ەل تاعدىرىنا ءاربىر ازامات جاۋاپتى. شىنىندا دا, ارقايسىمىزدىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىمىز ەلدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى ءۇشىن ماڭىزدى. وسى ورايدا ەلىمىزدە كەيىنگى ءبىر جىلدا بولعان ساياسي وقيعالارعا كوزقاراسىمدى ءبىلدىرۋ پارىزىم دەپ سانايمىن.
بىزدە تولىققاندى ساياسي رەفورما قاشان جانە نەدەن باستالدى؟ ەلدىك ماسەلەنى وسى سۇراقتان باستاۋىمدا ءمان جاتىر. تۋرا ءبىر جىل بۇرىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا جولداۋىن تاريحي قۇجات دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ءدال بۇگىن قازاقستاننىڭ ساياسي ومىرىندە بولىپ جاتقان قاداۋ-قاداۋ وقيعالار ءوز باستاۋىن سول جولداۋدان العانىن ەشكىم جوققا شىعارا الماسا كەرەك. اتالعان قۇجات مەملەكەتتىڭ شىن مانىندە بارلىق سالاسىن قامتىعان سارا ستراتەگيالىق جوسپار بولعانىن ۋاقىت دالەلدەپ وتىر. ولاي دەيتىنىم, پرەزيدەنت سول جولى العاش رەت ەلدى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ العىشارتتارىن ايقىنداپ بەردى. ەڭ باستىسى, وندا مەملەكەت باسشىسى ەل ومىرىنە اۋاداي قاجەت ساياسي شەشىمدەر مەن جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ تابانتىرەگىن بەلگىلەي الدى. ونىڭ ۇستىنە, پرەزيدەنت جولداۋىندا الدىمەن بيلىكتىڭ ءبىر قولدا شوعىرلانۋىن شەكتەۋ باعىتىنداعى وزگەرىستەرگە ەرەكشە ءمان بەرگەنى بۇدان كەيىن ىسكە اساتىن بارلىق يگى ىستەردىڭ باستاۋىنداي كورىنگەنى تاعى راس.
ءبىرىنشى ماسەلە. دارىگەرلەر مەن مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى جىل سايىن 25 پايىزعا ارتتى. زەينەتاقى مەن جاردەماقى ورتا ەسەپپەن 15 پايىزعا كوبەيدى. ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان 500 مىڭ ازاماتتىڭ بەرەشەگى وتەلدى. 1,2 ملن ادامنىڭ تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرى بويىنشا ءوسىمپۇلدارى شىعىن بولىپ سانالادى. 2020 جىلى «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم بەرۋ, عىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋعا بەت الدى. ول بۇل سالانىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەتىنىن, ءتىپتى ەكونوميكانىڭ ءوزى سوعان تاۋەلدى بولاتىنىن قاداپ ايتتى. ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنىڭ بولاشاقتاعى ءرولىن ايقىن ءتۇسىنۋ ارقىلى بۇكىل مەملەكەتتىك ساياساتتى سوعان سايكەس جۇزەگە اسىرۋدى مىندەت ەتىپ قويدى. ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىن رەفورمالاردى قايتا زەردەلەۋ ناتيجەسىندە وسى مەرزىم ىشىندە ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا بولىنەتىن قاراجاتتى بىرنەشە رەت ءوسىرۋ ۇيعارىلدى. بۇل شەشىمنىڭ اياسىندا 2023 جىلى عىلىم سالاسىن دامىتۋعا 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 3,5 ەسە كوپ قاراجات ءبولىندى.
ەكىنشى ماسەلە. پرەزيدەنت مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنا جاڭا بۋىن كەرەك ەكەنىن دە ەستەن شىعارعان ەمەس. بۇگىندە ۇكىمەتتىڭ ءۇش مۇشەسى – پرەزيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆىنىڭ وكىلى. جاس مامانداردى باسشىلىق قىزمەتكە كوتەرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس بۇدان ءارى دە جالعاسا بەرەتىنىنە سەنەمىن. بيىل پرەزيدەنتتىك جاستار كادر رەزەرۆىنە كەزەكتى ىرىكتەۋ وتەدى. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى سالالارىندا, اتاپ ايتقاندا وڭدەۋ, جاڭا تەحنولوگيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بيوتەحنولوگيا, ەنەرگەتيكا, تسيفرلاندىرۋ جانە ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىن رەزەرۆشىلەردىڭ سانىن كوبەيتە تۇسكەن ءجون. سونىمەن قاتار وڭىردەگى جاستارعا الەۋمەتتىك ءليفتتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىندا وڭىرلىك جاستار كادر رەزەرۆتەرىن قۇرۋ دا ءوز جەمىسىن بەرەرى ءسوزسىز.
ءۇشىنشى ماسەلە. اشىق سايلاۋدىڭ العاشقىسى اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى بولدى. ول 2021 جىلدىڭ 25 شىلدەسىندە سايلاۋ زاڭناماسىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس ءوتتى. وسك مالىمەتى بويىنشا سايلاۋعا 2 297 كانديدات قاتىستى. ساياسي پارتيالاردان 878 ادام, ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان 1 419 ازامات ۇمىتكەر رەتىندە تىركەلدى. داۋىس بەرۋ 14 ايماقتا 1 847 سايلاۋ ۋچاسكەسىندە ءوتتى. اتالعان تاجىريبە ەلىمىزدەگى سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ دامۋىنا ءوز ىقپالىن تيگىزىپ, ازاماتتىق قوعامنىڭ نىعايۋىنا جول اشتى.
ادال ءارى جۇيەلى قاعيداتتار قالىپتاستىرۋدى ومىرلىك كرەدوسىنا اينالدىرعان پرەزيدەنت مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلۋگە ءتيىستى ءارى ءتيىمدى باستامالاردى انىق بەلگىلەۋمەن بىرگە ساياسي ترانسفورماتسيانىڭ ناقتى جولدارىن كورسەتىپ بەردى. ەلىمىز ءبىر جىل ىشىندە كوپتەگەن دەموكراتيالىق جاڭعىرۋدى باستان وتكەردى. از ۋاقىتتا اسا ماڭىزدى شارۋالار اتقارىلدى. رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا اتا زاڭنىڭ 33-بابىنا (كونستيتۋتسيانىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى) جانە 7 كونستيتۋتسيالىق زاڭ مەن 15-تەن اسا زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلدى. قازاقستان جاڭا مەملەكەتتىك مودەلگە, بيلىك پەن قوعامنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ جاڭا فورماتىنا كوشكەنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى.
جالپى, كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ بارىسىندا ساياسي رەفورمالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن باعىتتارىنا ايرىقشا ءمان بەرىلدى. وندا پروپورتسيونالدى جانە ماجوريتارلى ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ, پارلامەنتتى قالىپتاستىرۋ ءتارتىبى مەن فۋنكتسيالارىن قايتا جاساقتاۋ, ءماسليحاتتاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ پروتسەدۋراسىن جەڭىلدەتۋ, پارتيالىق جۇيەنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ, سايلاۋ ۇدەرىسىن جەتىلدىرۋ, سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى مەن باق وكىلدەرىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ جانە ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن قورعاۋ سياقتى ماسەلەلەر كەڭىنەن قاراستىرىلدى.
پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىلىككە شامادان تىس ۇستەمدىك بەرۋدەن باس تارتۋ جونىندە بىرقاتار وزگەرتۋ ەنگىزىلدى. پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەت جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور باسشىسى بولۋىنا تىيىم سالۋ, پرەزيدەنت ءوزىنىڭ وكىلەتتىلىگىن اتقارۋ كەزىندە ساياسي پارتياعا مۇشەلىگىن توقتاتۋ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇكىمەتتىڭ, وبلىس, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا جانە استانا اكىمدەرى اكتىلەرىنىڭ كۇشىن جويۋ نەمەسە توقتاتا تۇرۋ جونىندەگى قۇزىرەتىن الىپ تاستاۋ, اۋدان, قالا, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىن قىزمەتىنەن الۋ قۇقىن جويۋ, كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسىن جانە جوعارى سوت كەڭەسى توراعاسىن تاعايىنداۋى ءۇشىن سەناتتىڭ كەلىسىمىن الۋ مىندەتتىلىگى جانە وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىن تاعايىنداۋعا ءماسليحاتتاردىڭ كەلىسىمىن الۋى ءۇشىن بالامالى نەگىزدە كەمىندە ەكى ۇمىتكەر ۇسىنۋ سياقتى تارماقتار ەلدىڭ دەموكراتيالىق جولعا شىنداپ تۇسۋىنە جول اشتى. پرەزيدەنتتەن زاڭدار مەن زاڭدىق كۇشى بار جارلىق شىعارۋ وكىلەتتىلىگى دە الىنىپ تاستالدى. ەگەر استارىنا ۇڭىلسەك, ءدال وسى نورما – ەلىمىزدە بيلىكتى ءبىر ادامنىڭ قولىنا شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن شەشۋشى تەتىكتىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن مەملەكەتتىك ورگانداردى, ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن بەكىتۋ مىندەتى دە ۇكىمەتكە بەرىلدى.
بيىلعى سايلاۋدا ءماجىلىس 70/30 قاتىناسىندا (70% پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا, 30% ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا) ارالاس جۇيەمەن قالىپتاستى. ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا سايلانعان دەپۋتاتتار ءۇشىن يمپەراتيۆتى ماندات ەنگىزىلدى. ەسەپ كوميتەتى جوعارى اۋديتورلىق پالاتا بولىپ وزگەردى. پالاتا توراعاسى ءوز جۇمىسى جونىندە جىلىنا ەكى رەت ماجىلىستە ەسەپ بەرەتىن بولدى. ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ پروتسەدۋراسىن جەڭىلدەتۋ جولىندا كوپتەگەن وزگەرىس قامتىلدى.
ساياسي رەفورما اياسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە وكىلەتتى بيلىك ورگاندارىندا كوپتەگەن جاڭالىق بولدى. اۋداندىق جانە قالالىق ماسليحاتتارداعى سايلاۋدىڭ ماجوريتارلىق جۇيەسى جانە بارلىق دەڭگەيدەگى وبلىستىق ماسليحاتتارداعى سايلاۋدىڭ ارالاس جۇيەسى (پروپورتسيونالدى/ماجوريتارلىق – 50/50) جانە يمپەراتيۆتى ماندات ەنگىزىلدى. ءماسليحات توراعاسى قىزمەتى ەنگىزىلدى. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ەكونوميكالىق دەربەستىگى نىعايتىلدى.
ەلىمىزدەگى سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس كونستيتۋتسيالىق سوت بولىپ وزگەردى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ مارتەبەسى مەن قىزمەتى كونستيتۋتسيادا جەكە باپ رەتىندە (پروكۋراتۋراعا ۇقساس) رەگلامەنتتەلدى. سونداي-اق جوعارى سوت كەڭەسى وتىرىستارىن ونلاين وتكىزۋ, كونكۋرس قورىتىندىسى بويىنشا تۇسىنىكتەمەلەرىن جاريالاۋ, القابيلەر سوتىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن ىستەردىڭ ساناتىن كەڭەيتۋ, باس پروكۋراتۋراعا ازاپتاۋ تۋرالى ىستەردىڭ ايرىقشا تەرگەلۋىن بەلگىلەۋ, كونستيتۋتسيادان ءولىم جازاسىن جازالاۋ ءتۇرى رەتىندە الىپ تاستاۋ سياقتى كوپتەگەن تارماق كونستيتۋتسيادا بەكىتىلدى. پرەزيدەنت ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى, باق, وڭىرلەردەگى قوعامدىق كەڭەس وكىلدەرىنىڭ, پارتيا باسشىلارىنىڭ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ, ازاماتتىق اليانس باسشىلىعىنىڭ, حالىق پەن ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن ۇلتتىق قۇرىلتاي ينستيتۋتىن قۇردى. وعان اۋىل وكىلدەرىنىڭ ەنۋى كوڭىل قۋانتادى. العاشقى باسقوسۋ ۇلىتاۋدا وتكىزىلۋى دە – تاريحىمىزعا بەت بۇرۋ بولعانى باسى اشىق نارسە.
الەمدە بولىپ جاتقان سىن-قاتەرلەرگە قاراماستان, اتا زاڭعا باتىل وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى جانە رەفورمانىڭ نەگىزگى ءمانى – بيلىك وكىلدەرى مەن بۇقارا اراسىندا ناقتى ناتيجە بەرىپ, قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ جۇيەلى شەشىمىن تابۋعا ارقاۋ بولاتىن ەكىجاقتى ءتيىمدى ديالوگ ۇيىمداستىرۋ. ايماقتىق, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ بەلسەندىلىگىن جەتىلدىرۋ ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ءرولىن نىعايتۋدى كوزدەيدى.
2022 جىلى جازدا وتكەن رەفەرەندۋمنان كەيىن قاسىم-جومارت توقاەۆ اتا زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا ساي بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىن رەفورمالاۋدى باتىل جۇرگىزدى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل باستاماسى حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, كونستيتۋتسيالىق رەفورما ارقىلى بۇكىل جۇيەنى وزگەرتەتىن قادامدار جاسالدى. ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋعا قاتىستى جۇمىس جاڭاشا سيپات الدى. ازاماتتاردىڭ ساياسي ومىرگە ەمىن-ەركىن ارالاسۋىنا جول اشىلدى.
رەفەرەندۋمنان كەيىن پرەزيدەنت سايلاۋى, سەنات, ءماجىلىس جانە ءماسليحاتتار سايلاۋى ءوتتى. ءبىر جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىت ىشىندە ەلىمىزدە وسىنداي بەس ساياسي ناۋقان وتكىزىلۋى – پرەزيدەنتتىڭ ەلىمىزدە ساياسي رەفورمانى تەزىرەك جۇزەگە اسىرعىسى كەلەتىنىنىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى.
گەوساياسي تۇرعىدان العاندا وتە كۇردەلى كەزەڭدە وتكىزىلگەن وسى ترانسفورماتسيا قىسقا مەرزىمدە ىسكە اسقانىن حالىق جاڭارۋ جولىنداعى جەتىستىك رەتىندە قابىلدادى.
مەملەكەت پەن قوعام دامۋىنىڭ جاڭا ساياسي باعىتى ءبىرىنشى كەزەكتە بيلىك پەن مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارىنا قاتىستى بولدى. بۇل جەردە بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنىڭ, سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنت وكىلەتتىگىنە قاتىستى ەل زاڭناماسىنداعى وزگەرىستەر – ماڭىزدى قادام. بيلىكتى ورتالىقسىزداندىرۋ وڭىرلەردىڭ, ونداعى تۇرعىنداردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءوز ناتيجەسىندە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى. ماڭىزدى ساياسي وزگەرىستەر بارشا قازاقستاندىقتارعا, ولاردىڭ مارتەبەسىنە, قوعام مەن مەملەكەتتەگى جاعدايىنا قاراماستان تىكەلەي قاتىستى ەكەنى داۋسىز. سوندىقتان دا جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدى اركىم وزىنەن باستاۋعا ءتيىس.
مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى تەك رەفورمامەن ەمەس, ءبىزدىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىمىزبەن دە ايقىندالادى. سەبەبى ەل تاۋەلسىزدىگى – ءبارىمىز ءۇشىن باستى قۇندىلىق.
مەملەكەت باسشىسى ەل باسقارۋ ىسىنە حالىقتى كوبىرەك تارتۋدى قاراستىرىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا پرەزيدەنت ءتۇرلى ۇلتتىق جوبالار مەن ستراتەگيالىق قۇجاتتى تالقىلاۋعا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن كەڭىنەن ارالاستىرۋعا تىكەلەي جول اشۋدى كوزدەيدى. مۇنىڭ ءوزى بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى التىن كوپىردىڭ ىرگەتاسىن ودان ءارى نىعايتا تۇسپەك. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى كۇشەيتۋ مەن اكىمدەردى تاڭداۋ, جاڭا پارتيالارعا جول اشۋ, ادام قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن جەتىلدىرۋ سەكىلدى ناقتى قادامدار ىسكە اسپاقشى. وسىنىڭ ءبارى – قازاقستاننىڭ بولاشاققا نىق قادام جاساۋى ءۇشىن ماڭىزدى شەشىمدەر.
ەلىمىزدە ساياسي رەفورمالاردى تەزىرەك ىسكە اسىرمايىنشا اۋقىمدى ەكونوميكالىق دامۋ دا, ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋ دا, ەڭ اياعى تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاۋ دا مۇمكىن ەمەس. ينكليۋزيۆتى ساياسات ينكليۋزيۆتى ەكونوميكاعا الىپ كەلەتىنى داۋ تۋدىرمايتىنىن ەستەن شىعارماساق, بارلىق شارۋانى رەت-رەتىمەن اپتىقپاي ىسكە اسىرۋدى ماقسات تۇتقان پرەزيدەنتتىڭ باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋ تەك رەسپۋبليكالىق اتقارۋشى ورگاندارعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە تىكەلەي قاتىستى.
پرەزيدەنت رەفورما تەك «رەفورما جاساۋ كەرەك» دەگەن قاساڭ قاعيدا ءۇشىن ەمەس, ءار ادامنىڭ جارقىن ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن جاسالۋى ءتيىس ەكەنىنە باسىمدىق بەرگەنى دە كوزبوياۋشىلىقتان ىرگەمىزدى الىستاتا باستاعانىمىزدى بىلدىرسە كەرەك. الداعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى جەرلەرگە كوبىرەك وكىلەتتىكتەر بەرىلىپ, بيۋدجەت پەن باسقا دا قارجىلىق كوزدەردى وزدىگىنەن پايدالاناتىن بولدى. شىنىندا دا, جەرگىلىكتى پروبلەمالاردى اۋداندىق جانە اۋىلدىق دەڭگەيدەگى بيلىك ءوزى شەشۋدى ۇيرەنگەندە عانا العا جىلجيتىنىمىز – باسى اشىق اقيقات.
ساياسي رەفورمانىڭ تۇپكى ماقساتى – ەلدە ساياسي باسەكەلەستىك ورتانى قالىپتاستىرۋ. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ء«بىز ءوزىمىزدىڭ باستى يگىلىگىمىز – تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاۋعا, ۇلتتىق بىرەگەيلىك نەگىزدەرىن بەكەمدەۋگە, ەلىمىزدى ترانسفورماتسيالاۋعا جۇمىلۋعا ءتيىسپىز» دەگەن ۇستانىمى اياسىنا توپتاسىپ, ەل بىرلىگىن نىعايتۋ مىندەتى تۇر.
ەندى جاقىندا عانا بولىپ وتكەن ساياسي ناۋقانعا از-كەم توقتالا كەتسەم. بيىلعى ءماجىلىس پەن ءماسليحاتتار سايلاۋى دا كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا سايكەس ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋدىڭ ءبىر كەزەڭىنە اينالدى. سايلاۋ ساياسي جۇيەنى بىرتىندەپ قايتا فورماتتاۋعا ەرەكشە ىقپال ەتتى. قاتىسۋشى پارتيالاردىڭ سانى ارتۋى مەن ارالاس جۇيەنىڭ ەنگىزىلۋى سايلاۋ دوداسىندا ۇمىتكەرلەر اراسىندا باسەكەنى قىزدىرا ءتۇستى. بۇرىن سايلاۋدا حالىق قانداي دا ءبىر تاڭداۋىن پارتيا ارقىلى ناقتىلاسا, وسى جولى ماجوريتارلىق جۇيە ارقىلى دا ۇزدىك ۇمىتكەردى انىقتادى.
جاڭا ساياسي جاعداي بيلىك ورگاندارىنىڭ قوعام پىكىرى, كوزقاراسى مەن سۇرانىسىنا قۇلاق اسۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ازاماتتىق قوعامنىڭ ءتيىمدى دامۋىنا ىقپال ەتتى. ازاماتتىق بەلسەندىلىك مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان بۇل ماڭىزدى قادام ساياسي جاڭعىرۋ كۋرسىن سەنىمدى جانە دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ارالاس سايلاۋ جۇيەسى زاڭ شىعارۋشى ورگانداردا ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇددەلەرىن ءبىلدىرۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتتى. مۇنداي جۇيە كوپپارتيالى ساياسي ورتانىڭ كەڭەيۋىنە جاعداي تۋعىزدى.
ارالاس سايلاۋ ۇلگىسى وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارداعى ءماسليحاتتار سايلاۋىنا دا ەنگىزىلدى. سونداي-اق اۋداندىق جانە قالالىق ماسليحاتتارعا سايلاۋ تولىعىمەن ماجوريتارلىق جۇيەگە كوشىرىلدى. حالىقتىڭ اراسىنان وزا شاۋىپ, تۇرعىنداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن قوزعاپ جۇرگەن جاڭا تۇلعالاردىڭ ساياسات ساحناسىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
سايلاۋ جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ جۇمىسىنا ۇلكەن وزگەرىس اكەلگەنى ءسوزسىز. سەبەبى اۋدانعا وتكەن دەپۋتات ءوزىنىڭ جۇمىسىن تولىققاندى اتقارا الماسا, سايلاۋشىلار وزدەرىنىڭ شاعىمدارىن بەرە وتىرىپ, دەپۋتات مانداتىن كەرى قايتارا الادى. وبلىستا دا سولاي. بۇل – وتە دۇرىس مەحانيزم. قوعام تاراپىنان باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگى ارتاتىنى داۋسىز. ءماسليحات دەپۋتاتتارى تۇرعىندارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيدى. ماجىلىستە وڭىرلەردىڭ ءۇنى ەندى ايقىنىراق شىعا باستايدى. ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ءاربىر ازاماتتىڭ سايلاۋعا قاتىسۋ مۇمكىندىگىن ارتتىردى. بۇرىن كەيبىر زاڭنامالىق يدەيالاردى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن پارتيا مۇشەسى بولۋىمىز كەرەك بولسا, ەندى ونى پارتياعا قاراماستان, دەربەس جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.
ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ – ەل ازاماتتارىن جالپىعا ورتاق مىندەتكە جۇمىلدىراتىن ستراتەگيالىق ماقسات. ساياسي وزگەرىستەر قوعامنىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنسىز جۇزەگە اسپايدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەل تاريحىندا جاڭا ءداۋىر باستالعانىن ايقىندادى. بۇل قادامدار سوڭعى ءۇش جىلداعى ساياسي وزگەرىستەردى ورنىقتىرىپ, مەملەكەتىمىزدى ودان ءارى نىعايتۋدىڭ نەگىزىن سالدى. قابىلدانعان زاڭداردىڭ ءبارى ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدىڭ قۇقىقتىق ىرگەتاسىن قالادى.
مەملەكەت باسشىسى جاڭعىرتۋ جونىندەگى كۇن ءتارتىبىنىڭ ماڭىزدى باعىتى رەتىندە دارىندى, بىلىكتى ادامدارعا, ءوز حالقى مەن ەلىنىڭ شىنايى پاتريوتتارىنا جول اشۋعا ءتيىس قاعيداعا قۇرىلعان جاڭا كادر ساياساتىن ايقىندادى. پرەزيدەنت ەندى مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە قوعامنىڭ نەعۇرلىم اۋقىمدى توپتارىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە تارتا باستادى. كەلەسى كەزەكتە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن نىعايتۋ ۇدەرىسى تۇر.
وسى ورايدا 19 ساۋىردە وتكەن ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جونىندەگى كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى اۋقىمدى ساياسي وزگەرىستەردىڭ العاشقى كەزەڭى اياقتالعانىن ايتا كەلىپ, ەندى ەلىمىزدە قوعامدىق-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى قايتا قۇرۋ كەرەكتىگىن مالىمدەدى: ء«بىز بيلىك تارماقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن ورنىقتىردىق. جۇرتشىلىق بۇل رەفورمالارعا زور ءۇمىت ارتىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز ناقتى ءىس-شارالارعا باسا ءمان بەرۋگە ءتيىسپىز. وسى باسقوسۋعا ءماسليحاتتاردىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ وتىر. بۇل دا – ناقتى ساياسي وزگەرىستەردىڭ نىشانى. اتقارۋشى جانە وكىلدى بيلىك اراسىندا ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ وتە ماڭىزدى. قاجەت بولسا, ولار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, قولداپ وتىرۋى كەرەك. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك ساياساتتى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق, ەل مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ شەشىم قابىلداۋعا جول اشادى».
تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەلىمىزدىڭ جاڭا داۋىرگە قادام باسۋىنا جول اشتى. قوعامدىق بەلسەندىلىكتىڭ جاڭا الاڭى قۇرىلدى. سوندىقتان دا ساياسي رەفورما ەلدىگىمىزدى جاڭعىرتۋ ۇلگىسىنە اينالدى دەپ باتىل ايتا الامىز. ەڭ باستىسى, العا قويعان مۇرات-ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە بىزدە قاجەتتى ساياسي ەرىك-جىگەر مولىنان تابىلادى. ەندى تەك حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتاتىن ناقتى ناتيجەلەر كەرەك.
حاكىم اباي ايتپاقشى, «ادامنىڭ ادامشىلىعى ءىستى قالايشا بىتىرگەندىگىنەن ەمەس, قالاي باستاعاندىعىنان بىلىنەدى». دوڭگەلەنگەن دۇنيە دۇرمەگىندە باتىل باستاما وڭايلىقپەن كەلمەيدى. ول ءۇشىن ەل باسقارىپ وتىرعان تۇلعاعا ۇلكەن ەرىك-جىگەر مەن حالىققا دەگەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىك كەرەك.
كۇردەلى كەزەڭدە حالىقتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن قۇندىلىقتار ادىلدىك, شىندىق جانە ادامگەرشىلىك ەكەنى بەلگىلى.
سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىق بولاشاعى جولىنداعى شەشىمدى قادامدارى ءبارىمىزدى ادىلەتتىككە, بىرلىككە, وركەندەۋگە باستايتىنى ءسوزسىز.
بۇگىنگى مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋى – سىندارلى ساياسات پەن ەلدىك ىنتىماقتىڭ ارقاسى. سوندىقتان دا بىرلىگىمىز بەكەم, تىرلىگىمىز تياناقتى بولعاي.
بەردىبەك ساپارباەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى