سوڭعى كەزدە تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ «قابىرعالارى قۇزدانىپ, تۇزى شىعىپ, بۇزىلىپ جاتىر» دەگەن اقپارات قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ جاتىر. وعان كەسەنەنىڭ قازىرگى جاعدايىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ماقسات تولىقباي, ايدوس سارىم, رينات زايتوۆ سياقتى ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ ساۋالى دا سەبەپ بولعانى ءمالىم. دەگەنمەن كەسەنەنىڭ جايى بۇگىن عانا ەمەس, كەيىنگى جىلدارى بىرنەشە رەت كوتەرىلگەن.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلى تۇركىستان وبلىسىنا بارعان ساپارىندا ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىنىڭ جاي-كۇيىمەن تانىسىپ, ەسكەرتكىشتىڭ ساقتالۋىن قاتاڭ باقىلاۋدى تاپسىردى. ناتيجەسىندە, ءار سالانىڭ بىلىكتى ماماندارىنان قۇرالعان جۇمىس توبى تەحنيكالىق جاعدايىن زەردەلەگەن.
كۇنى كەشە پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين يۋنەسكو جانە يسەسكو ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا شەڭبەرىندە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن ساقتاۋ جانە ونىڭ تەحنيكالىق احۋالى جونىندە كەڭەس وتكىزدى. مەملەكەتتىك ورگاندار جانە ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە كەسەنەنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىمەن تانىسىپ شىقتى. ءىس-شاراعا تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ, يۋنەسكو جانە يسەسكو ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ وكىلدەرى, ارحەولوگيا جانە تاريحي-مادەني مۇراعا جاتاتىن ەسكەرتكىشتەرى ساقتاۋ باعىتىنداعى ماماندار قاتىستى.
وسى كەڭەستە كەسەنەنى ساقتاۋ جانە دامىتۋ بويىنشا كەشەندى جوسپاردىڭ ورىندالۋى, 2023 جىلعا جوسپارلانعان جۇمىستاردىڭ جوباسى, يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرا كوميتەتىنىڭ 45-سەسسياسىنا دايىندىق ماسەلەلەرى قارالدى. مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەسكەرتكىشتى دۇرىس ساقتاۋ باستى مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان وراي, مەملەكەتتىك ورگاندارعا ساراپشىلار قاۋىمداستىعىمەن تىعىز ارەكەت ەتە وتىرىپ, كەسەنەنىڭ جاعدايىن ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاۋ تاپسىرىلدى.
ءيا, كەسەنەنىڭ قابىرعالاردىڭ قۇزدانىپ, تۇزدانۋىنا قاتىستى الاڭداۋشىلىق تانىتقان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحتار قوجا وتكەن جىلى جازدا ءوز پىكىرىن جاريا ەتكەن ەدى. «ىلعال بولعان سوڭ, بەتىنە اعارىپ تۇز شىعادى. بۇرىن ونداي نارسە بولماعان. بۇل الاڭداۋشىلىق تۋدىرۋى كەرەك. تۇز دەگەن قابىرعادان شىققاندا ەسكەرتكىشكە قيىن سوعادى. ياعني دۇرىس قارامايمىز, تاسىن دۇرىس تەكسەرمەگەن. جاڭا نارسە پايدا بولعان كەزدە, اينالاسىنداعى وزگەرىستەردەن سەبەپ ىزدەيمىز عوي. بۇرىنعىداي كوگالداندىرۋ, سۋلاندىرادى دەگەندەي جۇمىستار اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك. مەن بۇل ماسەلەنى ءبىراز بۇرىن تالقىلاۋ كەزىندە دە, تاس توسەلىپ جاتقاندا دا ايتقانمىن. مينيسترلىك مەتوديكالىق كەڭەس وتكىزەتىن, سوندا سۋلاندىرۋعا بولمايتىنىن ايتىپ ءجۇردىم. يۋنەسكو ۇيىمىمەن كەلىسىلىپ ىستەلگەن كۇننىڭ وزىندە, حالىقارالىق ۇيىم دا كەيدە قاتەلەسۋى مۇمكىن عوي. كوگالداندىرۋعا رۇقسات بەرگەندە وسىنداي بولادى دەپ ويلاماعان شىعار. ەڭ بىرىنشىدەن, شىعىپ جاتقان نارسەلەردىڭ پايدا بولۋ سەبەبىن تاۋىپ, شەشۋ كەرەك. ايتپەسە ىلعال جوعارى كوتەرىلىپ, قابىرعاداعى كىرپىش تە ۇگىتىلە بەرەدى. كەسەنەنىڭ وزىنە عانا ەمەس, اينالاسىنداعى عيماراتتارعا دا اسەر ەتىپ جاتقانى راس. جالپى, ول – تاريحي ورىن, سوندىقتان توڭىرەگىن اسىرە كوگالداندىرىپ جىبەرۋ قيسىنسىز», دەگەن ەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحتار قوجا اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
عالىم بوسقا الاڭداۋشىلىق تانىتپاپتى. بۇگىندە كەسەنەنىڭ نەگىزگى ەسىگىنەن كىرەر تۇسىنداعى وڭ قاپتالىنىڭ ىرگەسى تۇزدانعان. وسى ارا جانە تايقازان تۇرعان ورتالىق قازاندىق بولمەسىنىڭ باتىس بولىگى قىزىل لەنتامەن قورشالعان. مۋزەي-قورىق ماماندارى توبەنىڭ سىلانعان قاباتى تۇزدانىپ, اق قابىرشاق ءتۇسىپ جاتقان سوڭ, كەلۋشىلەرگە زيانى تيمەسىن دەپ قورشاپ قويعانىن ايتادى. بولمەلەردىڭ كۇمبەز استىنان اكتەلىپ, سىلانعان تۇستارى, اسىرەسە, قۇدىقحانا, اسحانا بولمەسىنىڭ توبەسى جاڭبىر سۋىنان ىلعالدانىپ, بىرنەشە جەرىنەن سىلاعى ۇگىتىلىپ تۇسكەن. ۇلكەن اقساراي دا, كىشى اقساراي دا, كورحانادا دا وسىنداي كورىنىستەر.
«ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى مەكەمەسى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, بىلتىر كەسەنەنىڭ جاعدايى توڭىرەگىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردە ماسەلەلەر قوزعالعاندىقتان, 24-25 ماۋسىم كۇندەرى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ساقتالۋ جاعدايى» اتتى ەكى كۇندىك حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك سەمينار وتكىزىلگەن. ەلىمىزدىڭ جانە وزبەكستان مەن ازەربايجان مەملەكەتتەرىنەن كەلگەن عالىمدار, ماماندار كەسەنەنىڭ ساقتالۋ جاعدايىمەن تانىسىپ, ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن جان-جاقتى تالقىلادى. كەسەنە كۇمبەزى مەن قابىرعالارىنداعى ىلعالدانۋ, تۇزدانۋعا قاتىستى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ, ناقتى سەبەپتەرىن انىقتاۋ ءۇشىن اۋقىمدى جانە جان-جاقتى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتكەن. سونداي-اق شەتەلدىك ماماندار ياساۋي كەسەنەسىمەن جاسى شامالاس ازەربايجان مەن وزبەكستانداعى ەسكەرتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ قاناعاتتانارلىق جاعدايدا ەكەندىگىن ايتقان. ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلاعانداي, سونداي-اق پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايدا بالاەۆانىڭ توراعالىعىمەن «قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ جاعدايىن باقىلاۋ جانە زەردەلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبى» قۇرىلعان. ال قىركۇيەكتە ا.بالاەۆانىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس توبىنىڭ قورىتىندى كەڭەسى ءوتىپ, ياساۋي كەسەنەسىنە تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىپ, ونىڭ ساقتالۋىنا تەرىس اسەر ەتەتىن جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن 2023 جىلى كەسەنەنىڭ تەحنيكالىق جاعدايىنا كەشەندى تۇردە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. ياعني كەسەنەنىڭ جاعدايى – بيلىكتىڭ نازارىندا.
كەسەنەنىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىن زەرتتەپ, باقىلاپ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا تىكەلەي جاۋاپتى «قازقايتاجاڭارتۋ» رمك باس ديرەكتورى يسابەك نۇرماعامبەتوۆ تە بۇگىندە كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ بۇرىننان بەلگىلى جانە مامانداردىڭ ءجىتى نازارىندا ەكەنىن ايتادى. بىرقاتار پروبلەمانىڭ بارىن دا جوققا شىعارمايدى. «قازاندىق بولمەسىنىڭ دەكوراتيۆتى كۇمبەزىنىڭ فيزيكالىق جاي-كۇيى, كەسەنەنىڭ جىلۋ-ىلعالدىق رەجىمى, سونداي-اق قابىرعا قالاۋىنىڭ كەيبىر بولىكتەرىنىڭ, ماتەريالدارىنىڭ ىلعالدانۋى جانە تۇزدانۋى سياقتى شەشىلمەگەن ماسەلەلەرى بار, دەيدى باس ديرەكتور. – قازىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, كەشەندى جوسپارلاۋ باعدارلاماسى ازىرلەنۋدە, وعان وتاندىق جانە شەتەلدىك عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ ءتۇرلى سالالارداعى ساراپشىلارى شاقىرىلعان. ەسكەرتكىش ءدال قازىر وپىرىلىپ, قۇلايىن دەپ تۇرعان جوق. ال كوپتەگەن تالاستى سۇراقتىڭ جاۋابى كەشەندى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىمەن شەشىمىن تابادى».
الايدا كەسەنەنىڭ جاي-كۇيىمەن جاقسى تانىس عالىمداردىڭ ايتار ءوز پىكىرى بار. مىسالى, 40 جىلدان استام ۋاقىت جىلۋ جانە تەمپەراتۋرالىق ولشەۋ ينجەنەرى بولىپ جۇمىس ىستەگەن اسان مىرزابەك جاقسى لابوراتوريا اشۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. زەينەتكەر, جادىگەر جاناشىرى اسان قاريا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەنىڭ بۇگىن عانا ەمەس, جىلدار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ء«بىر جىلدارى جۇمىس ىستەگەن تۇرىك فيرماسى كەسەنەنىڭ نەگىزىن مىقتى ەتىپ كەتتى. قابىرعالارى وتە جاقسى, ودان كەلەر قاۋىپ جوق. قاۋىپتىڭ ەڭ قيىنى – ستالاكتيتتە, ياعني ۇڭگىرلەردىڭ, كەنىشتەردىڭ توبەسىندە جانە جوعارعى قابىرعالارىندا تۇزىلەتىن مينەرالدىق تاسسۇڭگى تىزىلىمدەردە. ول اك قۇرامدى بولادى. كۇمبەز بەن ستالاكتيتتىڭ ورتاسى اشىق. بىراق كۇمبەزدەن وتكەن اۋانىڭ ىلعالىن ستالاكتيت گيپس وزىنە اۋادان تارتىپ الادى. جاۋىن قاتتى بولعاندا اۋادا قاتتى قىسىم كوتەرىلگەن كەزدە ءىشى سۋلانىپ, وزىنەن ءوزى تارتادى. بىراق جەل بولعان ۋاقىتتا ول ءوز وزىنەن كەۋىپ كەتەدى. بۇل – تابيعي جەلدەتكىش. ءوزىن ءوزى كەپتىرىپ تۇرادى. كۇمبەزدىڭ ءوزىن ءوزى ۇزاق جىلدان بەرى ساقتاپ كەلە جاتقانىنىڭ سىرى وسىندا, دەيدى قاريا. – يراندىق رەستاۆراتورلاردىڭ ساپالى, مىقتى جۇمىس ىستەيتىنى تۋرالى ءجيى ەستيمىن. ءتىپتى, ءبىر جىلدارى ولار كەسەنەگە كەلگەندە تىلدەسكەن دە ەدىم. ەگەر كەسەنەنى تولىققاندى ساقتاپ قالامىز دەپ جاناشىرلىقپەن قاراساق, يران شەبەرلەرىن شاقىرىپ, بۇدان دا ساۋلەتتى ەتۋگە بولادى».
قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگەنىنە بيىل 20 جىل تولۋىنا وراي جاقىندا تۇركىستاندا «الەمدىك مادەني مۇرالاردى قورعاۋ, ساقتاۋ جانە باسقارۋ» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. اۋقىمدى ءىس-شاراعا وتاندىق جانە شەتەلدىك, اتاپ ايتقاندا تۇركيا, رەسەي, وزبەكستان, ازەربايجان, قىرعىزستان ەلدەرىنىڭ تاريح, رەستاۆراتسيا, ساۋلەت ونەرى, مادەنيەتتانۋ سالالارى بويىنشا مامان-عالىمدارى, تاريحي-مادەني مۇرالاردى قورعاۋ وكىلدەرى, قورىق جانە تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيلەرى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىستى. حالىقارالىق جيىندا الەمدىك مۇرا وبەكتىلەرىندەگى قالپىنا كەلتىرۋ جانە باسقارۋ, وقۋ ورىندارىندا رەستاۆراتورلاردى دايارلاۋ, مەنەدجمەنت جوسپاردى ازىرلەۋ جانە قولدانۋ, تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋعا باعىتتالعان وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ, دياگنوستيكالىق-مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر, سوڭعى زاماناۋي تسيفرلىق قۇرىلعىلاردى پايدالانۋ, ەلىمىزدەگى تاريحي-مادەني مۇرالاردى قورعاۋ تۋرالى تاقىرىپتار اياسىندا تالقىلاۋلار جۇرگىزىلىپ, وزەكتى ماسەلەلەر سارالاندى.
الاش قايراتكەرى, اعارتۋشى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى وسىدان 110 جىل بۇرىن «قازاق» گازەتىندە «حازىرەت سۇلتان» اتتى ماقالا جاريالاپ, تاريحي ەسكەرتكىشتى ساقتاپ قالۋدى تومەندەگىدەي پىكىرمەن اماناتتاعان ەدى: «مەشىتتىڭ تاريحى ءبىر بەلگى بولىپ ماڭگىگە قالۋىن تىلەۋشىلەر بولسا, ونى تۇزەتۋدى ارحەولوگيچەسكوە وبششەستۆولاردىڭ بىرىنە تاپسىرىپ, قايدان بولسا دا جيىلعان اقشانىڭ جارتى تيىنىنا قيانات بولمايتىن جولمەن جيىلىپ, ينجەنەرلەردى سول وبششەستۆو ءوزى جالداپ تۇزەتتىرسە عانا ماقسات ورىندالار ەدى. بولماسا, ەندى ءبىراز جىلداردا بەس-التى ءجۇز جىل عۇمىر سۇرگەن قوجا احمەت ياساۋي مەشىتىنىڭ ورنىندا ءۇيۋلى ءبىر وبا تومپايىپ قالۋى عاجاپ ەمەس».
تۇركىستان