قۇرىلىس كومپانيالارى قۇقىق بۇزعاندى قاشان قويادى؟

قازىر ەل اۋماعىندا 7,7 مىڭ نىسان سالىنىپ جاتىر. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيس­تر­لىگىنىڭ ەسەبىنشە, وسى نىسانداردا قۇرىلىس تىعىزدىعىنىڭ پارامەترى جونىندەگى تالاپ ءجيى بۇزىلادى. سون­داي-اق قوسىمشا قاباتتاردى قوندىرۋ, رۇقسات قۇجاتتارى جوق تەحنيكالىق قاباتتاردى قايتا جابدىقتاۋ تالاپتارى دا دۇرىس ورىندالمايدى. بۇل – بەرىسى.

ارىگە بارساق, جاقىندا استانادا 76 نىساننىڭ قۇرىلىسى قۇقىق بۇزۋ سەبەپتەرىنەن توقتا­تىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا «Mars Project», «Aiz Kurylys», «رۋسالدينگ Line», «Building company», «Expert Consulting Agency Kazakhstan», «Global Millennium», «Handan-Astana», «Oreol-Group» ت.ب. بار. ەلوردا اكىمدىگىنىڭ مالىمە­تىنشە, 96 نىساندا قۇرىلىس جۇرگىزۋ رۇقساتناماسى بولماعان. سول سەبەپتى ءبىرشاما كومپانيا اكىمشىلىك جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلدى. دەگەنمەن 20 ۇيىم شاعىن قاباتتى تۇرعىن ءۇي كە­شەندەرىن ءوز بەتىنشە سالۋ ما­سە­­­لە­لەرى جونىندەگى جۇمىس توبى­نىڭ كومەگىمەن رۇقسات قاعازىن الىپ, جۇمىسىن جال­عاس­تىرىپ جاتىر. اكىمدىك بۇل تۋرالى «رۇقسات قۇجاتتارى جوق كوپقا­باتتى تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ جاڭا قۇرىلىس نىساندارى انىقتالعان جاع­دايدا ولار ءوز بەتىنشە سالىنعان دەپ تانىلادى جانە بولشەكتەلەدى», دەپ حابار بەردى.

قۇرىلىس سالاسىندا وسىنداي كوز­گە كورىنەتىن ماسەلەلەردەن تىس اس­تىر­تىن جاتقان تۇيتكىلدەر دە كوپ. مىسالى, الماتى وبلىسىندا حا­لىقارالىق كورپوراتسيانىڭ قاتى­سۋىمەن ەكى زاۋىت سالىنىپ جاتىر. بىراق ەكسترۋدتالعان پوليستيرول كوبىك جانە تاس ءجۇن وندىرەتىن زاۋىتتىڭ دايىن بولۋ ۋاقىتى شەكتەن تىس كەشىگۋدە. قۇرىلىس جوباسى «قايرات» يندۋستريالىق ايماعىنا تيەسىلى ەكەن. اكىمدىك جۇرگىزگەن تەكسەرىس ناتيجەسىندە نىساننىڭ دايىندىعى 30-40 پايىز عانا ەكەنى انىقتالدى.

بۇعان دەيىن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆتىڭ ساپارى بارىسىندا «قايرات» يندۋستريالىق ايماعى قاجەتتى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى اياقتاۋ ءۇشىن ءبىرشاما قيىندىققا ۇشىراعانى بەلگىلى بولعان ەدى. زاۋىت­تى سالۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى ينجە­نەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ين­فرا­قۇرىلىم بار بولسا دا بۇل نىساندار نەگە ۋاقىتىنان كەشىگىپ سالىنىپ جاتىر دەگەن سۇراق تۋىندايدى.

زاۋىتتاردىڭ اشىلۋى 43,8 ملرد تەڭگەگە باعالان­عان. ەندى بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ارىپ­تەس­تىك شەڭبەرىندە ينفراقۇرىلىمنىڭ الاڭ­دىق جەلىلەرىنە سەرىكتەستەر تارتى­لاتىن بولادى. وعان تاعى قارجى جۇم­سالادى. جوسپار بويىنشا بۇل نىسان وسى جىلدىڭ سوڭىندا ىسكە قوسىلۋى كەرەك.

اكىمدىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 23 جىل مەرزىمگە 30,6 گا جەر ۋچاسكەسى قوسالقى جالعا بەرىل­گەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار مينيسترلىك وسىعان باي­لانىستى قۋاتتىلىعى جىلىنا 500 مىڭ تەكشە مەتر پوليمەرلى جىلۋ وقشاۋلاعىش جانە جىلۋ وقشاۋ­لايتىن ماتەريال وندىرەتىن زاۋىت­تاردىڭ قۇرىلىسى كەستەدەن ايتار­لىقتاي ارتتا قالىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.

جىلۋ وقشاۋ­لايتىن ماتەريال ءون­دىرىسىن سالۋ بويىنشا جوبانى ىسكە اسىرۋ 2021 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا باستالدى. «ونىڭ ىسكە قوسىلۋى 2023 جىلعا جوسپارلانعان بولاتىن. دايىن ءونىمدى (جالپى كولەمنىڭ 25%-ىنا دەيىن) قىتايعا, قىرعىزستانعا, وزبەكستانعا ەكسپورتتاۋعا بولادى. دەگەنمەن باس­تال­عانىنا 2 جىل وتسە دە, 30 پايىزى عانا دايىن بول­عان نىساننىڭ وسى جىلدىڭ سوڭى­­نا دەيىن بىتە قويا­رىنا سەنىم از. وسى­نىڭ ءبارى قۇرىلىس سەكتورى­نا بايلا­نىستى قاتاڭ كودەكستىڭ بولماۋىنان», دەيدى ساراپشىلار. قۇردىمعا كەتكەن قۇرىلىستىڭ وسى سياقتى مىسالدارى ەل اۋماعىندا شاشەتەكتەن. «نە­گە؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ الا المايتىنىمىز وكىنىشتى-اق.

قۇرىلىس كومپانيالارى قاۋىپسىز­دىك ەرەجەلەرىن دە ءجيى بۇزادى. مىسا­لى, جىل باسىندا عانا «رايىم­بەك» جانە «Ayana Plaza» كومپانيالارى قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى مەن ەڭبەك تا­لاپ­­تارىن بۇزعان. بۇل تۋرالى استانا اكىم­دىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلادى. ەسكەرتۋ جاسالعاننان كەيىن «رايىمبەك» كومپانياسى انىقتالعان بۇزۋشىلىقتاردى جويدى. ال «Ayana Plaza» كومپانياسىنىڭ ءىسى سوتقا بەرىل­دى. زاڭدى بەلدەن باسىپ, تالاپقا قايشى ارەكەت ەتەتىن كومپانيالار بۇلارمەن بىتپەيدى. 2022 جىل اياقتالار تۇستىڭ وزىندە مەملەكەتتىك ەڭبەك ينس­پەكتورلارى قانشاما قىلمىستىق ءىس تىركەپ, ەڭبەك زاڭناماسىنا 87 جۇمىس بەرۋشى تارتىلعان بولاتىن. سالىنعان ايىپپۇل سوماسى 16 ملن 700 مىڭ تەڭگەنى قۇراپتى.

ساراپشىلار قۇقىق بۇزۋشىلاردىڭ كوپ بولۋىنا ەكى سەبەپ بار دەيدى. ءبىرىن­شىسى – قۇرىلىس سالاسىنا قاتىستى زاڭنىڭ دۇرىس قاداعالانباۋى جانە سالا ماماندارىنىڭ زاڭدى بىلمەۋى. ەكىنشىسى – ۇلەستىك قۇرىلىس پروبلەماسى. «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى» زاڭدى ساقتاۋ بويىن­شا بىرقاتار ماسەلە بار. ۇلەستىك قۇرىلىس تۋرالى تەكسەرۋ پاراقتارى بەكىتىلمەگەن. سوندىقتان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ تالاپتارىن قاداعالاۋ ءۇشىن جوس­پاردان تىس تەكسەرىس جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس.

«بايتەرەك» استانا قۇرىلىسشىلار وداعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ پرە­زيدەنتى جامبىل مەلدەبايدىڭ اي­تۋىنشا, قۇرىلىس سالاسىنداعى زاڭ مەن باعانى رەتتەۋ, ساپانى باقىلاۋ ءبىر عانا قۇزىرلى ورگانعا مىندەتتەلۋى كەرەك.

«قۇرىلىس مينيسترلىگى قۇرىلۋى قاجەت. مىسالى, ءۇي سالۋعا قاجەتتى جاب­دىقتاردى ءوز ەلىمىزدە شىعار­ساق, قال­تا­عا تۇسكەن سالماق ايتارلىقتاي جەڭىلدەر ەدى. وعان الەۋەتىمىز جەتە­دى. كادر تاپشىلىعى دا – وزەكتى ماسە­لە. وكىنىشكە قاراي, ەلدە كاسىبي قۇرى­­لىسشىلار دايىن­دالمايدى. مامان­دار ونىڭ سالدارىن كارانتين كەزىندە كوردىك دەيدى. ەلدە قۇرىلىس توقتاپ قالدى. سالانى جەمقورلىق جايلا­عانىن بىلەمىز عوي. تەندەردىڭ زاڭسىز وتۋىنە بايلا­نىستى وڭىرلەردەگى قۇرى­لىس كومپانيالارى ناپاقاسىز قالىپ وتىر. ال شەتەلدىكتەر سالىپ بەرگەن نىسانداردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. قازىر قۇرىلىس سالاسى بازار سياقتى بولدى. كەز كەلگەن سالانى الىڭىز, قورعانىس, ءبىلىم, دەنساۋلىق – ءبارى قۇرىلىسپەن اينالىسادى. ول – بيۋدجەتتىڭ اقشاسى. تەكسەرىپ جاتقان ەشكىم جوق», دەيدى.

ساراپشى ءسوزىنىڭ جانى بار. «زاڭ – مەملەكەتتىڭ توعىز قابات, تور كوزدى ساۋىتى» دەسەك, سول ساۋىتتىڭ بەرىك بو­لۋىنا, ونى كەلىپ كىم كورىنگەننىڭ دال-­د ۇلىن شىعارۋىنا جول بەرمەۋ قاجەت-اق.

ەلىگىماي توڭكەر