كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس زامانىندا ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە ورنالاسقان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا كوممۋنيستىك ۇلتسىزداندىرۋ ءھام ورىستاندىرۋ ساياساتى ەرەكشە ەكپىنمەن جۇرگىزىلىپ, ءتىپتى كىلەڭ قازاقتار تۇراتىن اۋىلدارداعى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ كوبى جابىلىپ, ورىس تىلىندە وقىتۋعا كوشىرىلگەن ەدى. بۇل تەرىس ءۇردىس تەك تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاندا عانا تىيىلىپ, انا ءتىلىمىز بەن اتا سالت-ءداستۇرىمىزدى قايتا جاڭعىرتۋعا بەتبۇرىس باستالدى.
جەرگىلىكتى ءتىل جاناشىرلارىنىڭ جۇرتشىلىق اراسىندا بەلسەندى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋىنىڭ جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنان تاباندىلىقپەن تالاپ ەتۋىنىڭ ناتيجەسىندە وتكەن وتىز جىل ىشىندە جاڭادان 29 قازاق مەكتەبى سالىندى. وبلىس ورتالىعى – پەتروپاۆل قالاسىندا بۇرىن قازاق تىلىندە وقىتاتىن جالعىز وبلىستىق مەكتەپ-ينتەرنات بار ەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى مۇندا سەگىز قازاق مەكتەبى اشىلدى. قازىرگى كەزدە قىزىلجار وڭىرىندەگى 461 مەكتەپتىڭ 112-ءسى – قازاق تىلىندە, 92-ءسى – ارالاس, ياعني قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە, 257-ءسى ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەدى.
ايتكەنمەن, بالالارىن انا تىلىندەگى مەكتەپكە بەرمەي, ورىسشا وقىتۋدى قۇپ كورەتىن ۇلتى قازاق اتا-انالار قاتارى ءالى دە قالىڭ. سونىڭ سالدارىنان وتكەن وقۋ جىلىندا قىزىلجار وڭىرىندەگى مەكتەپتەردە ءبىلىم العان ۇلتى قازاق 31534 بالانىڭ 18650-ءى عانا انا تىلىندە وقىعان. ورىس تىلىندە ءتالىم-تاربيە العاندار سانى – 12884, ياعني قازاق بالالارىنىڭ 40 پايىزدان استامى اتا-انالارىنىڭ شەشىمىمەن وزدەرىنىڭ ۇلى جەرلەسى, «مەن جاستارعا سەنەمىن!» دەپ جىرلاعان ماعجان اقىننىڭ تىلىندە ەمەس, پۋشكيننىڭ تىلىندە ءبىلىم الىپ ءجۇر.
بۇل كەلەڭسىز قۇبىلىستىڭ تامىرى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جاتىر. سەبەبى بۇگىندە وڭىردە جۇمىس ىستەپ تۇرعان 472 بالاباقشا مەن شاعىن ورتالىقتىڭ قازاق تىلىندە ءتالىم-تاربيە بەرەتىندەرىنىڭ سانى – 131 عانا, ال ارالاس تىلدەگىلەرى – 62, ورىس تىلىندەگىلەرى – 279. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى بارلىق 18180 تاربيەلەنۋشىنىڭ 5595-ءى عانا قازاق تىلىندە تاربيەلەنىپ ءجۇر.
بالالارىن ورىسشا وقىتۋدى ءجون كورگەن اتا-انالاردىڭ جانە مۇعالىمدەر مەن ءتىل جاناشىرلارىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, قالالار مەن ۇلكەن اۋىلداردا قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار ءالى دە جەتىسپەيدى. ماسەلەن, پەتروپاۆل قالاسىنىڭ سولنەچنىي, بوركي شاعىن اۋداندارىندا جانە ۇلتتىق ۇلاننىڭ اسكەري اكادەمياسىنىڭ ماڭايىندا بىردە-ءبىر قازاق مەكتەبى جوق. ال 19 جانە 20-شاعىن اۋدانداردا ءبىر-ءبىر مەكتەپتەن عانا بار. قالانىڭ ورتالىعىندا س.شايمەردەنوۆ اتىنداعى قالالىق كلاسسيكالىق گيمنازيادان باسقا قازاق مەكتەبى جوق. اتالعان ماڭداردا تۇراتىن ۇلتى قازاق اتا-انالاردىڭ كوبىنىڭ بالالارىن جاقىن جەردەگى ورىس مەكتەپتەرىنە بەرەتىن سەبەبىنىڭ باستىسى وسى.
شال اقىن اۋدانىنىڭ ورتالىعى – سەرگەەۆكا قالاسىنىڭ تۇرعىندارى دا وسىنداعى جالعىز قازاق مەكتەبى ازدىق ەتىپ وتىرعانىن, انا تىلىمىزدەگى جاڭا ءبىلىم ورداسىن سالاتىن كەز جەتكەنىن ايتتى.
دەمەك, الداعى ۋاقىتتا قىزىلجار وڭىرىندە تەك قازاق مەكتەپتەرى مەن قازاق بالاباقشالارى سالىنۋعا ءتيىس. ءورىستىلدى اعايىندار بۇعان تۇسىنىستىكپەن قارايتىنى انىق. مىسالى, كەيىنگى ءۇش جىلدا پەتروپاۆلدا ءۇش قازاق مەكتەبىنىڭ سالىنعاندىعى جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتىڭ تاراپىنان ەش نارازىلىق تۋعىزعان جوق. ويتكەنى, قالاداعى ورىس تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەردەگى شاكىرتتەر سانى كوپ ەمەس. ال قازاق مەكتەپتەرىنە وقۋشىلار سىيماي, ەكى اۋىسىممەن وقۋعا ءماجبۇر.
قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستاعى قازاق مەكتەپتەرىندە ۇلتى باسقا 259 بالا مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الىپ جۇرگەندىگى – قىزىلجار وڭىرىندەگى ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن تاتۋلىقتىڭ بەلگىسى. پەتروپاۆلدا بەرتىندە اشىلعان 320 ورىندىق «التىن بەسىك» قازاق بالاباقشاسىنا ۇلتى باسقا 75 ءسابيدى اتا-انالارى ءوز ەرىكتەرىمەن اكەلىپ بەرگەندىگى دە سونىڭ ايعاعى. بۇل رەتتە ادىلدىككە قيانات بولماس ءۇشىن ايتا كەتەتىن جايت – وبلىستى 2003-2007 جىلدارى باسقارعان بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى تايىر مانسۇروۆتىڭ بارلىق بالاباقشانى قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە كوشىرۋ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنىڭ ۇستازدارىنا جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن گرانتتار بەرۋ جونىندەگى باستامالارىن دا جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق تۇسىنىستىكپەن قابىلداعان ەدى. اتالعان باستامالاردى تەك كەيىنگى وبلىس اكىمدەرى قولداماي, ولاردىڭ كەم-كەتىگى بولسا تۇزەتىپ, ساباقتاستىقپەن جالعاستىرۋدىڭ ورنىنا, جارتى جولدا توقتاتىپ تاستاعانى وكىنىشتى, ارينە.
ەكىنشىدەن, كوپتەگەن اتا-انا ۇلتى قازاق بولعانىمەن, ءوز انا تىلىنەن ماقۇرىم قالعاندىقتان, بالالارىنىڭ قازاقشا وقۋىنا كومەكتەسە المايتىندىعى سەبەپتى ولاردى ورىسشا وقىتۋعا بەرۋگە ءماجبۇر ەكەن. مۇنداي اتا-انالار – قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمدار ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا بولعان بۇرىنعى كەڭەس زامانىندا جانە ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە – وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا امالسىزدان ورىس مەكتەبىندە وقىعان اعايىندارىمىز. ولاردى ءارتۇرلى جيىن مەن الەۋمەتتىك جەلىدە تىلمەن شاعىپ, ۇلتتىق نامىستارىن وياتۋعا تىرىسۋ ارەكەتتەرىنەن شىققان ناتيجە شامالى. سوندىقتان دا ءورىستىلدى قازاق اتا-انالاردىڭ وزدەرى ۇسىنىس ەتىپ ايتىپ جاتقانىنداي, ەڭ باستىسى – ولاردىڭ بالالارىنىڭ ءوز انا تىلىندە ساپالى ءبىلىم الۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزۋ قاجەت. ايتالىق, وبلىستىڭ ءبىلىم باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بيىل بiرiنشi سىنىپقا باراتىن 3569 بالانىڭ جاڭا بiلiم بەرۋ جاعدايلارىنا ءساتتi بەيiمدەلۋi, وقۋعا پسيحولوگيالىق دايىندىعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشiن جازعى كەزەڭدە 318 مەكتەپتىڭ بازاسىندا قىسقامەرزiمدi دايىندىق كۋرستارى ۇيىمداستىرىلماقشى. بۇل جۇمىسقا 509 مۇعالىم قاتىستىرىلادى ەكەن. ءجون-اق. دەگەنمەن وسى ورايدا قازاق ءتىلىن بىلمەي وسكەن قازاق بالالارىن قازاقشا وقىتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. بۇعان قوسا ولارعا كومەكتەسۋدى تەك ءبىرىنشى سىنىپپەن شەكتەمەي, ودان كەيىنگى جانە جوعارى سىنىپتاردا دا كۇردەلى پاندەردەن قوسىمشا ساباق بەرۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت. البەتتە, بۇعان بيۋدجەتتەن قوسىمشا قارجى ءبولۋ دە تالاپ ەتىلەتىنى تۇسىنىكتى. بۇل رەتتە قازىر وبلىستىڭ جاڭا باسشىلىعى الداعى وقۋ جىلىنان باستاپ تەگىن ىستىق تاماقتى بۇرىنعىشا تەك از قامتىلعان وتباسىلاردان شىققان بالالارعا عانا بەرمەي, 1-4 سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ بارىنە بەرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, ەگەر قازاق ءتىلىن دامىتۋعا دا وسىنداي شىنايى جاناشىرلىق بولسا, قاجەتتى قارجىنى قايتكەندە دە ىزدەپ تابۋعا بولاتىن سياقتى.