مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا «بارلىق ۋاقىتتا دامۋدىڭ باستى كىلتى عىلىم بولىپ سانالعانىن» اتاپ ءوتتى. بۇل تەزيس قاراپايىم بولسا دا, ەگجەي-تەگجەيلى نەگىزدەمەنى قاجەت ەتەدى.
شىنىندا دا, عىلىم عاسىرلار بويى قوعامنىڭ دامۋىنداعى نەگىزگى فاكتور سانالادى. عىلىمي-زەرتتەۋلەر, جاڭالىقتار مەن يننوۆاتسيالار تەحنولوگيا, مەديتسينا, ەكونوميكا, قورشاعان ورتا, الەۋمەتتىك عىلىمدار سەكىلدى ءومىردىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىنە اسەر ەتۋ ارقىلى ادامزات پروگرەسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بىراق قازىرگى عىلىم وزەكتى ماسەلەلەردى شەشىپ قانا قويماي, ادامزاتتىڭ بولاشاق دامۋ جولدارىن ايقىنداۋدا دا ماڭىزدى. عىلىمنىڭ ءارتۇرلى سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسيالار بولاشاعىمىزدى قالىپتاستىرىپ, ونىڭ باعىتىن ايقىندايتىن الەۋەتكە يە. وسى ورايدا ساناعا ءتۇيىپ, قابىلداۋعا ءتيىس دۇنيەلەر بار. سونىڭ ەڭ باستىسى, عىلىم مەن ونىڭ ادامزاتتىڭ دامۋىنا اسەرى جاھاندىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جەكەلەگەن ەلدەر دەڭگەيىندە دە ورىن الادى. بۇل ۇدەرىس ءبىزدىڭ ەلدە دە ءجۇرىپ جاتىر. عىلىمي-زەرتتەۋلەر جاڭا تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى ازىرلەۋگە, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, وتاندىق ونەركاسىپتى جانە ەكونوميكانىڭ عىلىمدى قاجەتسىنەتىن سالالارىن دامىتۋعا, سونداي-اق ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى عىلىمي الەۋەتى مەن بەدەلىن ارتتىرۋعا جول اشادى.
عىلىمي-زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋعا, عىلىمي ورتالىقتار مەن زەرتحانالار قۇرۋعا, عىلىمي ينفراقۇرىلىم مەن عىلىمي-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا مەملەكەتتىك تۇرعىداعى قولداۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ەل پرەزيدەنتى 2019 جىلدان باستاپ ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن كۇشەيتىلگەن قولداۋدىڭ جوسپارلى ساياساتىن جۇرگىزىپ كەلەدى. ماسەلەن, قازىر 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەتتەن عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمى 3,5 ەسە ءوسىپ, 640 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىنىن كورىپ وتىرمىز. البەتتە, ەندى جوسپارلانعان قارجىلاندىرۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىنعا شىعادى. وسى ماقساتتا ەلدە عىلىمدى باسقارۋ مودەلى وزگەرىپ جاتىر. بۇرىن عىلىمي سالانى باسقارۋ جۇمىلدىرۋ مودەلىنە نەگىزدەلدى. وندا مەملەكەتكە ورتالىق ءرول بەرىلگەن. عىلىم تولىعىمەن بيۋدجەتكە تاۋەلدى بولدى. بۇل ءوندىرىس تاراپىنان عىلىمعا دەگەن سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە, عىلىمي سالانىڭ قۇلدىراۋىنا جانە ونى قازىرگى شىندىقتان الشاقتاتۋعا اكەلدى. قازىر «عىلىمنىڭ اشىق مودەلى» ەنگىزىلۋ ۇستىندە.
وتاندىق عىلىم ساندىق جانە ساپالىق تۇرعىدان ايتارلىقتاي ءوسۋى كەرەك. بۇل ءۇشىن سالانى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋدى كوبەيتۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز بولماق. ەندىگى جەردە عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە تاپسىرىستار مەن ولاردىڭ بيزنەس باعىتىنداعى ناتيجەلەرى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزىنە اينالۋعا ءتيىس. ياعني بيزنەستى عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە تارتۋ الدىڭعى ورىنعا شىعادى. بيزنەس تاراپىنان عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە جاسالعان تاپسىرىستار نەگىزگى جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ كوزىنە اينالادى. سونداي-اق عىلىمي ازىرلەمەلەردى ناقتى يننوۆاتسيالىق ونىمدەر مەن تەحنولوگيالارعا كوشىرۋگە ىقپال ەتەدى.
عىلىمي مەكەمەلەر مەن بيزنەس-سەكتور اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ءوزارا ءتيىمدى بولماق. بيزنەس-سەكتور جاڭا ونىمدەردى ازىرلەۋگە, تەحنولوگيالاردى جاقسارتۋعا, ءوندىرىس ۇدەرىستەرىن وڭتايلاندىرۋعا جانە ونىڭ قىزمەتىنە بايلانىستى باسقا دا ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە مۇددەلى. ءوز كەزەگىندە عىلىمي مەكەمەلەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر عىلىمي ازىرلەمەلەرىن ءىس جۇزىندە قولدانۋعا قارجىلىق قولداۋمەن قول جەتكىزە الادى. بيزنەستىڭ تاپسىرىسى عىلىمي ۇيىمداردى بيزنەس ءۇشىن قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن ناقتى مىندەتتەر مەن ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان قولدانبالى زەرتتەۋلەردى ورىنداۋعا ىنتالاندىرادى. بۇل جاڭا ونىمدەردى, تەحنولوگيالاردى, ءوندىرىس ادىستەرىن ازىرلەۋدى, ۇدەرىستەردى وڭتايلاندىرۋدى جانە ناقتى ەكونوميكالىق قىزمەتتە قولدانىلۋى مۇمكىن باسقا دا باعىتتاردى قامتيدى.
بيزنەس قارجىلاندىرسا دا, عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بۇلار – الىنعان ناتيجەلەردىڭ وبەكتيۆتىلىگى مەن سەنىمدىلىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن عىلىمي قىزمەتتىڭ ماڭىزدى پرينتسيپ. عىلىم مەن بيزنەس اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋلەردەگى جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ماقساتىندا ءتيىستى شارالاردى قابىلداپ جاتىر. عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە جانە ولاردىڭ ناتيجەلەرىن ەنگىزۋگە, عىلىم مەن بيزنەس اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى جەڭىلدەتەتىن جانە عىلىمي ازىرلەمەلەردى نەعۇرلىم ءتيىمدى كوممەرتسيالاندىرۋعا ىقپال ەتەتىن يننوۆاتسيالىق ورتالىقتار, تەحنولوگيالىق پاركتەر مەن ينكۋباتورلار قۇراتىن بيزنەسكە ەلەۋلى سالىق جەڭىلدىكتەرىن ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل بيزنەس تاراپىنان عىلىمي-زەرتتەۋ مەن كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا دەگەن جاپپاي سۇرانىسقا اكەلەدى. ولاردىڭ شىعىستارى قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ 70 پايىزدان استامىن جاباتىن بولادى. بيزنەس-ارىپتەستەر تاراپىنان قارجىلاندىرۋدىڭ ايتارلىقتاي ۇلعايۋىنان بولەك, جالعان عىلىمي-زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ شەكتەلەدى. وسىلايشا, بيزنەس-سەكتوردى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋعا جانە عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋعا تارتۋ عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن رەسۋرستاردىڭ ماڭىزدى كوزى بولا الادى. يننوۆاتسيالىق ونىمدەر مەن تەحنولوگيالاردى قۇرۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق وسۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى. سونداي-اق عىلىمي ورتالىقتار مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ سانى مەن ساپاسىن جاقسارتارى ءسوزسىز.
ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋلەر – عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى. ول اينالامىزداعى الەمدى تۇسىنۋگە جانە ءبىلىمىمىزدى ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەن. پراكتيكالىق ماسەلەلەردى تىكەلەي شەشۋگە باعىتتالمايدى. ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋلەر قولدانبالى زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالار قۇرىلاتىن ءبىلىم بازاسىن جاسايدى. ولار ناقتى پراكتيكالىق ەسەپتەردى شەشۋدە قولدانۋعا بولاتىن ىرگەلى پرينتسيپتەردى, تەوريالاردى جانە تۇجىرىمدامالاردى ۇسىنادى. ءبىلىمنىڭ جاڭا سالالارىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى جانە عىلىمي-زەرتتەۋلەر ءۇشىن جاڭا كوكجيەكتەر اشادى. جاڭا قۇبىلىستاردىڭ, زاڭدىلىقتاردىڭ نەمەسە تەحنولوگيالاردىڭ اشىلۋىنا باستايدى. ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋلەر عىلىمي كادرلاردى دامىتۋ مەن وقىتۋدا ماڭىزدى رولگە يە. ولار عىلىمي داعدىلاردى, سىني ويلاۋدى, پروبلەمالاردى شەشۋگە شىعارماشىلىق كوزقاراستى ۇستانۋعا جانە جاس عالىمداردىڭ الەۋەتىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل – ەلدەگى عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى. ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋلەر بولاشاقتا قوعامعا پايدا اكەلەتىن ۇزاق مەرزىمدى ناتيجەلەرگە يە. بۇدان الىنعان كەيبىر جاڭالىقتار مەن يدەيالار قازىرگى ۋاقىتتا تىكەلەي قولدانىلماۋى مۇمكىن. بىراق جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا نەمەسە بولاشاقتا ءتۇرلى ماسەلەلەردى شەشۋگە نەگىز بولا الادى.
ىرگەلى زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋ كوپتەگەن ەلدە مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى فۋنكتسياسى بولىپ سانالادى. ول عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋ ءۇشىن تۇراقتى بازانى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل ءوزىنىڭ ىرگەلى جانە ارقاشان تىكەلەي قولدانبالى سيپاتىنا بايلانىستى جەكە سەكتوردان نەمەسە باسقا قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنەن قارجىلاندىرۋعا قولجەتىمدى بولماۋى مۇمكىن. دامىعان ەلدەردەگىدەي, بىزدە ىرگەلى زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋ ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى, عىلىمي گرانتتاردى, باعدارلامالار مەن ستيپەنديالاردى جۇزەگە اسىراتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن تىكەلەي قولداۋ سياقتى ءتۇرلى تەتىكتەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ولاردىڭ ماقساتى – ءارتۇرلى عىلىمي پاندەر مەن ءبىلىم سالالارىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى قولداۋ. مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ زەرتتەۋشىلەرگە كوممەرتسيالىق نەمەسە قىسقا مەرزىمدى مۇددەلەرمەن شەكتەلمەي, زەرتتەۋ تاقىرىپتارى مەن ادىستەرىن تاڭداۋدا تاۋەلسىز ەتەدى. ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ىرگەلى زەرتتەۋلەردى قولداۋعا جول اشادى. عىلىمي جوبالارمەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك تۋدىرادى.
عىلىمي-زەرتتەۋلەردى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ تۇتاس عىلىمدى قولداۋدىڭ ماڭىزدى كوزى بولىپ قالا بەرەدى. مەملەكەتتىك عىلىمدى قارجىلاندىرۋ باعدارلامالارى بيزنەس ءۇشىن ونشا تارتىمدى بولماۋى مۇمكىن. بىراق نەگىزگى جانە ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە قولداۋ كورسەتەدى. ءارتۇرلى قارجىلاندىرۋ كوزدەرى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە بولىنگەن قارجىلاندىرۋدى ءبولۋ كەزىندە تاۋەلسىزدىك پەن ەتيكالىق نورمالاردى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. عىلىمدى دامىتۋ جانە ونىڭ دەڭگەيىن ناقتى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋ باعىتىندا ۇلكەن جۇمىستار كۇتىپ تۇر. ارينە, بۇل جول وڭاي ەمەس. تۋىنداعان ماسەلەلەردى نەعۇرلىم ءتيىمدى شەشۋ ءۇشىن ەل پرەزيدەنتى جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلدى. وعان ءتۇرلى عىلىمي باعىتتاعى جەتەكشى وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار كىردى. بۇل بۇكىل عىلىمي سالانى دامىتۋداعى ماڭىزدى قادام. عىلىمي قوعامداستىق پەن ەل باسشىلىعى اراسىنداعى پانارالىق كوزقاراس پەن تاجىريبە الماسۋعا ىقپال ەتەدى. كەڭەس الەمدىك عىلىمي ترەندتەر جانە ەكونوميكا مەن قوعامنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن تالداۋ نەگىزىندە ەلدىڭ عىلىمي دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىن ايقىنداي الادى. بۇل عىلىم مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق باعدارلامالارىن ءتيىمدى ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى ونىڭ رەسۋرستىق قامتاماسىز ەتىلۋىنە, شەشىم قابىلداۋداعى تاۋەلسىزدىگى مەن اشىقتىعىنا, سونداي-اق كەڭ عىلىمي قوعامداستىقتىڭ پىكىرىن ەسكەرۋگە جانە ونىڭ وكىلدەرىنىڭ عىلىم مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ستراتەگيالارى مەن باعدارلامالارىن ازىرلەۋگە قاتىسۋىنا بايلانىستى. سونداي-اق عىلىمي سالانى دامىتۋدا جانە جاھاندىق سىن-قاتەرلەردى شەشۋدە ەڭ جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن مۇددەلى قۇرىلىمدار اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ەلدىڭ عىلىمي ومىرىندەگى ماڭىزدى وقيعا بولدى. وعان «پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى» مارتەبەسى بەرىلدى. اتالعان قادام بىزدەگى «اكادەميك» اتاعىن وڭدى-سولدى بەرۋگە تىيىم سالادى. ەل پرەزيدەنتى بۇل تۋرالى اشىق ايتتى دا. البەتتە, مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا عانا وڭاي. بىراق جاڭا قازاقستاندا «جالعان اكادەميكتەردى» وتكەنگە قالدىرىپ, بارلىق جالعاندىقتان باس تارتۋىمىز كەرەك. ەلدىڭ عىلىمى مەن عىلىمي الەۋەتىن قولداۋ قازىرگى زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرىمەن كۇرەسۋگە جانە ۇلتتىق قوعامداستىقتىڭ وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى ورنىقتى جانە يننوۆاتسيالىق دامۋ ءۇشىن ماڭىزدى فاكتور بولىپ سانالادى. سوندىقتان عىلىمدى دامىتۋ جانە عىلىمي الەۋەتتى قولداۋ مەملەكەت, بيزنەس-سەكتور جانە جالپى قوعام ءۇشىن باسىم مىندەتتەر بولۋعا ءتيىس.
ماحمۇد سادىبەكوۆ,
ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى