«جاقسىدا جاتتىق جوق», دەيدى حالقىمىز. جاقىنىڭ بولماسا دا, جاقسى ىسىمەن جان-جۇرەگىڭدى باۋراپ, جارقىن بەينەسى كوز الدىڭنان وشپەيتىن ارداقتى ادامدار بولادى ەكەن ومىردە. قىزىلجار وڭىرىندە بىرنەشە جىل بىرگە قىزمەت اتقارعان قۋات ەسىمحانوۆ اعامىز سونداي ءبىرتۋار ازامات ەدى.
...1999 جىلى كۇزدە قاجىمۇرات ناعمانوۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالدى. كوپ ۇزاماي, وبلىستىق اكىمدىككە جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسشىلارى مەن جۋرناليستەرىن رەسپۋبليكالىق گازەتتەر مەن تەلەارنالاردىڭ مەنشىكتى تىلشىلەرىن شاقىرتىپ, العاشقى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. سوندا «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» مەنشىكتى ءتىلشىسى مالىك مۇقانوۆ وزىنە ءتان تۋراشىل مىنەزىمەن: «بۇرىنعى وبلىس اكىمى پاۆلوداردان ءبىر ۆاگون عىپ ءوز كومانداسىن اكەلىپ ەدى. ەندى ءسىز سىرتتان نەشە ۆاگون كادر اكەلەسىز؟» دەپ تۇيەدەن تۇسكەندەي دۇڭك ەتكىزدى.
قاجىمۇرات ىبىراي ۇلى وسى ساۋال قويىلاتىنىن بولجاپ, جاۋابىن الدىن الا ازىرلەپ قويسا كەرەك, ىركىلمەستەن: «مەن سىرتتان ءبىر ۆاگون جىگىتكە تاتيتىن ءبىر-اق ازاماتتى اكەلەمىن. ونى كەيىن بىلەسىزدەر», دەدى.
ارادا بىرەر اي وتكەن سوڭ قاجىمۇرات ناعمانوۆ وبلىس اكتيۆىنە ءوزىنىڭ جاڭا ورىنباسارى ەتىپ تاعايىنداعان قۋات ەسىمحانوۆتى تانىستىردى. تۇلعاسى دا, ءسوزى دە كەسەك ازامات كورىندى. وعان اۋەلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى, وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ, اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋ جانە ەلدى مەكەندەردى كوركەيتۋ ماسەلەلەرى تاپسىرىلدى. ءسال كەيىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە جەتەكشىلىك جاساۋ دا قوسا جۇكتەلدى.
بۇل وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى ۇجىمشارلار مەن كەڭشارلار تاراپ, مال-م ۇلىكتەرى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, جۇمىسسىز قالعان تالاي ەر-ازامات ەكى قولىنا ءبىر كۇرەك تابا الماي, ءۇي ماڭىنداعى كۇيبەڭ تىرلىكپەن اينالىسىپ, ال وتباسىنى اسىراۋدىڭ نەگىزگى سالماعى ايەلدەردىڭ يىعىنا تۇسكەن قيىن كەزەڭ ەدى. ايەلدەر جازدىڭ اپتاپ ىستىعىنا, قىستىڭ قاقاعان ايازىنا قاراماي ەرتەلەتىپ جولعا شىعىپ, بالا-شاعالارىنان ارتىلعان ماي-قايماعىن اۋدان مەن وبلىس ورتالىقتارىنا, ءتىپتى پويىزعا وتىرىپ, كورشىلەس رەسەيدىڭ ءوندىرىستى قالالارىنا اپارىپ ساتىپ, كەيدە رەسەيلىك سانەپيدستانسا قىزمەتكەرلەرى مەن ميليتسيونەرلەر تاراپىنان قوقان-لوقى كورىپ, جىلاپ-سىقتاپ جۇرەتىن. سونداعى بار ماقساتتارى – ساتقان ازىق-ت ۇلىگىنەن تۇسكەن شامالى قاراجاتقا بالالارىنا كيىم-كەشەك, قانت-كامپيت الۋ ەدى. وسىنى ەسكەرگەن وبلىس اكىمى قاجىمۇرات ناعمانوۆ تۇرعىنداردىڭ وزدەرىنەن ارتىلعان باسى ارتىق ونىمدەرىن قولما-قول اقشاعا ساتىپ الىپ, وڭدەۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋدى ۇيعاردى. بۇل يگى باستامانى قۋات ەسىمحان ۇلى تىكەلەي جۇزەگە اسىردى. ءسويتىپ, وبلىس اۋداندارىنىڭ بارىندە ءسۇت ونىمدەرىن قولما-قول اقشاعا ساتىپ الىپ جينايتىن كاسىپكەرلەر پايدا بولىپ, اۋىل ايەلدەرى كۇنكورىس قامىمەن بازار جاعالاعان بۇرىنعى سەرگەلدەڭنەن قۇتىلدى.
قاجىمۇرات ناعمانوۆ قىزىلجار قازاقتارىنا پەتروپاۆل قالاسىندا قازاق دراما تەاترىن اشۋعا ۋادە بەرگەن ەدى. ونى ىسكە اسىرۋعا دا قۋات ەسىمحان ۇلى بەلسەنە اتسالىستى. ءسويتىپ, 2000 جىلى وبلىستىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى بۇرىنعى ەنەرگەتيكتەردىڭ مادەنيەت ءۇيىنىڭ عيماراتىندا اشىلىپ, وعان ءسابيت مۇقانوۆ ەسىمى بەرىلدى. الماتىدان ارنايى شاقىرتىلعان, تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىن بىتىرگەن ءبىر توپ جاس ءارتىستىڭ بارىنە قىزمەتتىك تۇرعىن ءۇي بەرىلدى.
قارا سوزگە قامشى سالدىرماي, ماقالداتىپ-ماتەلدەتىپ سويلەگەندە ارقالانىپ كەتەتىن شەشەن قۋات اعامىز نەگىزگى ماماندىعى قۇرىلىس ينجەنەرى بولعانىمەن, ونەرگە وتە جاقىن ادام ەكەن. كەڭشار ديرەكتورى كەزىندە اۋىلداعى مادەنيەت پەن ونەردى دامىتۋعا جاساعان جاناشىرلىعى ءۇشىن 34 جاسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى» قۇرمەتتى اتاعىن العانىن كەيىن ەستىپ, قايران قالعانبىز.
پەتروپاۆل قالاسىندا وسىدان ون بەس جىل بۇرىن قالپىنا كەلتىرىلگەن ابىلايدىڭ اق ءۇيىن كورگەن سايىن دا ەسىمىزگە قۋات اعا تۇسەدى. سەبەبى ول – وسى تاريحي ماڭىزدى ءىستىڭ باسىندا تۇرعان ازاماتتاردىڭ ءبىرى.
ءالى ەسىمدە, 2002 جىلدىڭ كوكتەمىندە وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قۋات ەسىمحانوۆ ولكەتانۋشى ازاماتتاردى, جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسشىلارىن جيناپ, اڭىزعا اينالعان ابىلايدىڭ اق ۇيىنە ارنالعان كەڭەس وتكىزدى. وعان تۇرتكى بولعان – بەلگىلى جۋرناليست جاقسىباي سامرات. بۇل كەزدە «قىزىلجاردا ابىلايدىڭ اق ءۇيى بولدى دەگەن ءسوز – قۇر اڭىز عانا...» دەگەن پىكىر باسىم ءتۇسىپ تۇرعان ەدى. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار سول پىكىردى قولدايتىندىقتارىن ءبىلدىردى. بىراق جاقسىباي ءوز كوزقاراسىنان تانباي: «قىزىلجاردا ابىلايدىڭ اق ءۇيى بولعانى انىق, تەك ول تۋرالى تاريحي قۇجاتتاردى رەسەي مۇراعاتتارىنا ادەيىلەپ بارىپ, ىزدەستىرۋ كەرەك», دەپ قاسقايىپ تۇرىپ الدى. قۋات ەسىمحان ۇلى قورىتىندى سوزىندە جاقسىبايدى قولداپ, وعان: «سەن ءوز پىكىرىڭدە قالساڭ, وندا ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگتىڭ مۇراعاتتارىنا ىسساپارعا بارىپ قايت. سول جاقتان ءبىر دەرەك تابىلىپ قالار. قاسىڭا وبلىستىق مۇراعاتتىڭ ديرەكتورىن قوسىپ جىبەرەيىن. جولاقىلارىڭدى ءوزىم تاۋىپ بەرەمىن», دەدى. كوپ كەشىكپەي جاقسىبايلار رەسەيگە ساپار شەكتى. وسىلايشا, ابىلايدىڭ اق ۇيىنە قاتىستى رەسمي قۇجاتتاردى ىزدەستىرۋ جۇمىسى باستالدى. كەيىن وعان قۋات ەسىمحان ۇلىنىڭ ءوزى ارالاسىپ, رەسەيدەگى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كومەگىمەن ماسكەۋدەگى رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جەرتولەسىنە تاستالعان مۇراعاتتى قاراۋعا مۇمكىندىك الادى. ونىڭ ىشىنەن II ەكاتەرينا پاتشايىمنىڭ ابىلاي حانعا اق وردا سالىپ بەرۋ تۋرالى 1755-1756 جىلدارى شىعارعان جارلىقتارىن, سىزبالىق باس جوبانى, قۇرىلىسقا قاجەتتى قارجىنىڭ كولەمى جازىلعان قۇجاتتاردى تاۋىپ, كوشىرمەلەرىن الىپ, ەلگە اكەلىپ, سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ كومەكشىسىنە تاپسىرادى. ناتيجەسىندە, پەتروپاۆلداعى ابىلايدىڭ اق ءۇيىن قالپىنا كەلتىرۋ «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزىلەدى.
قۋات اعا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى كەزىندە پەتروپاۆلدا عابيت مۇسىرەپوۆكە ەسكەرتكىش ورناتۋعا, جامبىل اۋدانىنداعى قوجابەرگەن جىراۋدىڭ زيراتىن كوتەرۋگە, ەسەنەي بي مەن عابەڭنىڭ اتاسى مۇسىرەپتىڭ قابىرلەرى باسىنا بەلگىتاستار قويۋعا ۇيىتقى بولدى. رەسەيدىڭ ومبى قالاسىنا ادەيىلەپ بارىپ, ونداعى ماعجان جۇماباەۆ وقىعان پەداگوگيكالىق ۋچيليششەنىڭ قابىرعاسىنا ۇلى اقىنعا ارناپ مەموريالدىق تاقتا قويۋعا باستاماشىلىق ەتتى. وسى قالادا ۇلى عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ ەسكەرتكىشىن ورناتۋعا دا ايانباي اتسالىستى.
قۋات ەسىمحان ۇلى – قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز جاناشىرى ەدى. اۋدانداردى ارالاعان ساپارلارىندا ءارتۇرلى ۇيىمداردىڭ ماڭدايشالارىنداعى مەملەكەتتىك تىلدە جازىلعان اتاۋلارىنان قاتە كورسە-اق, قاباعى قارس ءتۇيىلىپ, دەرەۋ تۇزەتكىزەتىنىن جۇرت ءالى كۇنگە ريزاشىلىقپەن اڭگىمە قىلىپ وتىرادى. وبلىستىڭ بارلىق مەكەمەسىندە اپتا سايىن ءبىر كۇن – قازاق ءتىلى كۇنى بولىپ بەلگىلەنىپ, سول كۇنى جۇرتتىڭ ءبارى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋگە تىرىساتىن جاڭا ءداستۇر پايدا بولعان ەدى...
قۋات اعا ءوز شەشەسىن دە, اجەسىن دە «انالارىم» دەپ اتايتىن. بالا كەزىندە جەتىمدىك كورىپ وسسە دە ەشقاشان سىر بەرمەۋگە تىرىسىپ, نامىسى مەن جىگەرىن شار بولاتتاي شىڭداپ وسكەن قايسار ازامات ءوز بويىنا نەبىر اسىل قاسيەتتەردى اق سۇتىمەن دارىتقان قوس اناسىن ءجيى ەسىنە الىپ, ارۋاقتارىنا تاعزىم ەتىپ وتىرۋشى ەدى. سونىسىن بىلگەن سوڭ بىردە وعان ءوتىنىش ايتىپ, ءوز انالارىنا دەگەن پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىگى مەن ساعىنىشىنا تولى, تەبىرەنىستى اڭگىمەسىن بەينەكامەراعا جازىپ الىپ, تەلەەفيرگە شىعاردىق. سول شاعىن حاباردى انالار تۋرالى اق ولەڭ دەسە دە بولادى. كورىپ, تىڭداپ وتىرىپ, «قازاقتىڭ بار اسىل قاسيەتىن بويلارىنا جيعان كيەلى انالارىنىڭ تاربيەسىن كورگەن ۇل عانا وسىنداي تەكتى ازامات بولىپ وسەتىن بولار» دەگەن وي تۇيگەنبىز.
وبلىسقا تايىر مانسۇروۆ اكىم بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن شامالى ۋاقىت وتكەندە قۋات اعا اكىمدىككە ءبىر شارۋاممەن كەلگەن مەنى كورىپ, كابينەتىنە شاقىردى. «كەتۋگە بەل بۋدىم. ايعايلاسپاي, جۇلقىسپاي, ابىرويمەن كەتۋدى ءجون كوردىم», دەدى. بۇل مىنەزى بىربەتكەي, ۇستانىمى بەرىك, ەشكىمنىڭ الدىندا ەڭكەيىپ, ءيىلىپ-بۇگىلمەيتىن ءور تۇلعالى ازاماتتىڭ تۇپكىلىكتى شەشىمى ەدى. كەلەسى كۇنى قىزمەتتەس جولداستار جينالىپ, ء«بىر ۆاگون جىگىتكە تۇراتىن ازاماتقا» ريزاشىلىق لەبىزىمىزدى ءبىلدىرىپ, قيماي قوشتاسىپ, استاناعا شىعارىپ سالدىق.
ەلوردادا «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ ەنشىلەس كاسىپورىندارىن باسقارعان قۋات اعامىز قولى تيگەندە مەتسەناتتىقپەن اينالىسىپ, تۇركىستان قالاسىندا – ماعجان جۇماباەۆقا, پاۆلودار قالاسىندا – مايرا ۋاليقىزىنا, الماتى وبلىسىنىڭ مالايسارى اۋىلىندا – مالايسارى باتىرعا, پاۆلودار وبلىسىنىڭ قۇركول اۋىلىندا – ءسابيت دونەنتاەۆقا, استانا قالاسىنىڭ №52 مەكتەبىنىڭ اۋلاسىندا بايان باتىرعا, اقمولا وبلىسىندا – قاناي بيگە ەسكەرتكىشتەر ورناتۋعا, باسقا دا يگى ىستەرگە ۇيىتقى بولعانىن ەستىپ, سىرتىنان ءسۇيىنىپ جۇردىك. اسىرەسە ساكەن سەيفۋلليننىڭ ۇلى اياننىڭ كوكشەتاۋ قالاسىنداعى قابىرىن ىزدەپ تاۋىپ, باسىنا بەلگىتاس قويعىزعانى قۋات ەسىمحان ۇلى سىندى يماندى دا پاراساتتى ازاماتتىڭ عانا قولىنان كەلگەن ساۋاپتى ءىس بولعانى حاق.
...2008 جىلى پەتروپاۆلداعى ابىلايدىڭ اق ءۇيى سالتاناتپەن اشىلدى. الايدا وعان جينالعان قالىڭ قاۋىمنىڭ ىشىنەن قۋات اعانى كورە المادىق... كەيىن ءوزى استانادان ارنايى كەلىپ كوردى. قاسىنا ەرىپ جۇرگەن ماعان: «مەنىڭ تايىر مانسۇروۆتى ماقتايتىن ءجونىم جوق شىعار. بىراق ابىلايدىڭ اق ءۇيىن تاماشا ەتىپ قالپىنا كەلتىرگەن ەڭبەگىن باعالاماۋعا بولمايدى», دەدى شىنايى ريزاشىلىقپەن. ىشىندەگى وكپەسىن ادىلدىككە جەڭگىزە بىلگەن ۇلكەن جۇرەك يەسى عانا ايتا الاتىن ءسوز ەدى بۇل.
...2020 جىلى كوروناۆيرۋس پاندەمياسى ەلگە جاۋداي ءتيىپ, جاعادان الىپ تۇرعان كەز. زەينەت دەمالىسىندا جۇرگەن قۋات اعا ءبىر كۇنى تەلەفون سوعىپ: «مىناۋ قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتا حالقىمىزدىڭ ەرتەڭگى جاعدايىن ويلاۋ كەرەك. پاۆلودار مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى ءوزىم تانيتىن اۋدان اكىمدەرىمەن حابارلاسىپ, «اۋىلدارداعى ءالجۋاز وتباسىلار قينالىپ قالماۋى ءۇشىن ولارعا بۇزاۋ, تاۋىق بالاپاندارىن اپەرىڭدەر, ءوسىرىپ ناپاقا قىلسىن», دەپ كەڭەس بەردىم. ءوزىم دە حال-قادەرىمشە اۋىلداعى اعايىندارعا كومەكتەسىپ جاتىرمىن. اۋىزىڭ جەتكەن اكىمدەرگە سەن دە وسىنى ايت», دەدى.
ءيا, قۋات اعاداي ەسىل ەردىڭ جۇرەگى ەلىم دەپ سوقتى بۇل ءپاني دۇنيەدەگى ءدام-تۇزى تاۋسىلعانشا.