زامان جانە زيالى

ءماجىلىس سايلاۋى جاقىنداپ كەلەدى. ءماجىلىستى ويلاعان سايىن مەنىڭ ەسىمە شەراعاڭ ورالادى. قايران شەراعاڭ, شەرحان مۇرتازا. كوزىن اشقالى كۇرەسكەرلىك رۋحپەن سۋسىنداعان قايسار تۇلعا قايبىر جىلدارى دەپۋتاتتىققا كان­ديدات رەتىندە سايلاۋشىلارمەن كەزدەسكەندە جۇرەكجاردى ءسوزىن ايتا كەلىپ: «بۇل لاۋازىمعا جابىسىپ قالا­دى دەسەڭىزدەر, قاتەلەسەسىزدەر. مەن ءۇشىن­ ەڭ ماڭىزدىسى – مەنىڭ قالامىم. قالا­مىمدى قۇدايدان باسقا ەشكىم تارتىپ الا المايدى. قولىمدا قالام تۇر­عاندا, جۇمىسسىز قالمايمىن», دەپ تۇيىندەگەنىن ءدۇيىم ەل بىلەدى

الەمنىڭ ءار تاراپىندا تەرري­تو­ريالىق جانجالدار مەن اقپاراتتىق سوعىستىڭ ۇدەي ءتۇسۋى بەيبىت­ حالىق­تاردى ۇرەيمەن ماتاپ, جالپاق دۇنيە­نىڭ دەگبىرىن قاشىرىپ, اپشىسىن قۋى­رىپ بارادى. ادامزات بالاسى بۇگىندە اقپارات جۇگىن تولىق ارقا­لاعان ينتەرنەتتىڭ جەتىستىكتەرىن بارىن­شا بەيبىت ءومىردىڭ يگىلىگىنە قولدانسا كەرەك ەدى. ولاي بولماي تۇر. كەرىسىنشە, اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ سوڭعى تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرى سوعىس­­قۇمار باسقىنشىلاردىڭ ز ۇلىم­دىق­­ ويلارىن ورىنداۋعا قىزمەت ەتۋدە.­ بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا قۇرال­دارىن جاھانعا قاۋىپتى ساياسي تەحنولوگيالاردى ىسكە اسىرۋعا پايدالانۋ ءۇردىسى بەلەڭ الدى. الپاۋىت ەلدەر اراسىن­داعى اقپاراتتىق سوعىستىڭ اقىرى نە بولارى بەلگىسىز. سول زۇلماتتىڭ ۇشقىنى ەرتەڭ بىزگە دە جەتپەي مە؟

بىلتىر كوكتەمە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قارجى-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر جونىندە كەلەلى كەڭەس وتكىزگەن ەدى. سول وتىرىستا الەمدەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ قۇبىلمالى بولىپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتكەن مەملەكەت باسشىسى: «جاعداي كۇن سايىن وزگەرۋدە, وتە قۇبىلمالى كەزەڭ. سوندىقتان ءبىز بارلىق سىن-قاتەر­ مەن مۇمكىندىكتى ناقتى ءارى تەز انىق­تاپ, ءار قادامىمىزدى نىق باسۋىمىز كەرەك. قابىلداناتىن شەشىمدەر بارىنشا سالماقتى بولعانى ءجون. بىراق سوزبالاڭعا سالماي, شۇعىل شارا­لار­دى قولعا الۋىمىز كەرەك», دەپ بايسالدى تۇجىرىم جاسادى. كەلەر كۇننىڭ قاباعىن الىستان بايقايتىن اسا تاجىريبەلى ديپلومات رەتىندە ول ۋاقىتتىڭ تامىرىن ءدال باسىپ وتىر. سىرتقى ساياساتتىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلەتىن باسشىنىڭ كوكىرەك كوزىمەن سەزىپ, تەرەڭ تۇيسىكپەن تانىپ وتىرعان شىندىعى وسى.

جاھاندى جارعا سۇيرەپ بارا جاتقان وسىنداي فاكتورلار ساياسي قايرات­كەرلەردەن الەم بولاشاعىنا اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى تالاپ­ ەتەدى. ارينە, ءار ەلدىڭ ءوز مۇددەسى, ءوز سايا­ساتى بار. ايتسە دە, «گەوگرافيا – بۇل تاعدىر» دەگەن اقيقاتتى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. تاعدىر تالايىمىزعا بۇيىرعان تەرىسكەيدەگى جانە كۇنگەيدەگى كورشىلەرىمىزدى ويلاساق, وسى ەكى الپاۋىت يمپەريانىڭ اراسىنان امان شىعۋدىڭ ءوزى ءبىر ارمان.­ سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ساياسات­كەرلەر كۇندىز-ءتۇنى ۇلت مۇددەسىن كۇزەتىپ, كىرپىك ىلمەي, جان اياماي قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. ساياسي قىراعىلىق – تەك ساياساتكەرلەرگە ەمەس, بۇكىل قازاق قاۋىمىنا ورتاق مىندەت. اينالادا قىرعيقاباق سوعىستاردىڭ ءورتى باسىل­ماي تۇرعان الاساپىران زاماندا ەلدىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ءبىرىنشى باسشىعا قانداي سالماق ءتۇسىپ وتىرعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

بيىك مىنبەرلەردەن سويلەگەندە ءبىز ادەتتە: «ەلىمىزدىڭ سىرتى جاۋدان, ءىشى داۋ­دان امان بولسىن», دەپ تىلەپ جاتامىز. سىرتقى ساياسات ورنىقتى بولۋى ءۇشىن ەلدىڭ ىشىندەگى ساياسي وزگەرىستەر مەن رەفورمالار دا كورەگەندىكپەن جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. بۇل تۇرعىدان العاندا­ پرەزيدەنت ايانىپ جاتقان جوق. قازاقستان حالقىنا جولداعان جولداۋلارى مەن پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ىشكى دامۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن قاعيداتتارى ناقتى ايقىندالدى. قاسىم-جومارت­ كەمەل ۇلى ءوزىنىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «قازىر الەم كۇن سايىن ەمەس, ساعات سا­­يىن­ وزگەرۋدە. بارلىق سالادا جاڭا­ مىندەتتەر مەن تىڭ تالاپتار قويى­لۋدا. عىلىمداعى جاڭالىقتار ادامدى­ العا جەتەلەيدى. اقىل-ويمەن عانا وزاتىن كەزەڭ كەلدى. زامان كوشىنە ىلەسىپ, ىلگەرى جىلجۋ ءۇشىن ءبىز سانانىڭ اشىق­تىعىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. بۇل قادام وركەنيەتتىڭ وزىق تۇستارىن ۇلت­تىق­ مۇددەمەن ۇيلەستىرە ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى», دەپ بولاشاققا باعدار جاسادى. سونىمەن قاتار قوعامدىق سانانى قايتا تۇلەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى­ ايتتى. «ۇلتتىق سانانى ساقتاۋ جانە ونى زامان تالابىنا بەيىمدەۋ مەم­لەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەگە اينالدى.­ ويتكەنى سانانى جاڭعىرتۋ ارقىلى ءححى عاسىردا ەلىمىزدىڭ تىڭ سەرپىنمەن دامۋىنا جول اشامىز», دەدى ول.

وسىدان ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇ­رىن ۇلتتى جاڭعىرۋعا, جاڭارۋعا, جاڭا­ ومىرگە بەيىم بولۋعا شاقىرعان اباي­­داي ۇلى دانىشپان ءسوزىنىڭ بۇگىنگى زامانىمىز ءۇشىن كوكەيكەستىلىگى, اقىن شىعار­مالارىنان حالقىمىز قانداي تاعىلىم الۋعا ءتيىس ەكەندىگى ايتىلدى.­ ۇلتىمىزدى جاڭعىرتۋ ىسىندە اباي­دىڭ ەڭبەكتەرىن باسشىلىققا الىپ, ۇتىمدى پايدالانۋ جايىن ءسوز ەتتى. «اباي­دىڭ شىعارمالارىنا زەر سالساق, ونىڭ ۇنەمى ەلدىڭ العا جىلجۋىنا,­ ءوسىپ-وركەندەۋىنە شىن نيەتىمەن تىلەۋلەس بولعانىن, وسى يدەيا­نى بارىنشا دارىپتەگەنىن بايقايمىز, – دەپ جازدى ول. – ال ىلگەرىلەۋدىڭ نەگىزى ءبىلىم مەن عىلىمدا ەكەنىن انىق بىلەمىز. اباي قازاقتىڭ دامىلسىز وقىپ-­ۇيرەنگەنىن بار جان-تانىمەن قالادى. «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەپ, ءبىلىمدى يگەرمەيىنشە, بيىكتەردىڭ باعىنا قويمايتىنىن ايتتى. بۇل تۇجىرىمدار قازىر دە اسا وزەكتى. ءتىپتى بۇرىنعىدان دا زور ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. سەبەبى ءححى عاسىرداعى عىلىمنىڭ ماقساتى بيىككە ۇمتىلۋ, الىسقا قۇلاش سەرمەۋ ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ال ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – وسى ىلگەرى كوشكە ىلەسىپ قانا قويماي, الدىڭعى قاتاردان ورىن الۋ».

سوڭعى ەكى-ءۇش جىل كولەمىندە مەم­لەكەتتىك ساياسات ستراتەگياسى­ جاڭا باعى­تقا كوشە باستادى. پرەزيدەنتتىڭ «ەستي­تىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسى بىرتىندەپ ىسكە اسىپ جاتىر. قازاق­ستانداعى ساياسي رەفورمالاردى­ ىسكە اسىرۋ باعىتىندا «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرە­تىن ۇكىمەت» اتتى باستى فورمۋلا ايقىندالدى. پرەزيدەنتتىڭ: «ەندى, ادىل­دىك يدەياسى مەملەكەتتىك ساياساتى­مىزدا ەڭ باستى يدەيا بولادى. ءبىزدىڭ بارلىق­ ۇلتتىق يدەولوگيامىز ادىل­دىك­ يدەياسىنا نەگىزدەلەدى», «...ەلى­مىزدى ساياسي جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىندە پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ ءىسى ايرىقشا ورىن الادى. جاڭارعان اتا زاڭىمىز ءادىل ءارى اشىق ەرەجەلەرى بار ساياسي جۇيەنىڭ مۇلدە جاڭا ستاندارتتارىن ەنگى­زەدى. ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءراسىمى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىلدى. پارلا­مەنت پەن ءماسليحاتتاردى پارتيا­لىق ءتىزىم جانە ءبىر مانداتتى­ وكرۋگ بويىنشا جاساقتاۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرى ىسكە قوسىلادى» دەگەن سوزدەرى كوڭىلگە ءۇمىت سىيلايدى.

ءماجىلىس سايلاۋى جاقىنداپ كەلەدى. ءماجىلىستى ويلاعان سايىن مەنىڭ ەسىمە شەراعاڭ ورالادى. قايران شەراعاڭ, شەرحان مۇرتازا. كوزىن اشقالى كۇرەسكەرلىك رۋحپەن سۋسىنداعان قايسار تۇلعا قايبىر جىلدارى دەپۋتاتتىققا كان­ديدات رەتىندە سايلاۋشىلارمەن كەزدەسكەندە جۇرەكجاردى ءسوزىن ايتا كەلىپ: «بۇل لاۋازىمعا جابىسىپ قالا­دى دەسەڭىزدەر, قاتەلەسەسىزدەر. مەن ءۇشىن­ ەڭ ماڭىزدىسى – مەنىڭ قالامىم. قالا­مىمدى قۇدايدان باسقا ەشكىم تارتىپ الا المايدى. قولىمدا قالام تۇر­عاندا, جۇمىسسىز قالمايمىن», دەپ تۇيىندەگەنىن ءدۇيىم ەل بىلەدى. تەرە­ڭىرەك ۇڭىلسەك, وسى سوزدەردىڭ استارىندا: «مەن پارلامەنتكە كرەسلو ءۇشىن ەمەس, اقيقاتتىڭ ءسوزىن ايتۋ ءۇشىن بارا جاتىرمىن» دەگەن ۇلكەن جۇرەكتىڭ اڭسارى جاتقانىن اڭعارامىز. بۇگىنگى تاڭدا ءزارۋ بولىپ وتىرعان رۋحتىڭ تاۋەلسىزدىگى, ويدىڭ ەركىندىگى وسى سوز­دەردەن كورىنەتىن. شەراعاڭ اۋەلى جوعارعى كەڭەستىڭ, كەيىن ءماجىلىستىڭ دەپۋ­تاتى بولدى. قاي كەزدە دە اقيقات­تىڭ اق جولىنان تايعان جوق. شەراعاڭ تاعى ءبىراز ۋاقىت­ جەر باسىپ جۇرە تۇرعاندا ءوزى اڭسا­عان جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ ساما­لىن سەزىنە باستار ەدى-اۋ. ول قازاق­ستاننىڭ پرەزيدەنتى اۋىسقانىن كورمەي كەتتى. ساياسي رەفورمالاردىڭ شەراعاڭ كورمەگەن جاقسىلىقتارى مەن ­جاڭاشىلدىقتارى ەندى ماجىلىسكە ۇسىنىلىپ جاتقان كانديداتتاردىڭ ماڭدايىنا بۇيىرسىن. ەندىگى دەپۋ­تات­تاردىڭ ءسوزى ايتىلعان جەردە قال­مايتىن سياقتى. ويتكەنى سايلاۋ تارتى­بىنە جانە دەپۋتاتتىق ستاتۋسقا قا­تىس­تى قابىلدانىپ جاتقان جاڭا زاڭدار­ حالىق اماناتىن ارقالاعان ازامات­تارعا كوپ مۇمكىندىكتەر بەرەدى.

ونىڭ ۇستىنە «ەستيتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسى ىسكە قوسىلدى. ء«بىز كوپشىلىكتىڭ مۇددەسىن بىلدى­رەتىن دەپۋتاتتاردىڭ جاڭا قۇرا­مىن­ جاساقتايمىز. بۇل قادام ءماسلي­حاتتار مەن پارلامەنت جۇمىسىنىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرارى ءسوزسىز. بولاشاقتا ۇكىمەت قۇرامىنا سايلاۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ داۋىسىن العان ساياسي كۇشتەردىڭ عانا ەمەس, پارلامەنتتەگى باسقا دا پارتيالاردىڭ وكىلدەرى كىرۋى مۇمكىن. مۇنداي ءتاسىل اتقارۋشى بيلىككە بۇكىل قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرەتىن ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا. كونستي­تۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە قولدانىسقا ەنگەن پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلى ۇلگىدە سايلاۋ­شىلاردىڭ مۇددەسى ۇلتتىق جانە وڭىر­لىك دەڭگەيدە تولىق كورىنىس تابادى. ءماجىلىس­تىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدىق, 30 پايى­زى­ ماجوريتارلىق تاسىلمەن جاساق­تالاتىن بولدى. بۇدان بىلاي ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا ءاربىر ايماق پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىنا ءوزىنىڭ كەمىندە ءبىر دەپۋتاتىن سايلاي الادى. جاڭا ۇلگى كوزقاراسى ءارتۇرلى ازاماتتاردىڭ ماجىلىسكە كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

مەنىڭشە, ءماجىلىستىڭ جاڭا قۇرامىندا زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ۇلەسى باسىمداۋ بولعانى دۇرىس. زيالى قاۋىم – قاي كەزدە دە ەلدى تىعىرىقتان شىعارۋدىڭ, ىلگەرى باستىرۋدىڭ جولىن باي­سالدى باعامداپ, دۇرىس ايقىنداي الاتىن اقىل-وي يەلەرى. بۇگىنگى قازاق­ قوعامى ءۇشىن زيالىلاردىڭ بەل­سەندىلىگى اۋاداي قاجەت بولىپ تۇر. بۇكىل قوعام ويسىزدىققا بوي الدىرىپ, رۋحاني توقىراۋعا ۇشىراپ, قۇندىلىق اتاۋلى كوز الدىمىزدا شىڭىراۋعا قۇل­دىراپ بارا جاتقان اۋمالى-توك­پەلى كەزەڭدە زيالى قاۋىمعا اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىر.

پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا ايتىلعان تومەندەگى جۇرەكجاردى سوزدەر ءدال قازاق زيالىلارىنا­ ارنالعانداي اسەر قالدىرادى: ء«بارىمىز حالىق الدىندا جاۋاپتىمىز. بۇل – ءبىزدىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگىمىز. تۇبە­گەيلى وزگەرىستەر مەن باتىل شەشىمدەر قابىلدايتىن ۋاقىت جەتتى. ەندى باسقا مۇمكىندىك بولمايدى. ءبىز ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ جانە ىلگەرىلەتۋدىڭ داڭعىل جولىنا شىعارىپ, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋعا مىندەتتىمىز. ءبىزدىڭ بۇگىنگى باستامالارىمىز قازاقستاننىڭ بولاشاعىن ايقىندايدى. ءبىز كۇن سايىن­ ەسكى مەن جاڭانىڭ, توقىراۋ مەن­ دامۋدىڭ اراسىنان تاڭداۋ جاسايمىز. بارشاڭىزدى ۇلت مۇددەسى ءۇشىن ۇيىسۋعا شاقىرامىن. ءبارىمىز بىرلى­گىمىزدى بەكەمدەي بىلسەك, ەشقاشان ادىلدىكتەن اتتاماساق, بەرەكەلى ەل بولامىز. ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءىسى ەندى عانا باستالدى. الداعى جولدىڭ قيىندىعى كوپ. بۇل باعدارىمىز ەشقاشان وزگەرمەيدى, ىشكى جانە سىرتقى احۋال قانداي بولسا دا جالعاسا بەرەدى. قول قۋسىرىپ وتىراتىندار مەن قاساقانا كەدەرگى جاسايتىندارعا ورىن جوق». پرەزيدەنتتىڭ ءار ءسوزى ورنىقتى. «كۇشىمىز – بىرلىكتە!» دەپ وتىر. زيالى قاۋىم وسى سوزدەرگە ىجداعاتپەن قۇلاق اسىپ, ەل باسشىسىنىڭ جاڭا باستا­مالا­رىن ءبىر كىسىدەي جۇمىلا قولدا­سا, جىل­دار بويعى بۇيىعىلىقتان ارى­لىپ,­ مەملەكەتتىك ماسەلەلەرگە بەل­سە­نە ارالاسسا قوعامدىق وي-سانا قايتا ­سەرپىلىپ, سەرگەك سەزىمدەر قايتا تىرى­لەر. ۇلتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ەلدىڭ­ بو­لا­شاعىنا دەگەن سەنىم قاسات قار­دىڭ استى­نان قىلتيىپ شىققان بايشە­شەك­تەي بولىپ ءار كوكىرەكتە قايتا ءبۇر جارار.

ءماجىلىس سايلاۋى جاقىنداپ كەلەدى. دەپۋتاتتىقتان ۇمىتكەرلەر اراسىندا رۋحانيات پەن مادەنيەت, ءبىلىم سالا­سىنىڭ وكىلدەرى قالىڭ ءنوپىر بولماسا دا, بارشىلىق ەكەن. بۇل كوڭىل قۋان­تارلىق جايت. پارلامەنتتەگى بەلسەندى قىزمە­تىمەن پرەزيدەنت ساياساتىنىڭ بويىنا­ قان جۇگىرتىپ وتىراتىن شەراعاڭ­ سياقتى دەپۋتاتتار كەرەك-اق.­ تاياۋدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تارازدا جازۋشى شەرحان مۇرتازا­نىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويۋ­ راسىمىنەن كەيىن زيالى قاۋىم وكىل­دەرىمەن اڭگىمەلەستى. مەملەكەت باس­شىسى ەلىمىز دامىپ, وركەندەۋى ءۇشىن­ الداعى ساياسي ناۋقاندار كەزىندە دە, ەڭ الدىمەن, اۋىزبىرشىلىك قاجەت ەكەنىنە نازار اۋداردى. «ەڭ باستى ماسەلە­ – سايلاۋ ءادىل, اشىق بولۋى كەرەك.­ ءبىزدىڭ پارلامەنتكە لايىقتى ادام­دار كەلسە, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا شىنايى ۇلەس قوسادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. دۇنيە­ جۇزىندە بولىپ جاتقان جاعدايدى وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. ىشكى ساياسات­ تا, سىرتقى ساياسات تا سىندارلى, سالماقتى بولۋى كەرەك. ەڭ باستى­ مىندەتىمىز – مەملەكەتتىلىگىمىزدى ساق­تاپ­ قالۋ. سىن-قاتەرلەر از ەمەس. سوندىق­تان ءبارىمىز ءبىر ەل, ءبىر حالىق, ءبىر­ ۇلت بولىپ ۇيىسىپ, ەل ءۇشىن قىزمەت ەتەيىك», دەدى ق.توقاەۆ.

پرەزيدەنتتىڭ بۇل ءسوزىن ەلىن سۇيگەن باسشى­نىڭ جۇرەكتەن شىققان اقجارما تى­لەگى دەپ قابىلدادىق.

تەمىرعالي كوپباي,

اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى