وقىرمان نازارىنا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 1991 جىلعى 22 ناۋرىزداعى سانىندا جاريالانعان ماقالانى ۇسىنامىز.
پا شىركىن, باياعى بالعىن شاقتار-اي! ء«بىر, ەكى, ءۇش, ءتورت, بەس, شۇمەتايىمنىڭ باسىن كەس!» دەپ بەستەن ارتىق سان بىلمەيتىن ساعال كەزىمىزدە ناۋرىز كوجەگە تويىپ الىسىمەن قيقۋلاپ قىرعا بارىپ اۋناۋشى ەدىك-اۋ. سوندا ناۋرىزعا دەيىن نايقالىپ وسكەن سان الۋان گۇلدەردى ساناي الماي «سان جەتپەس سارعالداق, قىز جەتپەس قىزعالداق» دەپ ايتاتىنبىز, شۇكىر, قاز-قاز باسىپ قازداڭداعانشا ياعني, جەتىگە كەلگەنشە جەردەن تاياق جەپ وستىك قوي. ەس ءبىلىپ, ەتەك جاۋىپ, ەرجەتكەسىن بايقاساق, جەتى دەگەن سان شىعىس داستۇرىندە ۇكىلى, كيەلى سان ەكەن. جەتى اتامىزدى بىلۋگە تىرىستىق. بىردەڭەگە قۋانساق «نەمەنە, جەردەن جەتى قويان تاپقانداي ءماز بولاسىڭ!!» دەپ اتا-انالارىمىز اڭ-تاڭ بولاتىن. ءتىپتى, سەزگىش تە, سەزىمتال, سۇڭعىلا كىسىلەردى كوپشىك قويىپ كوتەرگەندە «و-و, ونىڭ ءتارىزى بولەك, جەتى قات جەردىڭ استىنداعىنى بىلەتىن ءمۇتتايىم!» دەپ كادىمگىدەي دارىپتەيتىن. اپالارىمىز ءتاۋىر ءتۇس كورسە دە «جەتى نان قۇدايى» بەرىپ, يماندىلىق تانىتىپ جاتاتىن, تەزەك قالاپ, قازانعا قايناتقان ناۋرىز كوجەنى دە ەڭ كەمى جەتى ءتۇرلى استىڭ قوسپاسىنان ءپىسىرىپ, كىسىنىڭ سىلەكەيىن شۇبىرتاتىن ەدى-اۋ.
مىنەكي, ءبىز دە بۇگىن وسپاق سۇيگىش وقىرماندارعا كۇلكىنىڭ «ناۋرىز كوجەسىن» بەرىپ وتىرمىز. قالجىڭنىڭ قارا قازانىندا قايناعان ءازىل, سىقاق, مىسال, شىمشىما, بىرقاعار, ەپيگرامما, سايقىمازاق سەكىلدى ساتيرانىڭ جەتى ءتۇرلى دامىنەن دايىندالعان كوڭىلدى كوجەدەن ءدام تاتىڭىزدار,
- «الدىڭىزعا اس قويدىق, ەكى قولىڭىزدى بوس قويدىق». جەرىك قىلعان جەڭسىك استان اۋىز تيىڭىزدەر!
شىمشىمالار
جادىگوي
باستىقتىڭ ماڭىنا…جان جۋىتپاي…
ماقتايدى ۇستىنە شاڭ جۋىتپاي.
«سىرقات»
«سىرقات, - دەيدى, - اۋىرى, اسقازانى»…
ەكى كۇننىڭ بىرىندە اس جازادى.
«اسىلدىڭ سىنىعى»
كوپىرىپ, ءوزىن-ءوزى دارىپتەيدى,
باسقالاردى: «سۇمەلەك», «عارىپ» دەيدى.
تۇيسىكسىز
ءوز ۇيىندە جارىتىپ تاماق بەرمەيدى,
كىسى ۇيىندە: «وۋ, ماعان اراق بەر؟»,- دەيدى.
كەيىنگى كەلىن
- پريۆەت, اتا!.
