قوجابەرگەن جىراۋ «ەلىم-اي» داستانىنا – 300 جىل

اتالعان بۇيرىقتا عىلىم جانە­ جوعارعى ءبىلىم مينيسترلىگى, وقۋ-­اعارتۋ مينيسترلىگى, استانا قالا­سى, سولتۇستىك قازاقستان, تۇر­كىس­تان وبلىستارىنىڭ اكىم­دىكتەرى جاۋاپتى ورىنداۋشى جانە­ جۇزەگە اسىرۋشىلار رەتىندە بەل­گى­لەنىپ, «ەلىم-اي» داستان جىر­دىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعى ەل كولە­مىندە ەرەكشە اتالىپ وتەدى دەپ­­ كورسەتىلگەن. بۇل – ءبىزدىڭ تاري­حى­­مىزداعى ەلەۋلى بەلەس, بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ساياسي-تار­­بيەلىك ءمانى زور وقيعا. بەس جا­رىم عاسىردان استام تاريحى­مىز­دا ەلىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جو­لىن, حالقىمىزدىڭ «اقتابان شۇ­بىرىندى, القاكول سۇلاما» سياقتى باستان كەشكەن نەبىر قيىن­-­قىستاۋ وقيعالاردى, زار زامان­­عا كەز بولىپ, ازاتتىق پەن بوستان­دىق ءۇشىن كۇرەسكەن, قاندى شايقاس­تاردى باستان وتكەرگەن, زورلىق­-زومبىلىق پەن وتارلىق ەزگىنى كورگەن, تۋعان جەردى قورعاۋ­دىڭ­ جولىندا جانىن پيدا قىل­عان­ اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىن جەت­كىزگەن بۇل ۇلى داستان ماڭگىلىك ەس­تەن شىقپاس تاريح شىعارماسى.

ءبىر وكىنىشتىسى, ء«بىزدىڭ تاريح­ قالىڭ تاريح, وقۋلىعى جۇپ-جۇقا»­ دەپ اقىن قادىر مىرزا ءالى­ ايتپاقشى, ەكى ءجۇز جىلداي رە­سەي يمپەرياسىنىڭ وتارلىق بودا­نىندا, جەتپىس جىلدان اس­تام كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەدە ءومىر ءسۇرىپ, باسىمىزدا بوس­تاندىق, قولىمىزدا بيلىك بول­ماعاندىقتان تاريحىمىزدى­ تە­رەڭنەن تانىپ, وتكەن-كەتكەنىمىزدى تۇ­گەندەي المادىق. تەك ەگەمەندى ەل, تاۋەلسىز مەم­لەكەت بولۋدىڭ ارقاسىندا عانا­ ولاردى رۋحاني جاعىنان ءتىرىل­تىپ, تۋعان حالقىمەن قايتا قاۋىش­تىرۋعا مۇمكىندىك الدىق.

بۇل ورايدا سوڭعى جيىرما جىل­دىڭ كولەمىندە كەڭىنەن تانىلىپ, ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الا باستاعان اقىن-جىراۋ, ەرجۇرەك با­تىر, قاھارمان قولباسشى, دانا­گوي ەلشى, ءدىلمار شەشەن قوجا­بەرگەن تولىباي ۇلىن اتاپ وتۋگە بو­لادى. كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا:

قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى,

كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى.

ەل-جۇرتىنان ايىرىلعان

جامان ەكەن,

ەكى كوزدەن مولتىلدەپ جاس كە­لە­دى, – دەپ باستالاتىن «ەلىم-اي!»­ ءانى حالىقتىڭ ءانى دەپ ايتىلىپ ءجۇردى. ايتسە دە ول ءان­نىڭ­ ءسوزى مەن اۋەنىنەن قيلى ءبىر­ زامانداعى حالقىمىزدىڭ باس­تان كەشكەن وقيعاسى, ساي-سۇيە­گىڭدى سىرقىراتاتىنداي مۇڭى مەن زارى, قايعى-قاسىرەتى سەزىلەتىن. بەرتىن كەلە حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ مۇرالارىن جيناۋشىلاردىڭ, ادەبيەتشى جانە تاريحشى عالىمداردىڭ ىجداھاتتى زەرتتەۋلەرىنىڭ ارقاسىندا ونىڭ اۆتورى XVII-XVIII عع. ءومىر سۇرگەن قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي ۇلى ەكەنى بەلگىلى بولدى. جىراۋدىڭ «ەلىم-اي!» ءانى عانا ەمەس, وسى اتتاس ۇلكەن تاريحي داستانى, تاعى دا «كۇلدىرمام-اي», «قويلىباي كورەگەن», «قاراسارى بولات كەرەي», «سوقىر ابىز», «بابا ءتىل», «جەتى جارعى», «قابانباي باتىر», «ەر كوكشە», «اسان اتا», «ەر قوساي», «ەر جانىبەك», «قورقىت بابا», «ەر ەدىگە», «وراق باتىر» جانە ت.ب. ونداعان قۇندى ادەبي شىعارمالارى تابىلدى.

تاعى دا قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ (1663-1763) اقىن-جىراۋلىعىنا قوسا, ەل باسىنا كۇن تۋعاندا قولىنا نايزا الىپ جاۋعا شاپقان باتىر, قول باستاعان ءباھادۇر, مەملەكەتتىك ىستەرگە ارالاسقان قايراتكەر, شارشى توپتا ءسوز باستاعان شەشەن ەكەنى انىقتالدى.

ولاي دەيتىنىمىز, قوجابەرگەننىڭ تاۋكە حان (1680-1718) بيلىك ەتكەن كەزەڭدە ەلشىلىك, قولباسشىلىق جانە مەملەكەتتىك ىستەر اتقارعان. شىعىستىڭ ءداستۇرى مەن تىلدەرىن جاقسى بىلگەندىكتەن تاۋكە حان ونى 1683-1688 جىلدار ارالىعىندا قوقان, حيۋا, بۇقارا حاندىقتارى مەن پارسى, تۇرىكمەن ەلدەرى اراسىندا ەلشىلىك قىزمەتكە جۇمساعان. ال 1688 جىلى ءاز تاۋكە باستاعان ەل جاقسىلارى قوجابەرگەندى باس قولباسشى – ورداباسى ەتىپ سايلاپ, ول 1710 جىلعا دەيىن قازاق, قاراقالپاق, نوعاي ۇلىستارىنىڭ جاساقتارىن باسقارعان. جاسى ۇلعايعان شاعىندا ءوز ورنىنا قانجىعالى بوگەنباي باتىردى سايلاتقان. بۇعان جىراۋدىڭ ء«ۇش بي» دەگەن ولەڭىندەگى:

باسقارىپ ءۇش ءجۇز قولىن 23 جىل,

ورنىمدى بوگەنبايعا بەردىم بيىل.

ەش ساردار قايت قىلعان جوق

جارلىعىمدى,

كەزىندە ۇزاق سوعىس كۇندەر قيىن, – دەگەن جىر جولدارى دالەل بولا الادى.

قوجابەرگەن تولىباي ۇلى سونداي-اق ءاز تاۋكەنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن انەت بابا, ەدىگە, سوقىر ابىز, قۇداينازار, بولپىش, جىلكەلدى, تولە, قازىبەك, ايتەكە سياقتى بي-شەشەندەرمەن «جەتى جارعىنى» جازۋعا اتسالىسقان. بۇل جونىندە جىراۋدىڭ:

مۇقياتتاپ حاتتادىم,

ءاز تاۋكەگە قىزمەت قىپ,

جازدىم «جەتى جارعىنى».

سالىستىرىپ تالدادىم,

بەرگى مەنەن ارعىنى, – دەپ جازعانى بار.

1759 جىلى ابىلاي حان باسقارعان قازاق جاساقتارى قالماقتاردى تاس-تالقان ەتىپ جەڭگەنىن ەستىگەن توقساننىڭ جەتەۋىنە كەلگەن قوجابەرگەن جىراۋدىڭ كارى جۇرەگى قاتتى قۋانىپ, «جەڭىس» اتتى تولعاۋىن شىعارعان. ابىلاي حانعا «باس ءۋازىر بولىپ, ەل بيلىگى قولىڭا تيگەن ەكەن. ءارى حان مىندەتىن اتقارىپ ءجۇر ەكەنسىڭ. كورەگەن بول, قاراعىم. اقىلىڭ مەن ەرلىگىڭ, ايلا مەن ءادىسىڭ قاتار ءجۇرسىن!» دەپ اق باتاسىن بەرگەن.

«مادەني مۇرا» باع­دار­لا­ما­سى­نىڭ اياسىندا كەيىنگى جىلدارى قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ارتىندا قالعان ادەبي مۇرالارىن قاي­تا جارىققا شىعارۋ, ەسىمىن ۇلىق­تاۋ باعىتىندا بىرقاتار ءىس­-شارا اتقارىلدى. بۇل رەت­­تە الدىمەن 2000 جىلعى جەلتوقساندا تارلانبوز تاريحشى,­ اكادەميك ماناش قوزىباەۆ ۇيىت­قى بولىپ, ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن پەتروپاۆل قالا­سىندا ەلىمىزدە العاش رەت­ «قوجابەرگەن جىراۋ­ تولىباي ۇلىنىڭ وتان­­­ تاريحى مەن قازاق پوەزيا­سىندا الاتىن ورنى» دەگەن تا­قى­رىپتا رەسپۋبليكالىق عى­لىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وت­كى­زىل­گەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ونداي ال­قالى جيىن 2010 جىلى «ولكە تا­ريحى, تۇلعالار تاعدىرى» دەپ اتا­لىپ ەكىنشى رەت وتكىزىلىپ, وندا كوزى­ تىرىسىندە ۇلتتىڭ نامىسى اتان­عان, قازاق زاڭگەرلەرىنىڭ ابىز­ اقساقالى بولعان, اكادەميك,­ عالىم سالىق زيمانوۆ ءسوز سوي­لەپ:­ «قوجابەرگەن – ءبىزدىڭ تاري­حى­مىزداعى تۇتاس قۇبىلىس, بۇكىل­ عۇمىرىن قازاق حالقىنىڭ تاۋەل­سىزدىگى جولىنداعى كۇرەسكە ارنا­عان ۇلى تۇلعا» دەگەن باعا بەردى.

ءبىر توپ زيالى ازاماتتار­ قۇرعان «جەتى جارعى جانە قوجا­بەر­گەن جىراۋ» حالىقارالىق قايى­رىمدىلىق قورىنىڭ باس­­تا­ماسىمەن قوجابەرگەن جى­راۋ­دىڭ­ تۋعان جەرىندەگى قورىمدا جەر­لەستەرى تاراپىنان وعان ا­ر­ناپ كۇمبەز ورناتىلدى, قۇ­ران­ باعىشتالىپ, اس بەرىلدى. جام­بىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى پرەس­نوۆكا سەلوسىنداعى قازاق مەك­تەبىنىڭ الدىنداعى الاڭ قوجا­بەرگەن اتىمەن اتالىپ, ەس­كەر­تكىش ءبيۋستى ورناتىلدى, مەك­تەپتە مۇراجايى اشىلدى. ال پەتروپاۆل قالاسىنداعى №6­­ ­قازاق ورتا مەكتەبى دە ۇلى جى­­راۋ­دىڭ ەسىمىمەن اتالادى. سونداي-اق قوردىڭ قولداۋىمەن: «قوجا­بەر­گەن جىراۋ», «ەلىم-اي», «بابا ءتىلى», «ونەرپازدار اۋلەتى» دەگەن كىتاپتار باسىلىپ شىقتى. ولار­ جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تاراتىلىپ, وقىرمانداردىڭ جىلى­ لەبىزىنە يە بولدى. اتال­عان قوردىڭ قوزعاۋ سالۋىمەن­ قازاقستان ۇكىمەتى 2012 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ارنايى قاۋلى قابىلداپ, 2013 جىلى قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 350 جىل تولۋ مەرەيتويى ەلىمىزدە كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتىلدى. الماتى مەن استانا قالالارىندا كوپشىلىككە تانىمال تاريحشى, ادەبيەتشى عالىمداردىڭ, بەلگىلى قوعام, مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇلكەن باسقوسۋ – عى­لىمي-پراكتيكالىق كونفەرەن­تسيالار ۇيىمداستىرىلدى. مۇنىڭ سوڭى سولتۇستىك قازاق­ستان – قىزىلجار وڭىرىندەگى مەرە­كەلىك القالى جيىن مەن ءتۇرلى مادەني-سپورتتىق ءىس-شارا­لار­عا (اقىندار ءمۇشايراسى, كون­تسەرتتىك باعدارلاما جانە ات باي­گەسى, ت.ب.) ۇلاستى. وسىناۋ تور­قالى تويدىڭ قورىتىندىسى رە­تىندە الماتىداعى «زەردە» باسپاسىنان: «زامانىنىڭ زاڭ­عارى» مەن «ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭ­گىلىك جىرشىسى» جانە استاناداعى «فوليانت باس­پاسىنان – «داۋىلپاز بابا قوجا­بەر­گەن» دەگەن كولەمدى جانە اسەم بەزەن­دىرىلگەن جيناقتار جارىق كوردى.

الايدا قوجابەرگەن سىندى تا­ريحي تۇلعانى تانۋ مەن ۇلىقتاۋ ءىسى­ بۇدان ءارى دە جالعاسىن تابا بە­رە­دى دەگەن ويدامىز.

جىراۋدىڭ ات ۇس­تىندەگى ايبىندى ەسكەرتكىشى پە­تروپاۆل قالاسىنىڭ كىرەبەرىس قاقپاسىنا ورناتىلۋى قوجابەرگەندى تانۋ تۇسىنىگىمىزگە قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس دەپ تانيمىز. پەتروپاۆل قالاسىنداعى اس­كەري ينستيتۋتقا داڭقتى قول­باسشى, قاھارمان جىراۋ قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ ەسىمى­ بەرىلىپ جاتسا, ول دا حالىق­ تىلەگى ارمان ماقساتىنىڭ ورىن­دالعانى بولار ەدى.

قوجابەرگەن جىراۋدان قالعان ادەبي مۇرالاردىڭ ىشىندە «ەلىم-اي» داستانى قۇندىلىعى جو­عا­رى, شوقتىعى بيىك شىعارما. مۇن­دا حالقىمىزدىڭ وتكەن تاري­حىن­داعى تۇتاس ءبىر ءداۋىر مەن قاسى­رەتتى كەزەڭ قامتىلعان. بىزبەن جاۋ­لاس­­­­قان جوڭعار حاندىعىنىڭ داۋىر­لەپ, كۇشەيۋ سەبەپتەرى, ولار­دىڭ بىزگە قار­سى سوعىسقاندا رە­سەي­ يمپەرياسى مەن­ قىتاي­عا ارقا سۇ­يەۋى, باسىمىزعا كۇن­ تۋعان شاق­تا­ تۇرىكپەن, قوقان, حيۋا مەن­­ بۇقاردىڭ سىرت اينالۋى ايتىل­عان. تاۋكە حانعا دەيىنگى قازاق­ حاندىعىنداعى تەكەتىرەس پەن­ باقتالاستىق, بەرەكەسىزدىگى دە­ سىنالعان.

جىر-داستاندا ءتىپتى:

قاراتاۋ, سىر, سارىارقا,

ەدىل-جايىق,

تۇراقتى قازاق جۇرتى قونىسى دەپ.

ساناڭدار ءتۇپ قازاققا سونى لايىق,

اۋەلدەن مال جايىلىم, ءورىسى دەپ,­ – دەگەن ولەڭ جولدارى ارقىلى سول­ كەزدەگى اتامەكەنىمىزدىڭ شەكاراسى مەن تەرريتوريالىق اۋماعى كورسەتىلگەن.

سوندىقتان دا كەزىندە بۇعان اتى­ اڭىزعا اينالعان اسكەري قاي­راتكەر, حالقىمىزدىڭ ارداقتى پەر­زەنتى باۋىرجان مومىش ۇلى: «بۇرىن-سوڭدى ءومىر سۇرگەن قازاق اقىندارىنىڭ بىردە-بىرەۋى قوجابەرگەن جىراۋداي قازاق جەرىنىڭ كولەمى مەن شەكاراسىن ايقىنداپ بەرگەن ەمەس. ونىڭ «ەلىم-اي» جىرى – اسكەري داستان!» دەپ باعا بەرگەن.

ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعا «ەلىم-اي» داستان جىرىنىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىنا شاشۋ رەتىندە كوپتەگەن وقىرماننىڭ تالاپ-تىلەگىمەن «ەلىم-اي» جىرى قايتا باستىرىلدى. باعا جەتپەس مۇرا «ەلىم-اي» داستانىنىڭ كەيىنگى جاس­تار ءۇشىن تاعىلىمدىق مازمۇنى مەن ءمانىن اشۋ ماقساتىندا كىتاپتىڭ بەت­اشار بولىمىنە ارنايى قوجابەرگەنتانۋ عىلىمىنا العاش تۇرەن سالىپ, ۇيىتقى بول­عان تاريحشى عالىم, اكادەميك­ ماناش­ قوزىباەۆتىڭ «داۋىلپاز بابا قوجا­بەرگەن» عىلىمي-تانىمدىق ماقالاسىن, قازاق رۋحانياتىنىڭ ابىز اقساقالى اتانعان اكادەميك, زاڭگەر عالىم سالىق زيمانوۆتىڭ كونفەرەنتسيا­دا «قوجابەرگەن ۇلت ەرلىگىنىڭ سيمۆولى» تاقىرىبىنداعى ءسوزىن, اكادەميك, ادە­بيەتشى عالىم سەرىك قيراباەۆتىڭ «ەلدىكتى جىرلاعان داستان» ماقالاسىن, سونداي-اق ەلگە تانىمال كورنەكتى عالىم­دار: ادەبيەتشى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتىڭ «قوجابەرگەن جىراۋ تانىمىنىڭ ساياسي الەمى» جانە فيلوسوف امانگەلدى ايتالىنىڭ «ەلىم-اي» داستانى – ەلدىك مۇددەنىڭ قاينار بۇلاعى» دەپ اتالاتىن كەمەل پىكىر ءتۇيىپ, كوشەلى وي تاستاعان ماقالالارىن ەنگىزدىك.

بۇل كىتاپ بۇگىندە ءبىز مەكەن ەتىپ وتىر­عان اتىراۋدان – التايعا, ارقادان – الا­تاۋعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان ۇلان-باي­­تاق جەردىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ تو­گىل­­گەن اششى تەرى مەن قانى, كەسكىلەسكەن شاي­قاسى مەن كۇرەسى ارقىلى كەلگەنىن بۇ­گىن­گى ۇرپاقتىڭ ەسىنە سالىپ, ونى كوزدىڭ قارا­شىعىنداي ساقتاۋ, قورعاۋ جونىندە كوكى­رە­گىندە وتانشىلدىق سەزىمىن وياتىپ جاتسا – وندا العا قويعان ماقساتىمىزدىڭ ورىن­دال­عانى.

بەكەت تۇرعاراەۆ,

«جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن

جىراۋ» حالىقارالىق قوعامدىق

قايىرىمدىلىق قورىنىڭ توراعاسى,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى