بالا كۇنىمىزدە ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان «قاسيەتسىز» دەگەن رەنىش ءسوزدى ەستيتىنبىز. سوندا «قاسيەتى بار ادام قانداي بولادى؟» دەپ ويلاناتىنبىز. جەر باسىپ جۇرە كەلە قاسيەتى بار مەن جوقتى, تەكتى مەن تەكسىزدىڭ تارازىسىنا گىر تاسىن قويۋدى ءومىر شىركىننىڭ ءوزى ۇيرەتتى, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتىڭ ورتاسىنا ءتۇسىپ, قاسيەتسىزدەن قاشىپ, قاسيەتتىگە جاناستىق, تەكسىزدىڭ ءسوزىن «يت ۇرەدىگە...» تەڭەپ, تەكتىگە توقتادىق.
قانسەيىتتى ستۋدەنت كەزىنەن بىلەم. 70-جىلداردىڭ ورتاسىندا قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە وقىدى, فيلفاك پەن جۋرفاكتىڭ ەنشىسى ءبىر, فيلفاك مۇعالىم دايىنداسا, جۋرفاك قارا ارىپكە شۇقشيعان گازەتشى دايىندايدى, بىراق ادەبيەت دەگەن التىن تامىر قالام ۇستاپ, اۋرەگە تۇسكەندەردى ءبىر-بىرىنە ءۇيىر عىپ ءتىل تابىستىردى, ادەبيەت دەگەن اقبوز ءۇيدىڭ ىشىندە بىرگە عۇمىر كەشۋدى پەشەنەگە جازىپ, سۇرلەۋىمىزدى بىرگە سالدىق.
ادەبيەتشى قاۋىم ءسوز بولا قالسا, قاي كلاسسيكتىڭ قاي كۇنى دۇنيە ەسىگىن اشىپ, كوز جۇمعان ساتىنە دەيىن بىرگە جۇرگەندەي جاتقا ايتىپ, جانازاسىن شىعاراتىن ءبىر الماس قىلىش جىگىت بولدى. سۇڭعاق بويلى, قوڭقاق مۇرىن, كەڭ جاۋىرىن, ءتىپتى كۇرەسكە سالسا دا جامباسى جەرگە تيمەستىڭ ءوزى بولار ما ەدى. ستۋدەنت-جاستاردىڭ سەمينارلارى مەن قۇرىلتايلارىندا ءسوز سويلەپ, بايانداما جاساپ, عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, ءبىلىم مەن زەردەنى الاقانىنا ۋىستاپ جۇرگەن سۇڭعىلا ستۋدەنت قانسەيىت ابدەز ۇلى ەدى. بىلگەنىن ايتۋدان جالىقپاي, كورگەنىن بوياماسىز بايانداپ, ادەبيەتتىڭ التىن سۇرلەۋىنە تۇسكەن جىگىتىڭ قىزىل ديپلومدى قانجىعاسىنا بايلاپ, ادەبيەت ءپانىن جاسوسپىرىمگە ۇعىندىرار ۇرىمتال ۇستازدىڭ ءوزى بوپ شىعا كەلدى. قاراپ جۇرگەن جوق, وزىنەن تومەنگى كۋرستا وقيتىن ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي گۇلبارشىنعا وڭاشادا ساباق ۇيرەتىپ, جان سەزىمىن قوسا جەتكىزىپ, ماحاببات تۋرالى جىر-داستانداردى جاتقا ايتىپ ءجۇرىپ, قولىنا قۇس عىپ قوندىردى. ەكەۋىنەن وربىگەن ءۇش قارلىعاش قازىر كوزىنىڭ اعى مەن قاراسى, پەرزەنت پارىزىنا بيىك قاراپ, اكە مەن انا قاسيەتىن بويىنا سىڭىرگەن ۇلاعات يەلەرى.
قانسەيىت ءا دەگەننەن عىلىمعا بەت بۇردى. اسپيرانتۋراعا ءتۇستى, ادەبيەتتىڭ التىن كومبەسىنە ينەمەن قۇدىق قازعانداي شۇقشيىپ, سول كومبەگە ءبىرجولا سۇڭگىپ كەتتى. تاكەن الىمقۇلوۆ دەگەن قۇپيا قالامگەر ونىڭ جان دۇنيەسىن ولجالاپ, جولىن كەڭەيتتى, «قايىس بەلدىك»-ءتى تاعىپ اپ, «قارا جاياۋ» جىگىتىڭ «اقبوز ات»-تىڭ بەلىن مايىستىرىپ, تاكەن جۇرگەن جولمەن ايقاي دالاعا قاراي تارتا بەردى. «ەل مەن جەر» دەگەن تۇڭعىش زەرتتەۋ مونوگرافياسىن جاريالادى. قازاق پروزاسىنا وزىندىك ورنەك سالعان تاكەن ونىڭ ادەبيەتتەگى اكەسىنە اينالدى, ءار ءسوزى مەن ءاربىر ەپيزودىن ەكشەپ, ەلەكتەن وتكىزىپ, ءمانى مەن ماعىناسىن كىتاپقۇمار وقىرمانعا سىر عىپ جەتكىزدى, حالىق تاكەننىڭ قيالى مەن ءسوز قاتپارلارىن قانسەيىت ارقىلى تەرەڭ تاني ءتۇستى. «تاكەن الىمقۇلوۆ جانە قازاق پروزاسى», «تاكەن الىمقۇلوۆ جانە 1960-1980 جىلدارداعى قازاق ادەبيەتى», «جازۋشى جانە زامان شىندىعى» اتتى زەرتتەۋ كىتاپتارى جارىق كورىپ, قازاق عىلىمىنا قازىنا بوپ قوسىلدى.
تاريحي تۇلعالار تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن تۋىندىلار قازاق ادەبيەتىندە از ەمەس. وسى تاقىرىپقا ارنالعان ءبىراز شىعارمانىڭ كوركەمدىك ەرەكشەلىگى مەن ورىندالۋ شەبەرلىگىنە ارنالعان «تاريحي تۇلعالار جانە قازاق ادەبيەتى» اتتى كىتاپ – قۇندى دۇنيە. كوركەم ادەبيەتتە تاريحي تۇلعالاردىڭ جيىنتىق بەينەسىن سومداۋدا قازاق قالامگەرلەرى ەداۋىر جەڭىستەرگە قول جەتكىزدى. ولار كىمدەر ەدى؟ ءبىز قانداي كەيىپكەرلەردى جانىمىزعا جاقىن تۇتىپ, رۋحاني ءنار الدىق؟ بۇل جەردە دە تاكەننىڭ ورنى بولەك. سىنشى تاكەن تاقىرىبىن باستان-اياق سارالاپ, جىلىكتەپ, كەيىپكەردى كوز الدىڭا تارتىپ, قاسىڭا وتىرعىزادى. ولار: «تەلقوڭىرداعى» كۇيشى سۇگىر مەن سۇگىردىڭ اكەسى, «سەيتەك سارىنىنداعى» سەيتەك, «جيەندىكتەگى» دومبىراشى ءتاپسىر, «قاراويداعى» اقىن ماحامبەت, «ۇرىداعى» مالكە, «كوك قارشىعاداعى» اقان سەرى, «ەل مەن جەردەگى» ساكەن, «قارا قوبىزداعى» قوبىزشى ىقىلاس, «كۇيشىدەگى» تولەگەن مومبەكوۆ, «كۇرەڭ وزەندەگى» نازار بەينەلەرى. بۇل كىتاپ جوعارى وقۋ ورىندارىنا وقۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىلسا, بولاشاق ۇستازدار – ەرتەڭ شاكىرت الدىنا شىعار جاس مۇعالىم وسىلاي تەرەڭ ءبىلىم كاۋسارىمەن سۋسىنداپ بارادى. بۇل كىتاپ تەك تاكەن الىمقۇلوۆ ەمەس, قازاق تاريحىندا, قازاق قوعامىندا ءار عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, ءار قيلى تاعدىر كەشكەن باتىرلار مەن بيلەر, كوسەمدەر مەن شەشەندەر تۇلعاسىن ايشىقتاۋىمەن دە قۇندى. قورقىت پەن ىقىلاس, قۇرمانعازى مەن داۋلەتكەرەي, ءبىرجان سال مەن بالۋان شولاق, ت.ب. ايتۋلىلار بەينەسىنە قانىعىپ, ايىزىڭ قانىپ وتىرادى. الدا-جالدا قانسەيىتكە: «وسى تاكەننىڭ «ورتالىق شابۋىلشى» دەگەن اڭگىمەسىنىڭ كەيىپكەرى كىم ەدى؟» دەسەڭ, كومپيۋتەرگە, ايتپەسە قالتا تەلەفونعا ۇڭىلمەي-اق تاباندا توقەتەرىن ايتىپ بەرەدى, ورتالىق شابۋىلشىنىڭ قورعاۋشىدان دوپتى قالاي الىپ, قاقپانى قالاي كوزدەگەنى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. «بۇل جەردە قازاقتىڭ «قايرات» بوپ قاتارعا قوسىلۋى عوي بىزگە كەرەگى» دەپ اڭقىلداپ ايتىپ, اقىرىنا دەيىن جەتكىزەدى. ءوزى جانكۇيەر, ءوزى شاحماتشى, جانرعا جاڭالىق ەنگىزگەن ءبىرتۇرلى بولمىس تاكەننىڭ ءار باسقان قادامى مەن تابان ءىزى قانسەيىتتىڭ كوكىرەگىندە سايراپ جاتىر. ول ءسات سايىن جاڭارىپ, جاڭعىرىپ تاكەنتانۋ دەگەن ءىلىم كارى قاراتاۋداي بيىكتەپ بارادى. تاكەن الىمقۇلوۆ كەشەگى تاتتىمبەت پەن اقان, ماحامبەت پەن ساكەن, ىقىلاس پەن سۇگىر سياقتى تاريحي تۇلعالاردىڭ كەسەك وبرازدارىن سومداسا, قانسەيىت – تاكەننىڭ قالامگەرلىك-ادامي ادەبي وبرازىن جاساعان سىنشى. ءبىر سىنشى پاۋستوۆسكي كوتەرىڭكى رومانتيكالىق لەپكە اۋەس بولسا, تاكەن ىشكى مونولوگقا, ديالوگقا كوبىرەك اۋەس دەي كەلىپ, الىمقۇلوۆتى پاۋستوۆسكي سياقتى اسا ۇزدىك سۋرەتكەرلەر قاتارىنا «قوسىلىپ قالعان ەكەن» دەگەن ۇعىم تۋماسا كەرەك دەپ ساقتاندىرعانداي بولادى. مەن ايتار ەدىم, تاكەن كونستانتين پاۋستوۆسكيدەن ءبىر دە كەم ەمەس. ورىس قوعامىندا ولاردىڭ اتتارى جۇيرىك بولدى, ولاردى تۇپنۇسقادان تانىسا, ءبىز اۋدارىپ-قوتارىپ تانىلدىق. ال اۋدارما دەگەنىڭ قوتىر جول, قوتىر جولعا تاس توسەگەنمەن جىپ-جىلتىر اسفالت بولا المايدى. وسى ءبىز قاشانعى اۋەزوۆتىڭ ماڭدايىن سوكراتتىڭ ماڭدايىنا تەليمىز؟ اۋەزوۆتىڭ ماڭدايى قازاقتىڭ پەشەنەسىنە بىتكەن ماڭداي ەمەس پە؟ وسىنى ايتىپ تا قانسەيىت ءبىراز تەر توكتى, ونىڭ تاكەنگە توككەن تەرى ادال.
ادەبيەت – قانسەيىتتىڭ مازداپ جانعان وشاعى. وسى كيەلى وشاققا تامىزىق تاستاپ, وتىن لاۋلاتىپ, جۇرتتى جىلىتىپ وتىرۋ – ونىڭ ەڭ ىزگىلىكتى ءىسى. «تاريح جانە تاعدىر», «كەيىپكەر جانە تارتىس» اتتى كىتاپتارى ادەبيەت تاريحى مەن كەيىپكەر بولمىسىن تارازىلاۋدا ادەبيەت عىلىمىنا قوسقان زور ۇلەس دەر ەدىك. قازاق ادەبيەتى تاريحىنا ارنالعان بىرنەشە وقۋ قۇرالى دا بولاشاق باسپالداعىندا تۇرعاندارعا داڭعىل جول, ىلگەرى تارتار ىزگى نيەت.
ادەبيەت پەن ونەر ايتىلماي قالعان الماعايىپ زاماندا وزىنە ءدارىس بەرىپ, ومىردەگى جولىن ايقىنداعان ىرىلەردىڭ باسقان ءىزىن جاڭعىرتىپ وتىرۋدى ول ەشقاشان ەسىنەن شىعارمايدى. سولاردىڭ اتىن اتاپ, مەرەيتويى وتە قالسا, ەسىمىن ەل تەزىنە سالۋ دا ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەس سالماعى زىلدەي تىرلىك. زەينوللا قابدولوۆ, تاكەن الىمقۇلوۆ, ءابىش كەكىلباەۆتاردىڭ اتىن اتاپ, باسپاسوزدە ەڭبەگىن ەل ەسىنە سالۋ دا وسى ءبىر كەڭ پىشىلگەن جىگىتتىڭ ەنشىسىندە. ول شاكىرتتىك پارىز بەن ادامدىق, كىشىلىك جولدان ەشقاشان اينىعان ەمەس. ءومىرى ورتا جولدا كىلت ۇزىلگەن ايتۋلى سىنشى سايلاۋبەك جۇمابەكوۆتى «تىرىلەرمەن ءتىرىمىن» دەپ ايدار تاعىپ جازعان ماقالاسى باقيلىق دوستى شىن كوڭىلمەن ىزدەپ, مۇراسىنا قامقور بولىپ, ەسىمىن ەسكە الايىق, تۇتانباي قالعان وتتى بىرگە ۇرلەيىك دەگەن سارىنمەن كوڭىلىڭدى قۇلازىتسا, ءبىر جاعىنان, ءولىنىڭ جوقتاۋشىسى بار ەكەن دەگەن وي جانىڭدى جىلىتادى. «قاراعاي تەكتەس, سىنسا دا مورت سىناتىن» سىن ساردارىنىڭ ادەبي ومىردەن ەرتە كەتكەنىنە وكىنىش بىلدىرسە دە, ونىڭ رۋحاني ەكىنشى ءومىرى باستالعانىن كوڭىلگە مەدەت تۇتىپ, جازعان-سىزعانىن جاريا ەتىپ جاڭعىرتۋدى كىم جاناشىر بولسا, سونىڭ ەسىنە سالادى. ال «الاشتىڭ رۋحاني كوسەمى» اتتى ماقالاسىنىڭ ورنى بولەك. احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۋرالى از ايتىلعان جوق. مىنا ماقالادا ول قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى «ادەبيەت تانىتقىشتان» كەيىن دە الاشتىق يدەيا, احاڭ باستاپ بەرگەن قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىلىمى توقتاپ, توقىراپ قالماي, كوك تۋدىڭ ماڭگى جەلبىرەيتىندىگىنە ءيىسى قازاقتى سەندىرە سويلەيدى.
قانسەيىت – كوسەمسوزشى. «تانىم كوكجيەگى» دەگەن كىتابىن وقىپ, وسى جىگىت فيلفاكتى ەمەس, جۋرفاكتى بىتىرسە دە, ءتاپ-ءتاۋىر جۋرناليست اتانىپ, «قازاق ادەبيەتى» مەن «جاس الاشتىڭ» جۇلدىزى بوپ جۇرەر مە ەدى دەپ قالاسىڭ. ءومىردىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسىنە ءۇن قوسىپ وتىرۋ – كوكىرەگى سەرگەك زەردەلى قالامگەرگە ءتان قۇبىلىس. ول ايتپاسا تۇرا المايدى, كوزىمەن كورىپ, قولىمەن ۇستاعان نارسەنىڭ اق-قاراسىن اجىراتۋعا اسىعادى, كەي كەزدەرى جۇگەنگە بوي بەرمەس جەر تارپىعان تارپاڭ با دەرسىڭ.
عىلىم بار دا, كوركەم شىعارماعا سىن ايتۋ بار. سىنشىنىڭ قولىندا مايشام بولۋ كەرەك, ويتكەنى جازۋشى سىنشىعا مويىنسۇنا بەرمەيدى. ول سىن قايىعىندا وتىرىپ تا ەسكەگىن ەركىن ەسەدى, جوقتان بار جاساۋعا اۋەس ەمەس, ءوزى ءدارىسىن تىڭداپ, وسيەتىن بويىنا دارىتقان زەينوللا قابدولوۆ جۇرگەن سوقپاقپەن اياعىن ەركىن الىپ, تەك ادەبيەت تەورياسىنا عانا باعىنىپ, ءادىل ءسوزىن كەسىپ ايتىپ سالادى. ونىڭ ءبىر قاسيەتى – شىندىقتى شىمبايعا تيگىزىپ جەتكىزۋ, ۇستازى قابدولوۆ ايتقان «ادەبيەت – اردىڭ ءىسى»-ءنىڭ الدىندا ءوزىن اسقاق ۇستاۋ.
قانسەيىتتە ماراپات از ەمەس. رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ادەبيەتتانۋ سالاسىنداعى م.شولوحوۆ اتىنداعى التىن مەدالىنىڭ يەگەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى, حالىقارالىق ش. ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. ول ءۇشىن ەڭ قىمباتى – ءوزى ءبىلىم الىپ, جۇرتقا ءىلىم ۇيرەتىپ جۇرگەن, اۋەزوۆ پەن قابدولوۆ لەكتسيا وقىعان اۋديتوريادا بولاشاق ۇستازدارعا ءدارىس بەرۋشى پروفەسسور دەگەن لاۋازىم. ول – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. «قىزمەت قولدىڭ كىرى» دەپ, عىلىم دەسە جانىپ جۇرە بەرەتىن بويىندا قاسيەتى بار وسى ءبىر اڭقىلداعان ازاماتقا دا جەتىنشى وندىق «سەن ەندى جاس شالسىڭ» دەپ سورايىپ, موينىن سوزىپ تۇرعانداي. قازمۋ مەن جەنپي-دە دەكان, اباي اتىنداعى قازپي-دە پرورەكتور بوپ جۇرگەن كەزىن ەسكە السا, ءوزىن ۋاقىت شىركىننىڭ الدىندا, عىلىم-كيەنىڭ ارتىندا جۇرگەندەي سەزىنەدى. جۇرەك شىركىن بولاشاعىڭا ءبىلىم بەر دەپ ءدۇرس-ءدۇرس سوعادى. اۋديتوريادا لەكتسيا وقۋ ونىڭ ەڭ قىمبات ساتتەرى, ساعىنىشى دەر ەدىك.
...بىردە ءبىر توپ قالامگەر وتەگەن باتىر بابانىڭ باسىنا باردىق. اس سوڭىنان ۇرپاقتارى باتا سۇرادى. سوندا قانسەيىتتى بىلەتىن ءبىر اقساقال: «باتانى وسى جىگىت بەرسىن, تولە بي بابانىڭ تىكەلەي ۇرپاعى عوي» دەپ يەگىمەن نۇسقادى. ءبارىمىز سولاي قاراي بۇرىلدىق. ول كەشە مەن بۇگىننىڭ التىن تامىرىن بايلاپ, كەكسەلىككە بەت بۇرعان كەيىپتە قاسيەتتى ءسوز ايتتى. ۇلكەن ءسوز, تىڭداعان قۇلاقتىڭ قۇرىشىن قاندىرار ءتالىمدى تاعىلىم. باتا بەرە ءبىلۋ دە – ءبىر قاسيەت.
بايقايمىن, قانسەيىت – كيەنى بويىنا دارىتىپ, ءپىر تۇتقان بولمىس. كيەدە قاسيەت بار. ۇلكەننىڭ ۇلكەندىگىن, كىشىنىڭ كىشىلىگىن باعالاپ, جاقسىلىق بولسا جاريالاپ, جاماندىق بولسا جانى كۇيزەلىپ وتىرادى. قاسيەت دەگەنىمىز وسى ەمەس پە؟ تولە بي بابانىڭ اتاپ ايتىپ كەتكەن لۇعاتى دا وسى ەمەس پە؟ ابىز بابانىڭ جەتىنشى ۇرپاعى ۇلت ءۇشىن شىر-پىرى شىعىپ ءجۇرىپ, جەتىنشى وندىقتىڭ ۇزەڭگىسىنە اياق ىلىكتىرسە, ساناسىندا اركەز ۇلتتى تۇتاستاندىرىپ, بولاشاققا باعامدى ءسوز ايتقان تولە بي باباسىنىڭ رۋحى تۇرادى. جاقسى سوزىمەن ەل-جۇرتىن سوڭىنان ەرتكەن ادام – قادىرلى. قاتار ءجۇرىپ كىسى قادىرىن ايتۋ دا پارىز.
قۋاندىق تۇمەنباي,
جازۋشى,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى