№ 392 «سايرام ءىسى»

1930 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا سىرداريا وكرۋگتىك وگپۋ بو­لى­مىنە شۇعىل تۇردە مالىمەت كەلىپ تۇسەدى. وندا سايرام اۋدانىندا «كونتررەۆوليۋتسيالىق» توپ پايدا بولىپ, ول ۇيىمدا بىرقاتار اۋقاتتى بايلار مەن ءدىنباسىلار كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ارەكەت­تەر جاساعانى ايتىلادى. وسى بەرىل­­گەن مالىمەتكە بايلانىستى «بۇ­لىك» اتتى وپەراتسيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءىس-ارەكەتتەر قولعا الى­نا باس­­تايدى. وگپۋ قىزمەت­كەر­لە­رى وسى توپتى سىرتتان باقى­لاي ءجۇ­رىپ, ءبىراز نارسەنى انىقتا­عان. ولاردىڭ شىمكەنتپەن, قوقاند, تاشكەنتتىڭ اينالاسىنداعى قىش­لاقتار مەن اۋىلدارمەن باي­لا­نىسى بار ەكەنى بەلگىلى بول­دى دەيدى. بۇل توپتى باي, بۇ­رىن­عى پاتشا زامانى­نىڭ قازى­سى بولعان ناۋرىزاحمەتوۆ استان­قۇل­قازى باسقاردى دەپ كور­­سە­تە­دى. «ناۋرىزاحمەتوۆ جۇيەلى تۇر­دە اۋىلداردى ارالاپ, ۇيىمداستى­رۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن» دەگەن مالىمەتتەردى كەلتىرەدى. بۇل توپ جاسىرىن تۇردە بىرنەشە ماجىلىستەر وتكىزىپ, كەڭەس وكى­مە­تىنە قارسى قارۋلى كوتەرىلىس جاساۋ ءۇشىن ءارتۇر­لى ارەكەتتەرگە بار­عان. ويتكەنى ولارعا قازاق­­ستان­نىڭ جەر-جەرىندە بولىپ ­­جات­­قان كوتەرىلىستەر جانە سىردا­ريا وكرۋگىنىڭ بوستاندىق, سوزاق, سا­رى­سۋ سياقتى وڭىرلەر­دە ورىن ال­عان كوتەرىلىستەرى دە اسەر ەت­كەنى داۋ­سىز. وسى توپقا جۇزدەن استام ادام تارتىلسا, ولا­ردىڭ كوپشى­لىگى باي-ساۋداگەرلەر مەن مول­دا, يمامدار بولعان.

19 ناۋرىز 1930 جىلى سىردا­ريا وكرۋگىنىڭ وگپۋ اس­كەري ءبولىمىنىڭ وكىلى ميحايلوۆ­تىڭ شىعارعان قاۋلىسىنا سايكەس ساي­رام اۋدانى جانە شىمكەنت قالاسىندا «كونتررەۆوليۋتسيانىڭ» كوتەرىلىستى دايىنداۋ بويىنشا كۇدىكتى دەپ سانالعان 80 ادامنىڭ 78-ىنە بۇلتارپاۋ شاراسى تۋرالى قاۋلىنىڭ شەشىمى شىعارىلعان. ولاردىڭ «قىلمىسى» قوعامعا زور الەۋمەتتىك قاۋىپ توندىرەدى دەپ, 78 ادامدى تۇتقىنعا الىپ, جاۋاپقا تارتقان. وسى توپتىڭ شىمكەنت­­تەگى بولىگىندە كەڭەستىك قىزمەت­كەر­لەر­­دىڭ دە بولعانى انىقتالدى. سو­لار­دىڭ ءبىرى – مۇساەۆ ەرگەش. ول سايرام اۋداندىق اتقارۋ كومي­تەتىنىڭ توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتى­نىڭ بيۋرو مۇشەسى, شىمكەنتتەگى اتالمىش ۇيىم باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان. تەرگەۋ ماتەريالدارىندا ە.مۇساەۆتىڭ وسى ۇيىمعا دەم بەرۋشى, باسشىلارىنىڭ ءبىرى ەكەنى بىرنەشە جەردە كورسەتىلەدى. ول بىرنەشە رەت قۇپيا باسقوسۋلار وتكىزىپ, ونى جۇرگىزە وتىرىپ, ءسوز سويلەگەن. ماسەلەن, 8 اقپان كۇنى وتكەن باس قوسۋدا ول «بۇل جيىن وتە قۇپيا تۇردە ءوتىپ وتىر, سوندىقتان كىمدە-كىم سىرتتا ءسوز ايتاتىن بولسا, اللا الدىن­دا جاۋاپ بەرەدى. سايرامدا جاساقتار ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر, سەبەبى سوعىس بولىپ كەتۋى مۇمكىن. ول جاساقتار ءبىزدىڭ سەنىمدى ادامدارىمىز بولۋى كەرەك», دەيدى. وسى باسقوسۋعا 16 ادام قاتىس­قان. ە.مۇساەۆتىڭ ءوزى, سونىمەن بىر­گە مومىنحانوۆ يمايلحان, بۇ­رىنعى مولدا, توق­تا­قۇلوۆ حودات, ارتىقماتوۆ سادىق­مات, ءىرى بايلار, تاشمەتوۆ قوش­قارباي, چيلتاروۆ تويشى, سۇل­تانقوجاەۆ, اۋىل سوۆەتىنىڭ تور­اعاسى, شاكاريموۆ, ءىرى ساۋداگەر, ارزىمباەۆ, باي, سۇلتانقۇلوۆ, بۇرىنعى ءىرى باي, تۇردىمەتوۆ يرمەت جانە باسقالار بولعان. تەر­گەۋ ماتەريالدارىندا بۇل توپتىق ءىس-ارەكەتىن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىس دەي وتىرىپ, باسشىسى شانياز شايس­ماي­لوۆ تاشكەنت قالاسىنان باسقارىپ وتىردى دەپ قورىتىندى جاساعان.

«سايرام ءىسى» بويىنشا تەرگەۋ ماتەريالدارىندا وگپۋ اگەن­تۋرا­لىق جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە وسى توپ مۇشەلەرى ورتا ازيانىڭ بىرقاتار قالالارىنداعى «كونتر­رەۆوليۋتسيالىق» ۇيىمدارمەن بايلانىس ءتۇزىپ, تاشكەنت قالا­سىنىڭ مولدالارمەن جانە دىن­با­سىلارىمەن دە قارىم-قاتىناستا بولعانى ايتىلدى. وسى توپتارمەن تىعىز جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن وگپۋ «تاشحان» دەگەن اتپەن ءوز جانسىزىن دا كىرىستىرگەن. كەيىننەن ورتا ازيا بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسىنىڭ وكىلەتتى وكىل­دىگى اگەنت «تاشحاننان» جا­ۋاپ الۋ حاتتامالارىنىڭ بىرقا­تا­رىن جىبەرگەن, وندا سىردا­ريا مەن ورتا ازيا وگپۋ-ءدىڭ وكى­لەتتى وكىل­دىگىنە بەرگەن جاۋاپتا­رىندا قاراما-قايشىلىق بار ەكەنى بايقالعان. دەسەك تە, جان­سىز «تاش­حاننىڭ» بەرگەن مالى­مەتتەرىن ويدان شىعارىلعان دەۋ­گە كەلمەيدى. ويت­كەنى وسى تەر­گەۋ ءىسى بويىنشا سىرداريا وكرۋگتىك وگپۋ اسكەري ءبولىمىنىڭ ۋاقىتشا باستى­عى ساەنكونىڭ اسا قۇپيا تۇردە 19 بەتتىك جازباسىندا «تاشحان­نىڭ» ايتقان ما­لىمەتتەرىن دالەلدەي تۇسەدى. تەر­گەۋشىلەرگە بەرگەن جاۋاپتا­رىن­دا «كونتررەۆوليۋتسيالىق» ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى جوعارىدا ايتىلعان مالى­مەتتەردى راستاعان. ماسەلەن, قارا­بۇلاقتىڭ ءىرى ساۋداگەرى يسرايل يبراگيموۆ «كەشە بارلىعىمىز اسا قۇرمەتتەيتىن استانقۇلقازى ناۋرىزاحمەتوۆ بىزدە بولدى. ول بىزگە ءجيى كەلىپ, ءارتۇرلى جاڭا­لىق­تارىمەن بولىسەتىن. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىز بۇل جەردە جالعىز ەمەسپىز, كەڭەس بيلىگىنە قارسى مىڭداعان ادامدارىمىز بار. بارلىعى كە­ڭەس وكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىستى كۇتىپ ءجۇر. بىزگە قارابۇلاقتان اسكەري ەمەس كۇشتەر ءجيى كەلىپ, بۇل بيلىككە قارسى ەكەنىن ايتىپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قارۋمەن شىعۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىرىپ ءجۇر», دەيدى. ونىڭ ءسوزىن قولداعان يسمايل يبراگيموۆ بىلاي دەپ جال­عاستىرادى: «بۇل بيلىكتىڭ ىسى­نە مۇسىلمان حالقىنىڭ رەنىشى مەن كۇڭكىلى كوبەيىپ كەتتى. ءبىر عانا قارابۇلاقتىڭ وزىنەن ءبىر جارىم مىڭ ادام قاشىپ كەتتى, ال مۇن­داي جاعداي ءار جەردە ورىن الىپ جاتىر. بيلىك ءبىزدى تيتىقتاتىپ, قۇرتىپ, مەزى قىلدى. ءبىزدىڭ ءدىنىمىزدى جو­يىپ, مەشىتتەردى تارتىپ الۋدا. ءبىز بىرىگىپ, بۇل بيلىككە قارسى كۇرەسۋگە دايىنبىز».

سونىمەن, «اسا قۇپيا» تەرگەۋ ءىسى بويىنشا ءوزىنىڭ كولەمدى جاز­­بالارىندا ساەنكو اتالمىش ءىس بويىنشا ايىپتالعان 67 ادام­نىڭ ارقايسىنىڭ بەرگەن جاۋاپ­تارىن تىزبەكتەپ كورسەتىپ, قىس­قاشا سيپاتتاما بەرىپ وتكەن. جاز­باسىنىڭ سوڭىندا قازسسر وگپۋ-ءدىڭ ەرەكشە «ۇشتىكتەرىنىڭ» ولارعا شىعارعان ۇكىمدەرىنىڭ نەگىزى بار دەپ قورىتىندى جاساعان. «ۇشتىك» ءوزىنىڭ 1930 جىلدىڭ 9 ساۋىرىندە شىعارعان ۇكىمىندە 26 ادامدى دۇنيە-مۇلكىن تاركىلەپ, اتۋ جازاسىنا كەسكەن, 18 ادامدى 10 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرلەرىنە قاماۋعا, 21 ادام 5 جىلعى دەيىنگى مەرزىمگە لاگەرلەرگە, ءبىر ادام 3 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە قاماۋعا الىنعان.

جوعارىدا ءسوز بولعان «ساي­رام ءىسى» بويىنشا جاۋاپقا تار­تىلعانداردىڭ باس كوتەرۋى نەگى­زىنەن كەڭەس بيلىگىنىڭ سول كەزەڭدە جۇر­گىزگەن اسىرا سىلتەۋشىلىك سولا­قاي سايا­ساتىنا قارسى, زورلىق-زوم­بىلىق پەن ءدىني قىسىمعا شى­داي الماعان اشىنعان حالىق­تىڭ نا­رازىلىعى بولدى. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن تاريحي باتىل قادام دەۋگە كەلەدى. بۇل وقيعاعا قاتىسۋ­شىلاردىڭ ەسىم­دەرى ءالى كۇنگە دە­يىن كوپشىلىككە بەل­گىسىز. سون­دىقتان ولاردى كەيىنگى ۇرپاق بىلە ءجۇرسىن دەپ قولىمىزدا بار دەرەكتەردى جاريالاي وتىرىپ, ەگەر ولاردان قالعان ۇرپاقتارى نەمەسە تۋىستارى بولسا, ءۇن قاتىپ,  پىكىرىن بىلدىرە جاتار دەگەن ويدامىز.

سەيدەحان الىبەك,

م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى