تال شىبىقتان – نۋ ورمانعا

اۋەلى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولعا الىنعان قىرۋار شارۋانى تىلگە تيەك ەتەتىن بولساق, بۇل تاراپتاعى ىلكىمدى ءىستىڭ جايى وقىرمانعا ءبىرشاما بەلگىلى بولماق. 2021 جىل­دىڭ كوكتەمىندە وڭىردەگى تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدا­لانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنا قاتىستى ورمان شارۋاشىلىعى مە­كە­مەلەرى جوسپارلاعان 970 گەكتار القاپتى ەسەلەي كەڭەيتىپ, 1 370 گەكتار جەرگە كوشەت وتىرعىزدى. 2022 جىلى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى 1 280 گەكتارعا كوشەت وتىرعىزۋدى مەجەلەسە, بۇل جوس­پار 222,3 پايىزعا اسىرا ورىندالدى. ءسال تاراتىپ ايتاتىن بول­ساق, كوكشەنىڭ جەرى كوك ورمانعا سىڭسىپ تۇرۋى ءۇشىن 17,2 ملن دانا كوشەت وتىرعىزىلىپتى. سۋلى-نۋلى كوكشەتاۋ مەن كەڭ كوسىل­گەن قورعالجىننىڭ اراسىنداعى سا­يىن دالا يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورمانىمەن ايگىلى. كوكشە سىلەمدەرىنەن باستالاتىن ورمان-توعاي بۇلاندىنىڭ باۋىرىنان كيىزشە تۇتاسىپ, استاناعا دەيىن كوز سۇيسىندىرەدى. وتپەلى كەزەڭدە الدەنەشە مارتە ءورت شالدى. تەگىن بايلىققا قىزىققاندار دا از بولمادى. وسى ءبىر ۋاقىتتا ورمان قو­رىنىڭ ويسىراي زيان شەككەنى دە جاسىرىن ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا ەل يگىلىگىن اۋەل باستاعى قالپىنا كەلتىرۋ, ورمان قورىن مەيلىن­شە مولايتۋ باعىتىندا ىلكىمدى ىستەر ساتىمەن ساباقتالىپ جاتىر. الداعى جوسپار دا اۋقىمدى. ماسەلەن, 2023 جىلى 1 950 گەك­تار القاپقا 11,5 ملن دانا كو­شەت وتىرعىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. جىل سايىن مەملەكەتتىك ور­مان قورى اۋماعىندا ورمان شا­رۋاشىلىقتارى بولاشاق ءۇشىن اتقارىلاتىن بايىپتى جۇمىستى ۇدەتە تۇسۋدە. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن دەرەك كەلتىرە كەتەلىك. 2009 جىلدان بەرى وڭىردە 20 مىڭ گەكتاردان اسا القاپقا كوشەت وتىر­عىزىلىپتى. جاپ-جاقسى قا­دام ەمەس پە؟ ناتيجەسى دە كوزگە كورى­نىپ تۇر. بۇگىندە ششۋچە – ­استانا تاسجولىنىڭ قوس قاپتالىندا جا­­سىل جەلەك كوز قۋانتىپ, كو­ڭىل جا­دىراتىپ, جايقالىپ ءوسىپ كە­لەدى. كوڭىل تارازىسىنا سال­سا­ڭىز, وڭتايلى شارۋانىڭ وڭى­نان سا­باقتالۋى دا وڭاي-وسپاق ءىس بول­ماعان. العاشقى بەتتە كوشەت­تەر­دىڭ كەيبىر تۇرلەرىنىڭ تاۋلى-تاس­تى ءوڭىردىڭ توپىراعىن جەرسىنبەي قۋراپ قالعاندارى دا بولدى. وسى ورايدا عالىمداردىڭ تىنىمسىز زەرتتەۋى ءوز سەپتىگىن تيگىزدى. قازىرگى كۇنى تاسجولدىڭ بويىنداعى 2,6 مىڭ گەكتار القاپتا سانالۋان اعاش كۇندى بويلاي ءوسىپ, جايقالىپ تۇر.

بار شارۋانى وي ەلەگىنەن وت­كىزىپ ساراپتاساڭىز, ورمان شا­رۋا­­شىلىعىنىڭ وڭدى ءىسى ورىس­تەۋى 2021 جىلدان باستاپ مولايا تۇس­كەن ەكەن. وسى ۋاقىتتان بە­رى شارۋا­شىلىقتار 7 تۇقىم كەپ­تىرگىشتە جينالعان 442 توننا تۇ­قىمدى وڭدەپ, 4 220 كگ قاراعاي تۇ­قىمى الىندى. ورماننىڭ جاع­دايىن كوپ-كورىم جاقسارتۋ ماق­ساتىندا 748 دانا قۇس ۇيالارىن ورناتتى. بۇل جۇمىس جاسىل جەلەك­تىڭ اراسىندا قۇستاردىڭ كۇرت كو­بەيۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. قازىر جادىراعان جاز ايلارىندا جول بويىنداعى اسىرەلەپ ايتقاندا, يت تۇمسىعى وتپەيتىن سىڭسىعان ورمان سىلەمدەرىن ارا­لاعان ادامدار جانعا جايلى قۇس بازارىنىڭ ىشىنە ەنىپ كەتكەندەي بولادى. جىلىكتىڭ مايىنداي تازا اۋا, دالا وركەسترىنىڭ مىڭ سان ۇنى­مەن ارلەنگەن كۇيىن تىڭداعان حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالۋدا.

ورمانشىلار كوكتەمگى دالا جۇمىستارى ءۇشىن بۇرشىك دايىن­داۋ جۇمىستارىن دا شيراتا تۇسۋدە. جاسىل ورماننىڭ كولەمى ارتىپ, كوبەيۋىنە تۇقىمباقتاردىڭ تيگى­زەر سەپتىگى از ەمەس. وسى جىلى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنە قاراستى 11 تۇقىمباق جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ ۇشەۋى – ماتەريال­­دىق-تەحنيكالىق بازاسى جەتىلدى­رىل­گەن, بارشا شارۋاسى تالاپقا ساي تۇقىمباقتار. اقكول, كىشى تۇكتى, مارالدى تۇقىمباقتارى­نا قوسا, ۋاقىتشا جۇمىس ىستەيتىن 8 تۇقىمباقتىڭ يگىلىگى ورمان كو­لەمىن كوبەيتۋگە باعىتتالىپ جاتىر. بۇل تۇقىمباقتاردا جىل سا­يىن قىلقان جاپىراقتى جانە جا­پىراقتى اعاشتاردىڭ كوشەتتەرى باپتالادى. جۇمىس اۋقىمى دا ايتا قالارلىقتاي. تۇتاستاي العاندا 10 ملن دانادان اسا ەكى جىلدىق جانە ءبىر جىلدىق كوشەتتەر وسىرىلە­دى ەكەن. الداعى ۋاقىتتا كوشەت­پەن قامتاماسىز ەتۋ تاراپىندا العا ۇمتىلۋدىڭ العىشارتتا­رى ايقىن بايقالادى. ماسەلەن, ۋاقىتشا تۇقىمباقتاردىڭ كو­شەت وتىرعىزاتىن جالپى اۋقىمىن ­20 گەكتارعا كوبەيتۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى شارۋاعا قوسا باراپ جانە ەرەيمەنتاۋ ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىندە تاعى دا قوسىمشا ەكى تۇقىمباق ۇيىمداستىرۋ قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل مەكەمەلەردىڭ جالپى اۋماعى 2,2 گەكتار بولادى دەگەن توپشىلاۋ بار.

كورىكتى كوكشە توپىراعىن كو­گەرتە جايقالتىپ, ورمان كولە­مىن كەڭەيتۋ باعىتىندا وڭتايلى شارۋا اتقارىپ جاتقان ورمان شا­رۋاشىلىقتارى قات-قابات قىرۋار جۇمىس بارىسىندا ۇنەمدەۋ, كۇش­تى ەسەپپەن جۇمساۋ باعىتىندا دا تيىمدىلىكتى ۇتىمدى پايدالا­نىپ جاتىر. ماسەلەن, 2015 جىلى اقكول ورمان شارۋاشىلىعى مەكە­مە­سىندە كوشەتتەردى تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسى قولعا الىندى. مىنە, وسى توسىن تاجىريبە جۇزەگە اسقان كەزدە بۇرىنعى جۇمسالعان سۋدىڭ كولەمىن 70 پايىزعا ۇنەم­دەۋگە بولاتىنى بەلگىلى بولدى. جاقسى ءادىس جالعاسىن تاۋىپ, وزگە شارۋاشىلىقتارعا دا تا­راتىلۋدا. ماسەلەن, كىشى تۇك­تى ورمان شارۋاشىلىعى مەكە­مە­­سىندە كوشەتتەردى سۋارۋ جەلى­سىنە ۇنەمدەۋ ءادىسى ەنگىزىلىپ, جەل سورعىسى ورناتىلدى. مارال­دى ورمان شارۋاشىلىعى مەكە­مەسىن­دەگى تۇقىمباقتىڭ جۇمىسى قاي­­تا جاڭعىرتىلدى. وزگە دە تۇقىم­باق­تاردا ەگىس كولەمىن مەيلىنشە كەڭەيتىپ, كوشەتتەردى كوبىرەك ءوسىرۋ ءۇشىن قىس مەزگىلىندە دە جىلى­جايلاردا تامشىلاتا سۋارۋ جانە جىلىتۋ ارقىلى كو­شەتتەردى كو­بەي­تە تۇسپەك. ور­مان­شىلار قاۋى­مى 2024-2025 جىلدارعا ارنال­عان جوسپاردى ەكشەي كەلە, العا قوي­­عان اسقا­رالى مىندەت ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن بۇگىنگى تاڭداعى تۇقىم­­باق­تاردىڭ مۇمكىندىگى جەتكىلىك­سىز دەپ ەسەپتەيدى. وندىرىستىك قاجەت­تىلىككە وراي, جالپى اۋدانى 86 گەك­تاردى قۇرايتىن ەكى جاڭا تۇ­راق­تى تۇقىمباق سالۋدىڭ جوبا­لىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن ازىر­لەگەن, ونىڭ 61 گەكتارى زەرەندى اۋدانىنداعى بۇقپا, 25 گەكتارى اتباسار اۋدانىنداعى مارال­دى ورمان شارۋاشىلىقتارىندا ورنالاسپاق. جوبانىڭ جالپى قۇنى 60 ملن تەڭگە شاماسىندا.

كوشەت تۇرلەرىن كوبەيتۋ دە نازاردا. 2013 جىلدان باستاپ رەسەيدىڭ تۇمەن وبلىسىنداعى «احمەچەت» تۇقىمباعىنان تەز وسەتىن ءارى ساندىك سيپاتى باسىم تۇقىم تۇرلەرى الىنا باستادى. بۇل تۇقىم ودان ءارى جەتىلدىرىپ كوبەيتىلمەك. جالپى, كوكشە ور­مانىنىڭ ساناتىنا كىرىپ, سانىن عانا كوبەيتۋ ەمەس, ساپاسىن ارتتىرۋ باعىتىندا دا ماڭىزدى ما­سەلەلەر بار. وسىنداي ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازىرگى كۇنى ورىك, ءبورى قاراقاتى, تىكەندى كوك شىرشا, ءسىبىر شىرشاسى, ارشا, گيبريدتى شيە ءتارىزدى جۇزگە جۋىق كوشەت وتىرعىزۋ قولعا الىنىپ جاتىر.

بيىل 120 مىڭ دانادان اسا اعاش-بۇتا كوشەتتەرى وتىر­عى­­زىلدى. سان­دىك جانە جەمىس اعاش­­تارى ساتىلىپ الىنىپ جاتىر. بىراق قول جەتكەن بيىككە توق­مەيىلسۋگە بولماس. ەل يگىلىگىن مو­لايتۋ ءۇشىن العا ۇمتىلۋ – پا­رىز. ەگەر وبلىس اۋماعىندا ور­مان­نىڭ نەبارى 4,6 پايىز عانا ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل تاراپتا ءالى دە كەزەگىن كۇتىپ تۇرعان جۇمىس بار. جىل سايىن تۇقىم جينايتىن الاڭداردى كەڭەيتىپ, قوقىستان تازارتىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىن جاسىل ايماققا اينالدىرۋ – قولدان كەلەتىن ءىس. ورتتەن قورعاۋ, تەگىن بايلىققا قىزىعاتىندار­دىڭ جولىن كەسۋ, ارقيلى اۋرۋلار­دىڭ الدىن الۋ – مىندەت. وسى شارالاردى تولايىم ىسكە اسىرۋ ماڭگى جاسىل قاراعايلار مەن قولدىڭ سالاسىنداي اققايىڭدار كومكەرگەن عاجايىپ ولكەنىڭ كورگەن جاننىڭ كوزىن سۇيسىنتەر سۇلۋ كەيپى وزگەشە وڭىمەن سارابدال سالتاناتقا بولە­نىپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى.

اقمولا وبلىسى