- قاي بالاسىڭ, شىراق؟
- ا نۋ, پوكا!… زاچەم تەبە… سۇراپ؟
اۋىز
-سيىرلارىمىز - اعىپ تۇرعان بۇلاق. ويتكەنى, اسىل تۇقىمدى مال عوي!…
- ءسۇت جوسپارى نەگە ورىندالمادى, شىراق؟
- ويباي-اۋ, بىزدەردە دە اۋىز بار عوي…
جۇمان قۇرمانعاليەۆ
سىقاق
كىم كۇشتى؟
ەرەگىسپەسە جۇرە المايتىن, ونسىز ءومىر سۇرە المايتىن قورتىقباي دەگەن الباستى:
- الەمدە اتوم كۇشتى! - دەدى. تىرتىقباي جاتا قالىپ جارماستى.
جوق, كەرىسىنشە, قاتىن كۇشتى! دەدى. سودان ەكەۋى داۋلاستى.
اتومنىڭ كۇشتىلىگى سونداي جەر-دۇنيەنى لاستايدى؟
- قاتىننىڭ كۇشتىلىگى سونداي ونى سەنىڭ بەكبيكەڭ-اق راستايدى!
- اتوم كۇشتى, تۇسكەن جەرىن ويىپ جىبەرەدى!
- قاتىن شىنداسا كوزىڭدى جويىپ جىبەرەدى!
- اتوم جەر بەتىندەگى نارسەنى جوق قىلادى!
- قاتىن قالتاڭدى قاعىپ, ءوزىڭدى دوپ قىلادى! ءوزىڭدى قاڭعىرتىپ, بالا مەن ۇيگە يە بوپ, «اليمەنت بەر» دەپ دوق قىلادى.
- اتومدى ەل بولىپ قولعا الىپ جاتىر, سوندا دا باياعى اسەرى مول بولىپ جاتىر…
- قۇداي بىلەدى, تاپ قازىر, قاتىنىڭ ۇيىڭدە دولدانىپ جاتىر.
- اتوممەن ويناما, ءولىپ كەتەسىڭ,
- قاتىنمەن ويناما, ايتقانىنا كونىپ كەتەسىڭ, قالاي تۇسىندىرەم سەندەي ماۋباسقا.
- اتوم كۇشتى, قۇر بەكەرگە داۋلاسپا!
اقىرى داۋ بىتپەستەن قالىپ كەتتى,
سەبەبى, ەكەۋىنىڭ دە ايەلى كەپ,
ءبىر شىبىقپەن ايداپ, الىپ كەتتى.
مىسال
پورا-پورا…
«ورگانيزمدى قالاي اسىرايمىن؟» دەپ,
باستىڭ باسى قاتتى.
ۋادە بەرگەنمەن
«بولاسىڭدار قارىق» دەپ,
تارىقتىرىپ قويدى نارىق كەپ,
تاعام دا, كيىم, ءدارى دە.
قىمباتتاپ بارادى ءبارى دە.
تىرلىك ەتۋ قيىندادى,
اشي باستادى ميىمداعى.
الاياقتار ۇرانى بەلگىلى بولدى:
«دۇنيە جيناپ قال وندا».
ون ەكى مۇشە تۇگەلدەي,
قاراپ قالدى تالونعا.
«ۋاقىتشا شىداڭدار» دەسەم
باسقا مۇشەلەر كونگەنىمەن
اسقازان شۇرىلداپ قويماي قويدى.
قالعان-قۇتقان سۋحاريگە تويماي كويدى.
…ويلانىپ, تولعانىپ اقىرى
امال جوق اسقازان جونىندە
باس شىعاردى باسقا زاڭ:
«نان ورنىنا تالوندى
قورىتاتىن بولسىن اسقازان.
پورا-پورا تالون جەسە,
بولار مۇمكىن توقشىلىق …
اقىلدى دا الجاستىرعان
نە ىستەتپەيدى جوقشىلىق.
ورىنباسار الجىكوۆ
ەپيگرامما
جەكەمەنشىك كوجا
سىقاقشى سايىمجان ەركەباەۆقا
بىرەۋ ماعان كەلدى دە
- سايىمجان ساقال قويدى, مالادەس! دەدى. مەنىڭ قوجاناسىرىم كەلدى دە:
- ساقال قويسا نەسى بار, بالا ەمەس دەدى.
جەكەمەنشىك قوجاسى ءمىنىپ العان ەسەككە.
جازا بەرسە سىيمايدى,
ءبىر ەمەس-اۋ, بەس بەتكە,
ءابدىرايىم ايتباەۆ
قاعىتپا
وكپە
اۋىلدىڭ كىلەڭ وركەشتىلەرىن وكپەلەتىپ نەم بار دەسەڭشى! بيشارانىڭ اسىنداي, جوعارى جاقتان كەلگەن ازىن-اۋلاق ءزارۋ زاتتاردى دۇكەندەرگە حالىق سانىنا قاراي قىلداي ءبولىپ, جونەلتىپ جىبەردىم. سول سول-اق ەكەن, الدىمداعى تەلەفوندار بىرىمەن-ءبىرى جارىسىپ بەزىلدەپ سالا بەردى.
- ماعان كەلىپ كەت!- دەدى ءامىرلى داۋىس. - تەز جەت!
- «ويباي, نە ءبۇلدىردىم!»- دەپ, زارەم ءزار تۇبىنە كەتتى. داۋىس يەسىن تانىعاندىقتان ءارى ءبىر جاعىنان تۋىسىم بولعاندىقتان, بىرەۋ سىرتىمنان ارىز ايتتى ما دەگەن كۇدىكپەن ەكى وكپەمدى قولىما الىپ, اۋىلداعى ەڭسەلى ۇيگە كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جەتىپ كەلدىم.
- سەن بالا, نە ىستەپ ءجۇرسىڭ وسى؟!- دەدى, تابالدىرىقتان اتتاي بەرگەنىمدە. ونسىز دا تۋلاپ جۇرگەن جۇرەك, كەۋدەمنەن تورعاي سياقتى پىرىلداپ ۇشا جونەلەتىندەي, جۇلقىنىپ, جۇلقىنىپ, قويدى. جان العىش ازىرەيىلدەي اعام بارلىق پالەنى ءۇيىپ-توگىپ:
- قۇريسىڭ سەن, بۇيتە بەرسەڭ!- دەپ اقىردى. قايتسىن ەندى بايعۇس, جانى اشىعان سوڭ ايتىپ تۇر عوي. تۇماندانىپ تۇرعان ساناما قاي-قايداعى ماقال-ماتەلدەر ءتىزىلىپ كەلە بەردى:
«اعاسى باردىڭ جاعاسى بار», «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن», «دوس جىلاتىپ ايتادى»… اعام بولسا «قىزىپ» العان, جۋىق ارادا قوياتىن ءتۇرى جوق, ستولدىڭ ارعى جاعىندا شوشاڭ-شوشاڭ ەتىپ, قولدارىن سەرمەپ-سەرمەپ قويادى.
- اقىلداسۋ دەگەن بولا ما ءوزى سەندە! سىلپ-سىلپ ەتكەن جايىن اۋزى اشىلىپ-جابىلىپ, تىنىم تابار ەمەس. مەنىڭ ءۇنسىز تۇرعا نىم ونىڭ «جىنىن» ونان سايىن قوزدىرا ءتۇستى.
- ءاي, سەن! -دەپ قۇتىرا اي-قايلادى,- نەگە ۇندەمەيسىڭ؟! ءتىلىڭدى جۇتىپ قويعاننان ساۋ- مىسىڭ! كۇزگى جاپىراقتاي قالتىراپ, اۋزىم جۋىسپاي, مىڭگىرلەپ اقتالعانداي بولدىم:
- نەنى ءبۇلدىرىپپىن؟… مەنىڭ بۇل جاۋابىم وعان قالاي اسەر ەتكەنىن بىلمەيمىن, تەك قانا بايقاعانىم, زىمىراپ كەلە جاتقان اساۋعا قۇرىق تاستاعاندا, دولىلىقتان الاس ۇرىپ, قانتالاعان كوزى ۇياسىنان شىعىپ كەتە جازدايدى عوي, تاپ سول سياقتى اعامنىڭ اۋزىنان اق كوبىگى شاشىراپ, ونسىز دا قىلدىرىقتاي موينى ونان سايىن جىڭىشكەرىپ, تامىرلارى بىلەۋلەنە كوگەرىپ شىعا كەلدى.
- اقىماق! -جان داۋىسى شىعا قىلعىنا باجىلدادى, - كەلگەن زاتتى نەگە ماعان ايتپاي بولەسىڭ! سۇمەلەك! ەندى ءتۇسىندىم, اعامنىڭ نەگە اشۋلانىپ تۇرعانىن.
ءابدىلباي ءجۇسىپوۆ
شولاق مىلتىق
بۇل مەنىڭ ءوز پىكىرىم
- بىردەمەڭدى جوعالتساڭ دا, بىردەمەڭدى ۇمىتساڭ دا بىرەۋدەن كورەتىن, بىرەۋگە ۇرىناتىن سەنىڭ وسى نە جىنىڭ بار, ساكە؟
- بىرەۋدەن كورمەي, بىرەۋگە ۇرىنباي ەندى وزىمنەن كورەم بە, وزىمە ۇرىنام با؟
- نەگە وزىڭنەن كورمەيسىڭ, نەگە وزىڭە ۇرىنبايسىڭ؟
- وزىمنەن كورسەم, وزىمە ۇرىنسام وندا ونىڭ نە قىزىعى بار. قىزىعىنىڭ ءوزى سول - بىرەۋدەن كورگەندە, بىرەۋگە ۇرىنعاندا ەمەس پە؟ قوسىلاسىڭ با, قوسىلمايسىڭ با, ءوزىڭ ءبىل, بۇل مەنىڭ ءوز پىكىرىم.
- ءوز پىكىرىڭ بولسا, ەندى مىناعان جاۋاپ بەرشى. يگرەك قوسۋ نول (ۋ+0) تەڭ بولادى نەگە؟
- يگرەك دەگەنىمىز - «ۋ», ال نول دەگەنىمىز «و» ءارپى. ەكەۋىن قوسقاندا «ۋو» بولماي ما؟ بۇل مەنىڭ ءوز پىكىرىم.
- كەتشى, نەمەنە-نەمەنە قىپ جىبەردىڭ. جارايدى, بۇنى جىلماڭداتتىڭ. ەندى الدىڭعى سۇراققا قايىرىلىپ سوق.
- ول سۇراقتىڭ بەتالىسى قالاي ەدى؟
- بىردەمەڭدى جوعالتساڭ دا, بىردەمەڭدى ۇمىتساڭ دا كىلەڭ بىرەۋدەن كورىپ, بىرەۋگە ۇرىناتىن نە سايتانىڭ بار؟
- ونىڭ ءمانىسى مىناداي: جوعالتقان, ۇمىتقان نارسەڭدى وزىڭنەن كورگەن بىرەۋدەن كورگەندەي بولمايدى, قانشا دەگەنمەن, سودان سوڭ مىنا جوعالت-قان, ۇمىتقان نارسەڭدى بىرەۋدەن كورگەندە بويىڭ جەڭىلدەپ, تىنىسىڭ اشىلىپ, ايىزىڭ قانادى, سەن مەنى, باۋىرىم, دۇرىس ءتۇسىن. بۇل مەنىڭ ءوز پىكىرىم…
ۇمبەتباي ۋايدين
ءازىل ءان
اق كۇشىك
ءانىن جازعان: سەيدوللا بايتەرەكوۆ.
ءسوزىن جازعان: كوپەن امىربەك
اق كۇشىگىم مويناعىم ,
اسىر سالىپ وينادىم
قۇلدىراڭداپ ق ۇلىندا
قىزىعىڭا تويمادىم
ەكەۋمىزدە تىنىم جوق
سەنىڭ مەنسىز كۇنىڭ جوق
ەركەلەتىپ وينايتىن
اتتەڭ, ۇيدە ءىنىم جوق.
قايىرماسى:
بار جۇمساقتى مەن جەدىم,
مەن جەگەندى سەن جەدىڭ
اعام دا جوق الدىمدا,
ەركە-توتاي كەنجەمىن,
پاپام سيپاپ مۇرتىن-اي
ماماما ايتتى ءبىر كۇنى-اي
-ءبىر كۇشىكتى تاعى دا
تاۋىپ بەرسەڭ, شىركىن-اي
اق مامامنىڭ داۋى با
ايعايلاسىپ جاۋىعار.
كەرەك بولسا ءبىر كۇشىك - دەدى,
ءوزىڭ تاۋىپ ال!
قايىرماسى:
مامام سالدى ويبايدى
كىمدەر قالاي ويلايدى:
پاپام كۇشىك اكەلسە
كىم ونىمەن وينايدى؟