كەلەر كۇنگە ءبىر سالەم

مۇحتار ومارحان ۇلى جايدان-جاي ەسكە تۇسپەسە كەرەك. كلاسسيك جازۋشىنىڭ مەرەيتويى اتالعان كۇندەلىكتەن سىرت قالماپتى. اسىرەسە وندا مەملەكەتتىڭ زيا­لى قاۋىمعا كوزقاراسى ءتۇزۋ بولۋىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى ەتەنە اڭعارتىلادى. جالپى, عاسىر سوڭىن­داعى مەملەكەت ساياساتىندا جازۋشىلارعا, عالىمدارعا, مادەنيەت قايراتكەرلەرىنە شەتىن قاراۋ انىق سەزىلگەن سياقتانادى

«استانا اقشامى» گازەتىندە قىزمەت ەتكەن كەزىمىزدە ەلتۇتقا سانالاتىن كوكە­لەرىمىزدىڭ كۇندەلىگىن جاريالاۋعا نيەت­تەنىپ ەدىك. كەيبىرى ء«الى ەرتە» ەكەنىن, «باسىلىمنىڭ بەلى كوتەرمەيتىنىن» ەسكەر­تىپ, باس تارتتى. وبالىمىزدى ويلا­عان شىعار, ءسىرا. جارىق كورگەنىنىڭ ءوزى جيىن-توي, داستارقان باسىنان ۇزاي قوي­عانى شامالى. ال گەرولد بەلگەردىڭ قازاقتىڭ جانىن ۇعۋعا جاستايىنان جانا­شىرلىعى, اقساقال كەزىنە دەيىنگى شىنايىلىعى ءار جازباسىنان ەسىلىپ تۇر. تۇرپاتى بولەك, تاعىلىمى مول. سىرت كوز, سىندارلى كوزقاراس. ءتۇرلى قىرىنان توقتالۋىمىزعا لايىق. قايتالاي ءبىر شولىپ شىعۋعا تىرىسقانىمىز سودان. اسىرەسە ايتۋلى تۇلعانىڭ الەۋمەتتىك پىكىرلەرىن قوعامىمىز ءۇشىن بۇگىنگىدەي ساياسي سىلكىنىس كەزەڭىمەن سەلبەستىرە قاراعان قۇنارلىراق, قۇندىراق كورىندى. كۇندەلىكتىڭ نەگىزگى ءتىلى – ورىسشا. 1961-2009 جىلدار ارالىعىن قامتيدى. اۆتوردىڭ جەكە وي-تانىمى. بىزگە ءدال قازىر قىزىعى – ەلىمىز ەگەمەندىك العان­نان بەرگى تۇسى. سەبەبى ول زامان­دا دا جاڭاشىل بەتبۇرىستار ءجيى جاريالانعانى بەلگىلى. ەندەشە, كەي تۇستاردان پاراللەل تاۋىپ, كەيبىر ىسسىلاي قاۋىپ, وپىق جەگەندەي تۇستاردان بالكىم ساباق الىپ قالارمىز.

 * * *

1992 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت مەح­ليس سۇلەيمەنوۆ, دميتري سنەگين, گەرولد بەلگەرگە «بەيبىتشىلىك جانە رۋحاني كەلىسىم ءۇشىن» مارتەبەلى ماراپاتى تاعايىندالىپ, تاپسىرۋ سالتاناتى جوعارى دارەجەدە ۇيىمداستىرىلادى. كەيىن ۇكىمەتتىك كەشكى اس تا ءازىر. كوپ­تەگەن قۇتتىقتاۋ. جانىنا جاققان وسىناۋ ساتتەردى گەرولد كارل ۇلى تىڭعىلىقتى بايانداي كەلە, ءبىر ءسات امالسىز كىدىرىپتى: «ۋجين پروشەل ۆولنو ي پرياتنو. پرە­زيدەنت فوتوگرافيروۆالسيا سو منوگيمي, بەسەدوۆال, داجە پەل ۆ كرۋگۋ ارتيستوۆ. ي پودحاليماج بولشوي. ي سموترەت نا ەتو نەلوۆكو. پرەزيدەنت – سيمپاتيچنىي, كومپانەيسكي چەلوۆەك, نو ۆوكرۋگ ۋۆيۆايۋتسيا گادكيە لستەتسى, ي وني ەگو سوبيۋت س پانتالىكۋ. «ساموە ستراشنوە, كوگدا چەلوۆەك پوۆەريت ۆ تو, چتو ون لۋچشي», – نەوجيداننو يزرەك دريللەر». الگىندەي ارەكەتتەر ادامنىڭ كەيىسىن تۋعىزاتىنى راس. دەگەنمەن جازۋشىنىڭ «وسى تاقىرىپتا» تاعى ءبىر جازباسى كۇل­كىڭدى كەلتىرەدى: «جاندايشاپوۆ-جارا­پازانشى, الليلۋيششيكوۆ حۆاتيلو س يزبىتكوم ي بەز ناس». جاعىمپازدىقتىڭ جارعا جىعۋى وڭاي ەكەنىن اشىق-جارىقتا سەزە­تىندەر از ەمەس. سول تۋرالى دەر كەزىن­دە حاتقا ءتۇسىرىپ, ەسكەرۋشىلەر دە جەت­كى­لىكتى. ايرىقشا ءمان بەرەرلىك, تۇسى­نىك­تى دە تۇسىنىكسىز ءبىر جايت بار: باقايى جاعىمپازدىق پەن شىنايى قول­دام­پاز­دىقتىڭ ارا-جىگىن, التىن ءجى­بىن ۇستاي الۋعا ەكى يممۋنيتەتتىڭ ءبىرى جەتە بەر­مەيدى. ابزالىندا جەتە بىلگەنى – حالىق­قا ولجا. تەگىندە «قىزىل سىزىق­تان» شىقپاي ويناۋ – ەرەجە ساقتاۋدىڭ اسقاعى.

توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا تۇرمىستىق-الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيدىڭ مۇشكىل بولعانى كوپشىلىككە ايان. مۇندايدا جازىلعان كۇندەلىكتىڭ كوڭىلدى بولا قالۋى دا نەعايبىل. جۇرتتىڭ حال-احۋالىنا قاتىستى الاڭ كوپ. «جوقتان» وزگە ۇعىم جوق. ەل ءۇشىن سوندايىن سۇرەڭسىز كۇندەردىڭ بىرىندە, 1993 جىلعى 28 قىركۇيەكتە, اۆتور ۇكىمەتتىك دەمالىس كەشىنە قاتىسىپتى. ۇيىنە ورالعاننان كەيىنگى ءوزىنىڭ ءارى-ءسارى الەگىن تۇسىندىرگەنى عوي: «پىشنوست, بلاگوپولۋچيە سنوگسشيباتەلنىە. گلياديا نا ۆسە ەتو ۆەليكولەپيە, روسكوش, يا سكازال ك.س.: «نەت, وكازىۆاەتسيا, نارود نە تاك ۋج ي پلوحو جيۆەت». ستراننوە وبششەستۆو: ۆسە بلاگا – يسكليۋچيتەلنو ناچالستۆۋ». ء«اي, قاپ!» دەپ قالاسىڭ... ايتپاقشى, قازىرگى پرەزيدەنتىمىزگە ۇلكەن ىلتيپاتپەن قارا­عانى سەزىلەدى. 1994 جىلعى 12 قازاندا ۇكىمەت باسشىسىن تاڭداۋ جينالىسى جونىندەگى ءبىر اۋىز ءسوزىنىڭ ءوزى ءبىراز كارتينانى اڭعارتقانداي: «لۋچشە ۆسەح پروشيول كاسىمجومارت».

بيىل ەلىمىزدە ءماجىلىس سايلاۋىنا ماجوريتارلىق تاڭداۋ قايتارىلعانى ايتارلىق وقيعا بولعانى ءسوزسىز. جۇرت­شىلىق شىن «ساعىنىسقان» ەكەن. «قىرىلىپ» قالا جازدادىق قوي. شاما-شارىققا قاراماستان, «سۇڭگىپ كەتكەندەر» دە – قىلاڭ-قىلاڭ. نە كەرەك, ادەتتەگىدەن اجەپتاۋىر كوڭىلدىرەك. اقىرى – قايىر. بۇدان وتىز شاقتى جىل بۇرىن دا ءبىرمانداتتى جۇيە قولدانىلعانىن بىلەمىز. سول ناۋقانعا تىكەلەي قاتىسقان ادامنىڭ سوزىنە نازار سالساق: «نە رەشيلسيا پودۆەستي پرەزيدەنتا. تەپەر وكونچاتەلنو زاشيۋس. سۋماتوحا. ساموە تياجكوە – پوەزدكا ۆ پاۆلودارسكۋيۋ وبلاست. فيزيچەسكي (دا ەششە ۆ زيمنەە ۆرەميا) منە ەتو ۆرياد لي پو سيلۋ... ي ۆسە ەتو نە پو منە, نە پو ۆولي». و كەزدە جوعارعى كەڭەسكە پرەزيدەنت ءوز كانديداتتارىن ۇسىنا الاتىن ءتارتىبى قاراستىرىلعان ەكەن. اتالعان سەنىم يەلەرىنىڭ ساناتىندا گەرولد بەلگەر دە كەيىن پارلامەنتكە سايلانادى. جازۋىنشا, قالامگەر ادام ءۇشىن ءوزىنىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانعا بارۋىن قابىلداۋى قيىن. ەسەسىنە ارتىلعان سەنىمنەن اينالا قاشۋ دا جوسىقسىز. ايتەۋىر نە كەرەك, پاۆلودار وبلىسىنان ايتارلىقتاي باسىمدىقپەن وزىپ شىعادى. قازىرگى تاقىرىبىمىزعا قاراي ءبىز دە ونىڭ جوعارعى كەڭەس جىلدارىنداعى جازبالارىنا باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز.

ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىن­داعى دەپۋتاتتار قانداي ەدى؟ ىشكى مادە­نيەتى, ساياسي مادەنيەتى, پارلامەنت­تىڭ وزىندىك كەلبەتى؟ جازۋشى-دەپۋتاتتىڭ 1994 جىلعى 23 ساۋىردەگى جازۋىندا تارتىمدى كورىنىس بار: «دو وبەدا وتسيدەل ۆ پارلامەنتە. بولشينستۆو دەپۋ­تا­توۆ مەنيا زناەت ي وتنوسيتسيا ۆەسما ۋۆاجيتەلنو, پوچتيتەلنو. ي يا ۋجە منوگيح ۋزنال. نۋ, ا پري وبسۋجدەني ۆەدۋت سەبيا نە لۋچشيم وبرازوم. شۋميات, پروتيۆورەچات درۋگ درۋگۋ, ورۋت س مەستا, نۋدنو ي تياگوموتنو ۋبيۆايۋت ۆرەميا. ي ۆووبششە – چۋيۋ – وبەدينيت يح ۆ ەدينىي كوللەكتيۆ بۋدەت ترۋدنو. سكورەە, نەۆوزموجنو. منوگو پودۆودنىح تەچەني. فورميروۆانيە كوميتەتوۆ پرويدەت كراينە سلوجنو». بۇل – العاشقى جىلدار بولعاندا دا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پارلا­مەنتىنىڭ باستاپقى كۇندەرى. ەكى كۇن وتكەننەن كەيىنگى كورىنىستى ەلەستەتۋ تىپتەن قىزىق. ارينە, ءوتىپ كەتكەننەن كەيىن ءبارى قىزىق. بىلاي دەيدى: «ۆەس رابوچي دەن وتسيدەل ۆ پارلامەنتە. ابيش بىل ۆ حوروشەم ناستروە, لەگكو ي ۆەسەلو ۆيول زاسەدانيە. نو دەپۋتاتى شۋمەلي ۆسلاست. ەلە-ەلە دوبيلي ۆرەمەننىي رەگلامەنت ي ناچالي وبسۋجدات پروەكت وب وبەسپەچەني دەپۋتاتا». قالاۋلىلاردىڭ شۋلاسىپ وتىرعانداعى شەشكەن ماسەلەسى – پارلامەنتتە جينالىس وتكىزۋدىڭ ءتارتىبى عانا ەكەن. ناعىز قىزىق سودان كەيىن باستالادى. دەپۋتاتتاردىڭ ەڭبەكاقىسى مەن ۇستەمەاقىسىنا قاتىستى اڭگىمەگە كەلگەندە كوپشىلىك شىنداپ «باتپاقتايدى». ورتاق بايلام-ءباتۋا جوق. نەگىزىندە, بەلگەردىڭ ويىنشا, «رەنىشتە قالمايتىنىمىز بەلگىلى بولدى. ايلىق قوماقتى. وندايدى ومىرىمدە الىپ كورگەن جوقپىن. ياعني شۋلاسىپ, تاعى بىردەڭە تالاپ ەتۋدىڭ مۇلدەم ءجونى جوق ەدى. دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرىنە بولماشى ديۆيدەندتەر سۇراپ, ساۋدالاسىپ وتىرۋى – سىرت قاراعاندا ۇيات ءارى جابايىلىق. كوشتەن قالماي تۇرمىس قۇرۋعا بولاتىن, ال قيساپسىز بايىپ كەتۋ قاۋپى ەشكىمگە ءتونىپ تۇرعان جوق ەدى».

كەز كەلگەن سالا بويىنشا قىز­­عىلىقتى اقپارات اتاۋلى دەپۋتاتقا قولجەتىمدى بولسا كەرەك. قوعامدى قا­شاندا ەلەڭ ەتكىزەتىن مالىمەتتىڭ ءبىرى قازىنا قاراجاتىنا قاتىستى. ما­سەلەن, 1994 جىلدىڭ وزىندە مەملەكەت بيۋدجەتىنەن 1,5 ميلليارد دوللار قار­جى قايدا كەتكەنى بەلگىسىز بولعان ەكەن. ول تۋرالى سول جىلعى 8 شىلدەدە دەپۋتاتتىڭ كۇندەلىگىندە بىلاي جازىلىپتى: «پلە­نارنوە زاسەدانيە. ستراستي پو بيۋدجەتۋ. دوحودنايا چاست نەوپرەدەليوننا. ماروديورستۆو ۆىسوكيح چينوۆنيكوۆ پريۆەلو ك تومۋ, چتو 1,5 ملرد امەريكانسكيح دوللاروۆ گۋلياەت پو سۆەتۋ. ي ۆووب­ششە كازاحستان رازۆوروۆان نا 200 لەت ۆپەريود». قايتالاپ قاراۋعا كوزىڭدى, قايتالاپ ايتۋعا ءوزىڭدى قيمايسىڭ. نەت­كەن توعىشارلىق؟ زامانىندا مۇح­تار اۋەزوۆ كەيىن كەڭ تانىلعان اڭگى­مەسىن «قورعانسىزدىڭ كۇنى» دەپ اتاعان ەدى. بىزدىكىلەردىڭ جاڭاعى تىرلىگىن «كور­گەنسىزدىڭ كۇنى» دەمەسكە لاجىڭ قانە؟

مۇحتار ومارحان ۇلى جايدان-جاي ەسكە تۇسپەسە كەرەك. كلاسسيك جازۋشىنىڭ مەرەيتويى اتالعان كۇندەلىكتەن سىرت قالماپتى. اسىرەسە وندا مەملەكەتتىڭ زيا­لى قاۋىمعا كوزقاراسى ءتۇزۋ بولۋىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى ەتەنە اڭعارتىلادى. جالپى, عاسىر سوڭىنداعى مەملەكەت ساياساتىندا جازۋشىلارعا, عالىمدارعا, مادەنيەت قايراتكەرلەرىنە شەتىن قاراۋ انىق سەزىلگەن سياقتانادى. كۇندەلىك بەتتەرى كوبىنە سولاي دەيدى. سونداي-اق 1997 جىلعى 27 قىركۇيەكتەگى سول جازبادا ەل بىرلىگىنە دەگەن الاڭداۋشىلىق ايقىن: ء«يا, قوعامدا ءوزارا الشاقتىق تەرەڭدەي ءتۇستى. حالىق پەن بيلىك بارريكادانىڭ ەكى بەتىندە تۇر. بۇل جاعىنان قاراعاندا, بىرلىك دەگەنىمىز كۇن ساناپ السىرەپ بارادى».

سول كۇزدە «Liberation» ءۇشىن سۇحبات جازىپ العىسى كەلەتىنىن ايتىپ, تانيا ەسىمدى الدەكىم حابارلاسىپتى. گەرولد اعايدىڭ مۇلدەم قۇلقى بولمايدى. الايدا تاقىرىپتىڭ نە تۋرالى ەكەنىن ۇققانداعى ءسوزى قالامگەرگە دەگەن سۇيكىمىڭدى شاقىرادى: «الدە دە بولسا اڭگىمە قازاق ءتىلىنىڭ جايىنا قاتىستى سەكىلدى, ال ول تۋرالى ءۇنسىز قالماۋ – مەنىڭ بورىشىم عوي».

كۇندەلىك جارتى عاسىرعا جۋىق جا­زىل­­عان. ياعني قالاۋىڭا قاراي تاقىرىپ اياسىن تاباسىڭ. اۆتور وزىڭمەن سىرلاسىپ وتىرعانداي كۇيگە تۇسىرەتىن ساتتەرى از ەمەس. ءبىز ادىلەتتى قازاقستاننىڭ جاڭا قالاۋلىلارى ىسكە كىرىسەر ساتتە ءىزاشار داۋىردەگى ارىپتەستەرى جايىنداعى بىرەر اڭگىمەنى عانا قاعازعا سىيدىرا الدىق.

 * * *

گەرولد بەلگەر 1992 جىلعى 9 تامىزدا ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆكە اۋرۋحاناعا بارعانىن جازادى. ون بەسكە تارتا جازۋشى ەمدەلىپ جاتىر ەكەن. اراسىندا تولەن ابدىك ۇلىنىڭ بار بولعانىن جانە ول كىسىنىڭ قىرعىز فولكلورىنان عالامات ۇلگى وقىپ بەرگەنىنە باس يەدى:

«قاپىلەت باسىپ ءتۇس كورسەم,

اعارعان كول كورىنەر,

اعارعان كولدىڭ ۇستىنەن

قارايعان ۇيرەك بولىنەر.

اعارعان كول – كوز جاسىم,

قارايعان ۇيرەك – ءوز باسىم».

«كاكوە ميروۆيدەنيە!

كاكايا وبرازنوست!».

ارادان وتىز جىل وتسە دە, حالقىمىز ءۇشىن ءمانىن جويماعان تىلەك قالپىندا قابىلدادىق.

ەربولات قامەن,

جۋرناليست