭىردە ءماسليحاتتاردىڭ شەشىمدەرىمەن جەر تەلىمدەرىنىڭ مولشەرلەرى عىلىمي-نەگىزدەۋ ءتاسىلىنسىز بەكىتىلگەن: اتىراۋ وبلىسىندا – 98 مىڭ گەكتار, الماتى وبلىسىندا – 96 مىڭ گەكتار, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 69 مىڭ گەكتار. سول-اق ەكەن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگى ءبىر قولعا 98 مىڭ گەكتار اۋىل­شارۋاشىلىق جەرىن بەرۋگە رۇقسات ەتەتىن قاۋلى جوباسىن ازىرلەي قويدى. بۇل شامادان تىس جەرگە يە ادامداردىڭ قازىرگى يەلى­گىن بەكىتۋ, ياعني نورماتيۆتىك بازا رەتىندە ايقىنداۋ ارەكەتى سياق­تى كورىنەدى», دەپ لاتيفۋنديستەر­گە بۇيرەكتەرى بۇرىپ تۇرعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى شەنەۋ­نىك­­تەرىنىڭ شىن پيعىلدارىن اش­كەرە­لەي ايتتى. ال وسى جىلدىڭ باسىن­دا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن اۋىل شارۋا­شىلىعى جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ ەڭ جو­عارى شەكتى مولشەرى زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن – 51 مىڭ گەكتاردان, ال شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن 35 مىڭ گەكتاردان اسپايتىن بولىپ بەلگىلەندى.

ارينە, بۇل جاڭالىق بىرنەشە ءجۇز مىڭ گەكتار ەگىستىك جەرگە يەلىك ەتىپ وتىرعان لاتيفۋنديستەردى ابىر­­جىتىپ تاستاعانىمەن, ما­مان­­دار­دىڭ ايتۋىنشا, ولار بۇل شەك­­تەۋدى اينالىپ ءوتۋ جولدارىن تابا الادى ەكەن. سونداي قۇيتىر­قى­لىقتارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن دە لاتي­فۋنديستەردىڭ اتى-ءجونىن جۇرت­شىلىق بىلۋگە ءتيىس. بۇل رەت­تە قولدانىستاعى زاڭناماعا, سو­نىڭ ىشىندە «دەربەس دەرەكتەر جانە ولاردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا ءتيى­س­تى وزگەرىستەر ەنگىزۋ دە قاجەت بولار.

كارىباي مۇسىرمان,

«Egemen Qazaqstan»